Nghiên cứu bảo tồn loài cây củ dòm stephania dielsiana c y wu tại xã năng khả huyện na hang tỉnh tuyên quang

Tài liệu nghiên cứu Bảo tồn cây Củ dòm Stephania dielsiana tại Na Hang mang tính hệ thống, nâng cao năng lực chuyên môn ứng dụng trong giảng dạy

• Tác giả: Trần Công Vinh
• Người hướng dẫn: Cô Phùng Thị Tuyến – Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng và môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu bảo tồn loài cây Củ dòm (Stephania dielsiana C.) tại xã Năng Khả - huyện Na Hang - Tỉnh Tuyên Quang
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Cây Củ Dòm Tuyên Quang Khám Phá Dược Liệu Quý Hiếm

Cây Củ dòm, với tên khoa học là Stephania dielsiana C.Y. Wu, là một loài thực vật quý hiếm thuộc họ Tiết dê (Menispermaceae). Loài cây này được biết đến như một nguồn dược liệu quý trong y học cổ truyền tại Việt Nam, đặc biệt tại các huyện miền núi tỉnh Tuyên Quang. Nghiên cứu tại xã Năng Khả, huyện Na Hang cho thấy loài cây này không chỉ mang giá trị y học cao mà còn gắn liền với văn hóa và đời sống của cộng đồng địa phương. Củ dòm là một loài dây leo, sống nhiều năm, có phần rễ phình to thành củ với hình dạng đa dạng. Thân cây có thể leo dài tới 3 mét, thân non thường có màu tím hồng đặc trưng. Toàn bộ các bộ phận của cây từ thân, lá đến hoa đều không có lông. Đặc điểm nổi bật nhất của Củ dòm là giá trị dược tính, chủ yếu tập trung ở phần củ. Các hợp chất Alkaloid trong củ dòm, đặc biệt là L-tetrahydropalmatin (một thành phần chính của hoạt chất Rotundin), mang lại tác dụng an thần, giảm đau hiệu quả. Chính vì những giá trị này, Củ dòm đã được ghi tên vào Sách Đỏ Việt Nam với cấp độ bảo tồn "Sắp nguy cấp" (VU), đòi hỏi các biện pháp bảo tồn khẩn cấp để tránh nguy cơ tuyệt chủng. Việc nghiên cứu toàn diện về đặc điểm hình thái, sinh thái và thực trạng phân bố của loài tại Na Hang là tiền đề quan trọng để xây dựng chiến lược bảo tồn nguồn gen hiệu quả, góp phần duy trì đa dạng sinh học Tuyên Quang và hướng tới phát triển bền vững.

1.1. Đặc điểm hình thái và sinh thái của Stephania dielsiana

Stephania dielsiana C.Y. Wu là loài dây leo thân thảo, sống lâu năm. Phần rễ phát triển thành củ lớn, hình cầu, là bộ phận chứa nhiều dược chất nhất. Thân cây nhỏ, mềm, có khả năng leo cuốn, thân non màu tím hồng. Lá đơn, mọc cách, có cuống dài và đính vào phiến lá theo kiểu hình khiên. Phiến lá có dạng tam giác tròn, nhẵn bóng cả hai mặt. Hoa đơn tính, khác gốc, mọc thành cụm. Quả hạch, hình trứng ngược, khi chín có màu đỏ. Về đặc điểm sinh thái, Củ dòm là cây ưa ẩm, ưa sáng nhưng cũng có thể chịu bóng một phần. Môi trường sống tự nhiên của chúng thường là bìa rừng, ven suối hoặc trong các khu rừng thứ sinh ẩm, đặc biệt là trên núi đá vôi. Nghiên cứu tại Năng Khả chỉ ra rằng loài này phân bố ở độ cao từ 300 - 600 mét. Cây có khả năng tái sinh mạnh mẽ từ phần củ hoặc gốc còn sót lại sau khi bị khai thác. Mùa hoa thường rơi vào tháng 4-5 và mùa quả vào tháng 6-7 hàng năm. Hiểu rõ các đặc điểm này là yếu tố then chốt để lựa chọn phương pháp bảo tồn và nhân giống phù hợp.

1.2. Giá trị y học và hoạt chất Alkaloid trong củ dòm

Giá trị y học của cây Củ dòm đã được công nhận trong cả y học cổ truyền và hiện đại. Theo kinh nghiệm dân gian của người Tày, Dao tại Năng Khả, củ của cây được dùng để chữa các bệnh như đau đầu, sốt rét, phù thũng, đau nhức xương khớp và các bệnh về đường tiêu hóa. Dược liệu được chế biến bằng cách thái mỏng củ, phơi khô rồi sắc nước uống hoặc ngâm rượu. Các nghiên cứu khoa học đã xác định rằng hoạt tính dược lý của Củ dòm đến từ nhóm Alkaloid trong củ dòm, trong đó nổi bật là L-tetrahydropalmatin. Chất này có tác dụng an thần, giảm đau, hỗ trợ điều trị chứng mất ngủ, căng thẳng thần kinh. Đây cũng là thành phần chính để chiết xuất hoạt chất Rotundin, một loại thuốc an thần phổ biến. Ngoài ra, người dân địa phương còn dùng lá non để nấu canh bồi bổ sức khỏe cho người mới ốm dậy, hoặc dùng cả cây sắc nước cho gia súc biếng ăn. Những giá trị to lớn này đã biến Củ dòm thành một đối tượng khai thác chính, tạo ra áp lực lớn lên quần thể tự nhiên.

II. Báo động thực trạng khai thác cây củ dòm tại Năng Khả

Thực trạng khai thác loài cây củ dòm tại xã Năng Khả, huyện Na Hang đang ở mức báo động, đe dọa trực tiếp đến sự tồn vong của loài dược liệu quý này. Trong nhiều năm, việc khai thác Củ dòm đã trở thành một phần trong sinh kế người dân Năng Khả, đặc biệt là đồng bào dân tộc Dao và Tày. Họ thu hái củ từ rừng tự nhiên để sử dụng làm thuốc trong gia đình và bán cho thương lái. Tuy nhiên, hoạt động khai thác tự phát, thiếu kiểm soát đã dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về số lượng cá thể và trữ lượng. Kết quả khảo sát thực địa cho thấy quần thể Củ dòm tự nhiên chỉ còn lại rất ít, chủ yếu tồn tại ở những khu vực hiểm trở, sâu trong vùng lõi của khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang. Đáng lo ngại hơn, nhiều cá thể bị đào lấy củ một cách triệt để, không chừa lại phần gốc để tái sinh. Tình trạng này không chỉ làm cạn kiệt nguồn gen bản địa mà còn phá vỡ cấu trúc của hệ thực vật Na Hang. Nhận thức được nguy cơ, chính quyền địa phương và lực lượng kiểm lâm đã có những biện pháp ngăn chặn, nhưng việc kiểm soát vẫn gặp nhiều khó khăn do địa hình phức tạp và nhu cầu kinh tế của người dân. Đây là thách thức lớn nhất đối với công tác bảo tồn nguồn gen và duy trì đa dạng sinh học Tuyên Quang.

2.1. Mức độ suy giảm trữ lượng củ dòm trong tự nhiên

Kết quả phỏng vấn và điều tra tại xã Năng Khả cho thấy một bức tranh đáng lo ngại về sự suy giảm của Stephania dielsiana C.Y. Wu. Theo đánh giá của người dân địa phương, những người có kinh nghiệm đi rừng lâu năm, trữ lượng Củ dòm hoang dã hiện nay chỉ còn khoảng 10-15% so với một thập kỷ trước. Trước đây, Củ dòm có thể được tìm thấy tương đối dễ dàng ở các khu vực bìa rừng hoặc ven suối. Hiện nay, chúng gần như biến mất ở những khu vực này và chỉ còn sót lại rải rác ở những vùng rừng sâu, có địa hình núi đá hiểm trở. Tình trạng khai thác quá mức là nguyên nhân chính dẫn đến sự sụt giảm này. Loài cây này đã được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam (2007) ở cấp độ VU (Vulnerable - Sẽ nguy cấp), phản ánh nguy cơ tuyệt chủng cao trong tương lai gần nếu không có các biện pháp can thiệp kịp thời.

2.2. Áp lực từ hoạt động khai thác và sinh kế người dân

Áp lực lên quần thể Củ dòm hoang dã bắt nguồn từ hai yếu tố chính: giá trị kinh tế và nhu cầu sử dụng truyền thống. Đối với người dân địa phương, việc bán củ dòm là một nguồn thu nhập đáng kể, góp phần cải thiện sinh kế người dân Năng Khả. Bên cạnh đó, nạn phá rừng làm nương rẫy cũng trực tiếp thu hẹp môi trường sống tự nhiên của loài. Mặc dù các hoạt động khai thác thương mại quy mô lớn đã giảm nhờ sự kiểm soát của kiểm lâm, việc thu hái nhỏ lẻ để làm thuốc vẫn diễn ra. Bộ phận được thu hái chủ yếu là củ, chiếm 100% các trường hợp khai thác, vì đây là bộ phận có giá trị nhất. Việc đào cả củ lẫn gốc khiến cây không còn khả năng tái sinh, dẫn đến sự biến mất hoàn toàn của các cá thể tại vị trí bị khai thác. Cân bằng giữa bài toán bảo tồn và sinh kế là một trong những giải pháp bảo tồn phức tạp nhất cần được giải quyết.

III. Hướng dẫn bảo tồn nguyên vị In situ cho cây củ dòm

Bảo tồn nguyên vị (In-situ) là giải pháp bảo tồn quan trọng hàng đầu, nhằm bảo vệ loài cây củ dòm ngay trong môi trường sống tự nhiên của chúng. Mục tiêu chính của phương pháp này là duy trì các quần thể khỏe mạnh và bền vững trong hệ sinh thái gốc tại khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang. Để thực hiện hiệu quả, công tác này đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu khoa học và hành động thực tiễn. Trước hết, cần xác định chính xác các khu vực phân bố còn lại của Stephania dielsiana C.Y. Wu thông qua các cuộc điều tra thực địa chi tiết. Dựa trên kết quả này, các vùng trọng điểm có mật độ cá thể cao hoặc có nguồn gen đặc hữu cần được khoanh vùng, thiết lập chế độ bảo vệ nghiêm ngặt. Việc tuần tra, giám sát của lực lượng kiểm lâm và các tổ bảo vệ rừng cộng đồng phải được tăng cường để ngăn chặn triệt để hành vi khai thác trái phép. Song song với các biện pháp kỹ thuật, việc nâng cao nhận thức cho cộng đồng địa phương là yếu tố quyết định sự thành công. Các chương trình truyền thông cần nhấn mạnh về vai trò của Củ dòm đối với đa dạng sinh học Tuyên Quang, giá trị lâu dài của việc bảo tồn so với lợi ích kinh tế trước mắt. Việc xây dựng các mô hình sinh kế người dân Năng Khả thay thế, không phụ thuộc vào khai thác lâm sản, cũng là một hướng đi cần thiết để giảm áp lực lên tài nguyên rừng.

3.1. Xác định vùng phân bố và khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt

Nghiên cứu tại Năng Khả đã xác định các sinh cảnh đặc trưng nơi Củ dòm phân bố, bao gồm rừng thứ sinh trên núi đá và núi đất (trạng thái IIIA, IIIB), thường ở các vị trí khe núi, thung lũng hoặc yên ngựa với độ cao từ 350-650m. Đây là những thông tin quý giá để khoanh vùng bảo vệ. Các giải pháp bảo tồn cụ thể bao gồm: lập bản đồ phân bố chi tiết, đánh dấu vị trí các quần thể còn sót lại bằng GPS, và thiết lập các khu vực bảo vệ cấp thôn bản. Trong các vùng lõi này, mọi hoạt động khai thác, kể cả quy mô nhỏ, đều phải bị cấm tuyệt đối. Việc này cần sự phối hợp giữa Ban quản lý khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang và chính quyền xã Năng Khả để đảm bảo tính thực thi.

3.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng tại xã Năng Khả

Sự tham gia của cộng đồng là chìa khóa của bảo tồn nguyên vị. Hiện tại, một bộ phận người dân đã tự ý thức được sự khan hiếm của Củ dòm và bắt đầu tự nhân giống tại nhà. Cần phát huy tinh thần này bằng cách tổ chức các buổi hội thảo, tập huấn về kỹ thuật bảo tồn, giới thiệu về giá trị của nguồn gen bản địa và các quy định pháp luật liên quan. Xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích, trong đó người dân tham gia bảo vệ rừng được hưởng lợi từ các dịch vụ hệ sinh thái hoặc các dự án phát triển bền vững, sẽ tạo động lực mạnh mẽ để họ trở thành những người bảo vệ tích cực cho loài dược liệu quý này.

IV. Phương pháp bảo tồn chuyển vị Ex situ nguồn gen quý

Bên cạnh bảo tồn nguyên vị, bảo tồn chuyển vị (Ex-situ) là một giải pháp bảo tồn bổ trợ không thể thiếu, đặc biệt khi quần thể cây củ dòm trong tự nhiên đã bị suy giảm nghiêm trọng. Phương pháp này bao gồm việc di chuyển các cá thể hoặc vật liệu di truyền (hạt, củ, mô) của loài Stephania dielsiana C.Y. Wu ra khỏi môi trường sống tự nhiên của chúng để nuôi trồng và bảo quản trong điều kiện được kiểm soát. Đây là cách hiệu quả để cứu vãn nguồn gen khỏi nguy cơ tuyệt chủng và tạo ra nguồn giống cho các chương trình phục hồi sau này. Tại xã Năng Khả, mô hình bảo tồn chuyển vị đã được hình thành một cách tự phát khi có tới 86% hộ gia đình được khảo sát đã tự gây trồng Củ dòm trong vườn nhà. Họ chủ yếu lấy giống từ việc thu hái củ nhỏ hoặc cành từ rừng về trồng. Đây là một nền tảng thuận lợi để phát triển các chương trình bảo tồn có quy mô lớn hơn. Các cơ quan chuyên môn có thể hỗ trợ người dân về mặt kỹ thuật, hướng dẫn các phương pháp nhân giống hiệu quả hơn như giâm cành hoặc gieo hạt, nhằm tối ưu hóa tỷ lệ sống và phát triển. Đồng thời, việc xây dựng các vườn thực vật, vườn thuốc nam cấp cộng đồng hoặc cấp huyện là một chiến lược dài hạn. Những khu vườn này sẽ đóng vai trò là nơi lưu giữ và bảo vệ sự đa dạng di truyền của loài, phục vụ cho công tác nghiên cứu và phát triển bền vững nguồn dược liệu.

4.1. Kỹ thuật nhân giống từ củ và giâm cành tại vườn nhà

Thực tế tại Năng Khả cho thấy người dân đã có kinh nghiệm quý báu trong việc nhân giống Củ dòm. Phương pháp nhân giống phổ biến nhất là sử dụng các củ nhỏ hoặc một phần của củ lớn để trồng. Cây cũng có thể được nhân giống bằng cách giâm cành, đặc biệt là các đoạn thân bánh tẻ. Để nâng cao hiệu quả, cần chuẩn hóa quy trình kỹ thuật: chọn củ giống khỏe mạnh, không sâu bệnh; xử lý vết cắt bằng các chất chống nấm; chuẩn bị giá thể trồng tơi xốp, thoát nước tốt và giàu dinh dưỡng. Hướng dẫn kỹ thuật này cho người dân không chỉ giúp tăng số lượng cây trồng, đáp ứng nhu cầu sử dụng tại chỗ mà còn giảm đáng kể áp lực khai thác lên các quần thể hoang dã, góp phần tích cực vào việc bảo tồn nguồn gen.

4.2. Xây dựng vườn sưu tập và bảo tồn nguồn gen dược liệu

Để bảo tồn nguồn gen một cách hệ thống, việc thành lập các vườn sưu tập giống Củ dòm là vô cùng cần thiết. Những khu vườn này không chỉ là nơi trồng và chăm sóc cây, mà còn là ngân hàng gen sống. Tại đây, các mẫu giống thu thập từ nhiều địa điểm khác nhau trong hệ thực vật Na Hang sẽ được lưu giữ, giúp duy trì sự đa dạng di truyền của loài. Vườn sưu tập cũng là nơi để các nhà khoa học thực hiện nghiên cứu về sinh trưởng, phát triển, hàm lượng hoạt chất, từ đó chọn lọc ra những giống có năng suất và chất lượng cao. Về lâu dài, đây sẽ là nguồn cung cấp giống sạch bệnh, chất lượng cao cho người dân, mở ra hướng phát triển kinh tế từ cây dược liệu, phù hợp với mục tiêu phát triển bền vững.

V. Kết quả nghiên cứu phân bố và sinh thái cây củ dòm

Kết quả nghiên cứu thực địa tại xã Năng Khả đã cung cấp những dữ liệu khoa học quan trọng về đặc điểm phân bố và môi trường sống của cây củ dòm. Những phát hiện này là cơ sở không thể thiếu để xây dựng các giải pháp bảo tồn phù hợp và hiệu quả. Cuộc khảo sát đã chỉ ra rằng Stephania dielsiana C.Y. Wu không phân bố ngẫu nhiên mà tập trung ở những sinh cảnh rất đặc thù. Loài này ưa thích các khu rừng thứ sinh ẩm, có độ tàn che từ 0.6 đến 0.8, cho thấy đây là loài cây cần bóng râm nhất định để phát triển tối ưu. Về địa hình, Củ dòm thường được tìm thấy ở các khe núi, thung lũng, và đặc biệt là địa hình yên ngựa, những nơi có độ ẩm cao và được che chắn khỏi gió lớn. Độ cao phân bố lý tưởng của loài dao động trong khoảng 350-650 mét so với mực nước biển. Đáng chú ý, thành phần cây gỗ và thảm thực vật xung quanh cũng đóng vai trò quan trọng, tạo nên một hệ sinh thái hỗ trợ. Việc phân tích cấu trúc của hệ thực vật Na Hang tại các điểm có Củ dòm sinh sống giúp xác định các loài chỉ thị và điều kiện môi trường cần thiết cho sự tồn tại của chúng. Đây là những thông tin vàng cho các nỗ lực tái tạo sinh cảnh và phục hồi quần thể Củ dòm trong tương lai.

5.1. Môi trường sống lý tưởng của củ dòm trong hệ thực vật

Các đặc điểm sinh thái của Củ dòm cho thấy đây là một loài có yêu cầu môi trường sống khá khắt khe. Chúng phát triển mạnh trên đất feralit màu mỡ, tơi xốp, và có khả năng thoát nước tốt, thường là ở các sườn núi đá vôi. Tầng cây bụi thảm tươi đi kèm rất phong phú, với sự xuất hiện thường xuyên của các loài như Chuối rừng, Ráy, Song mật, Búng báng... Những loài này không chỉ cạnh tranh mà còn tạo ra một tiểu khí hậu ẩm mát, phù hợp cho Củ dòm. Độ che phủ của thảm thực vật này cũng giúp giữ ẩm cho đất và hạn chế xói mòn, bảo vệ bộ rễ củ của cây. Hiểu rõ các mối quan hệ trong hệ thực vật Na Hang này giúp chúng ta có thể tái tạo môi trường sống tương tự khi thực hiện bảo tồn chuyển vị hoặc trồng phục hồi.

5.2. Phân tích cấu trúc rừng nơi loài củ dòm sinh trưởng

Phân tích tại các ô tiêu chuẩn cho thấy, tầng cây gỗ cao nơi Củ dòm sinh sống có tổ thành loài đa dạng, góp phần tạo nên đa dạng sinh học Tuyên Quang. Các loài cây gỗ ưu thế thường gặp bao gồm Mán đỉa (Pittosporum tobira), Trường mật (Gironniera subaequalis), và một số loài có giá trị kinh tế cao như Nghiến (Burretiodendron hsienmu), Mun (Diospyros mun). Cấu trúc nhiều tầng tán của khu rừng này tạo ra điều kiện ánh sáng và độ ẩm lý tưởng cho Củ dòm phát triển ở tầng dưới. Mối quan hệ cộng sinh này cho thấy việc bảo vệ Củ dòm không thể tách rời khỏi việc bảo vệ toàn bộ hệ sinh thái rừng. Bất kỳ sự tác động nào làm thay đổi cấu trúc rừng, chẳng hạn như khai thác gỗ, đều sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường sống và sự tồn tại của loài dược liệu quý này.

VI. Tương lai phát triển bền vững cho cây Củ Dòm Tuyên Quang

Tương lai của cây củ dòm tại Tuyên Quang phụ thuộc vào việc triển khai đồng bộ các giải pháp từ bảo tồn, nghiên cứu đến chính sách, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững. Việc bảo tồn thành công loài dược liệu quý này không chỉ giúp cứu một nguồn gen khỏi nguy cơ tuyệt chủng mà còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế - xã hội cho cộng đồng địa phương. Để làm được điều này, cần có một chiến lược dài hạn, kết hợp hài hòa giữa bảo vệ nghiêm ngặt các quần thể hoang dã và phát triển các mô hình trồng trọt bền vững. Vai trò của chính sách pháp luật là cực kỳ quan trọng, cần có những quy định cụ thể và đủ mạnh để quản lý việc khai thác và thương mại các loài trong Sách Đỏ Việt Nam. Bên cạnh đó, khoa học công nghệ cũng cần được ứng dụng mạnh mẽ hơn. Các hướng nghiên cứu sâu hơn về di truyền, chọn giống và các phương pháp nhân giống hiện đại sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng dược liệu. Cuối cùng, sự thành công của mọi nỗ lực đều phụ thuộc vào sự chung tay của bốn nhà: nhà nước, nhà khoa học, nhà doanh nghiệp và nhà nông. Chỉ khi đó, Stephania dielsiana C.Y. Wu mới thực sự được bảo vệ và phát huy giá trị, đóng góp vào sự phát triển của đa dạng sinh học Tuyên Quang và cải thiện sinh kế người dân Năng Khả.

6.1. Hoàn thiện chính sách pháp luật về bảo tồn dược liệu quý

Chính sách là công cụ định hướng và tạo hành lang pháp lý cho công tác bảo tồn. Cần rà soát và hoàn thiện các văn bản pháp luật, đặc biệt là các quy định trong Nghị định 06/2019/NĐ-CP, để tăng cường chế tài xử phạt đối với các hành vi khai thác, buôn bán trái phép Củ dòm. Đồng thời, nhà nước cần có chính sách khuyến khích, hỗ trợ các hộ gia đình và hợp tác xã tham gia trồng Củ dòm theo tiêu chuẩn GACP-WHO (Thực hành tốt trồng trọt và thu hái dược liệu). Việc xây dựng thương hiệu và chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm "Củ dòm Na Hang" cũng sẽ giúp nâng cao giá trị và đảm bảo đầu ra bền vững cho người dân, tạo động lực để họ chuyển từ khai thác sang trồng trọt.

6.2. Hướng nghiên cứu mới Nuôi cấy mô tế bào Stephania dielsiana

Để giải quyết triệt để vấn đề nguồn giống, các hướng nghiên cứu hiện đại cần được đẩy mạnh. Nuôi cấy mô tế bào là một phương pháp nhân giống tiên tiến, có khả năng tạo ra số lượng lớn cây con sạch bệnh và đồng đều về mặt di truyền từ một mẩu mô nhỏ. Phương pháp này giúp nhân nhanh các cá thể ưu tú có hàm lượng Alkaloid trong củ dòm cao, đồng thời không còn phụ thuộc vào việc khai thác cây giống từ tự nhiên. Việc đầu tư vào nghiên cứu và ứng dụng nuôi cấy mô tế bào không chỉ phục vụ công tác bảo tồn nguồn gen một cách hiệu quả mà còn mở ra tiềm năng sản xuất dược liệu quy mô công nghiệp, đáp ứng nhu cầu của thị trường mà không làm tổn hại đến hệ sinh thái.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Nghiên cứu bảo tồn và phát triển tài nguyên thực vật dược liệu là một trong những nhiệm vụ cấp thiết trong chiến lược bảo vệ đa dạng sinh học toàn cầu và quốc gia. Theo thống kê từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 80% dân số tại các quốc gia đang phát triển (tương đương 3,5 đến 4,0 tỷ người) phụ thuộc trực tiếp vào nền y học cổ truyền và các hoạt chất tự nhiên để chăm sóc sức khỏe ban đầu. Dữ liệu từ Liên minh Quốc tế Bảo tồn Thiên nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên (IUCN) chỉ ra rằng trong hơn 43.000 loài thực vật được đánh giá, có tới hơn 30.000 loài đang đứng trước các mức độ đe dọa khác nhau. Mỗi năm, diện tích rừng nhiệt đới trên toàn cầu suy giảm trung bình 75.000 ha, kéo theo sự biến mất nghiêm trọng của nhiều nguồn gen bản địa quý hiếm.

Tại Việt Nam – quốc gia sở hữu hệ thực vật phong phú với hơn 3.948 loài có công dụng làm thuốc thuộc 3.572 chi và 307 họ, có hơn 90% số loài cây thuốc phân bố tự nhiên trong các hệ sinh thái rừng. Tuy nhiên, áp lực khai thác thương mại tự phát kết hợp với tình trạng biến đổi sinh cảnh sống đã đẩy nhiều loài dược liệu đặc hữu vào nguy cơ tuyệt chủng. Loài Củ dòm (Stephania dielsiana C.Y. Wu), thuộc họ Tiết dê (Menispermaceae), bộ Mao lương (Ranunculales), là một trong những đối tượng điển hình đang bị suy thoái nghiêm trọng.

       [Quần thể Củ dòm tự nhiên]
[Khai thác quá mức]   [Thu hẹp sinh cảnh]
 (Bán thương lái,       (Chặt phá rừng,
  100% đào củ)          đốt nương rẫy)
   [Trữ lượng giảm 85-90%]
   [Sách Đỏ Việt Nam: VU]
   [Nghị định 06/2019/NĐ-CP]

Vấn đề thực tiễn và bài toán nghiên cứu

Củ dòm chứa hàm lượng cao hoạt chất alkaloid quý, đặc biệt là L-tetrahydropalmatine (Hyndarin/Gintarin), có tác dụng an thần đặc hiệu, giảm đau, điều trị suy nhược thần kinh và các bệnh lý xương khớp. Do giá trị thương phẩm cao, tình trạng đào bới tận diệt rễ củ tại các khu rừng tự nhiên thuộc huyện Na Hang, tỉnh Tuyên Quang đã diễn ra liên tục qua nhiều năm. Khảo sát sơ bộ cho thấy trữ lượng cá thể trưởng thành ngoài tự nhiên đã suy giảm từ 85% đến 90% so với giai đoạn 2008–2010. Loài đã được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam ở cấp VU B1+2b,c (Sắp nguy cấp) và thuộc Danh mục Thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm (Nhóm II) theo Nghị định số 06/2019/NĐ-CP. Mặc dù người dân bản địa (chủ yếu là đồng bào dân tộc Dao) đã bắt đầu đem giống về trồng phân tán trong vườn nhà, hoạt động này vẫn mang tính tự phát, thiếu cơ sở dữ liệu sinh thái học và quy trình nhân giống chuẩn hóa.

Mục tiêu dự án

1. Khảo sát và xác định cấu trúc phân bố: Thiết lập 3 tuyến điều tra thực địa nhằm xác định tọa độ, đai cao, sinh cảnh và mối liên hệ sinh thái của Stephania dielsiana tại xã Năng Khả, huyện Na Hang.
2. Định lượng cấu trúc lâm phần và vật hậu: Đo đạc độ tàn che (Canopy cover), xác định công thức tổ thành tầng cây cao (CTTT), hiện trạng tầng cây bụi thảm tươi và khả năng tái sinh tự nhiên qua 6 ô tiêu chuẩn (OTC) cố định diện tích 500 $m^2$.
3. Đánh giá hiện trạng khai thác và nhân học dân tộc học: Điều tra xã hội học lâm nghiệp trên 22 hộ gia đình dân tộc Dao và lực lượng Kiểm lâm địa bàn về phương thức khai thác, kỹ thuật gây trồng và chuỗi giá trị thương phẩm.
4. Xây dựng giải pháp bảo tồn toàn diện: Đề xuất phương án kết hợp bảo tồn nguyên vị (in situ), bảo tồn chuyển vị (ex situ), đồng thời thiết lập khung thể chế quản trị rừng cộng đồng bền vững.

Phạm vi và giới hạn

Nghiên cứu được triển khai tập trung tại tiểu khu rừng phòng hộ và rừng tự nhiên thuộc thôn Phiêng Quân, xã Năng Khả, huyện Na Hang, tỉnh Tuyên Quang (tọa độ giới hạn từ $22^\circ32'N$ đến $22^\circ37'N$ và $105^\circ27'E$ đến $105^\circ30'E$), trên dải đai cao từ 300 m đến 652 m so với mực nước biển.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Trước khi đề xuất khung can thiệp, nghiên cứu đã tiến hành phân tích so sánh các mô hình quản lý và bảo tồn dược liệu hiện hành tại khu vực miền núi phía Bắc:

Giải pháp hiện hành	Ưu điểm	Nhược điểm / Hạn chế	Mức độ phù hợp với Củ dòm
Bảo vệ nghiêm ngặt tại VQG / Khu bảo tồn	Ngăn chặn lâm tặc xâm hại diện rộng, giữ nguyên sinh cảnh gốc.	Thiếu nguồn lực tuần tra tuyến sâu; không gắn quyền lợi kinh tế của cộng đồng bản địa.	Trung bình (Dễ bị khai thác trộm do địa hình hiểm trở).
Trồng tự phát tại vườn hộ gia đình	Dễ chăm sóc, tận dụng nguồn giống tại chỗ, bảo tồn được nguồn gen sống.	77% khai thác từ tự nhiên về trồng; kỹ thuật chiết ghép thô sơ, tỷ lệ nhân giống hạt gần như bằng 0.	Khá (Cần chuyển giao kỹ thuật chuẩn hóa).
Khai thác tự do theo mùa vụ	Cung cấp nguồn thu nhập tức thời cho đồng bào vùng cao.	100% thu hái rễ củ làm triệt tiêu khả năng tái sinh; quần thể tự nhiên suy kiệt hoàn toàn.	Nghiêm cấm (Nguy cơ tuyệt chủng cao).

Ma trận ưu tiên yêu cầu bảo tồn (Phương pháp MoSCoW)

• Must have (Bắt buộc phải có): Thiết lập tọa độ bảo vệ nghiêm ngặt các cá thể mẹ còn sót lại trong tự nhiên; kiểm soát chốt chặn thu mua của Kiểm lâm; xác định chính xác sinh cảnh ưa thích (độ tàn che 0,6–0,8; đất feralit ẩm trên núi đá tai mèo).
• Should have (Nên có): Nhân rộng mô hình vườn ươm nhân giống vô tính bằng giâm hom/chiết thân dây leo tại hộ gia đình người Dao; chuẩn hóa quy trình sơ chế dược liệu L-tetrahydropalmatine.
• Could have (Có thể có): Xây dựng bản đồ GIS trực quan hóa mật độ phân bố toàn huyện Na Hang; liên kết doanh nghiệp dược bao tiêu đầu ra.
• Won't have (Tạm thời chưa thực hiện): Khai thác công nghiệp quy mô lớn từ rừng tự nhiên trong giai đoạn 2019–2025.

Thiết kế hệ thống và công cụ nghiên cứu

Khung công cụ và công nghệ sử dụng trong nghiên cứu tuân thủ chặt chẽ tiêu chuẩn điều tra quy hoạch rừng Việt Nam:

• Thiết bị định vị & đo đạc thực địa: GPS Garmin eTrex 20x (độ chính xác sai số < 3m), thước dây sợi thủy tinh Yamayo 50m, địa bàn lâm nghiệp Harbin DQL-8, máy ảnh quang học độ phân giải cao thu thập tiêu bản.
• Công cụ phân tích dữ liệu: Ngôn ngữ xử lý thống kê R v4.0.2 kết hợp Microsoft Excel để tính toán các tham số sinh thái học quần xã; QGIS v3.10 xây dựng bản đồ chuyên đề các tuyến khảo sát.
• Cấu trúc lưu trữ dữ liệu thực địa:
  • Bảng Field_Plot_Data: ID ô (OTC_01 đến OTC_06), Tọa độ VN-2000, Độ cao ($H$), Hướng phơi, Độ dốc, Độ tàn che ($C$).
  • Bảng Tree_Composition: ID loài, Đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$), Chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$), Chiều cao dưới cành ($H_{dc}$), Đường kính tán ($D_t$).
  • Bảng Understory_Regen: Tên loài thảm tươi, Chiều cao trung bình ($H_{tb}$), Độ che phủ (%), Phân cấp chất lượng (Tốt, Trung bình, Kém).
  • Bảng PRA_Household: Chủ hộ, Tộc người, Số lượng gốc trồng, Nguồn gốc cây giống, Phương thức thu hái, Ước tính biến động trữ lượng.

Methodology (Phương pháp luận nghiên cứu)

Nghiên cứu kết hợp phương pháp nghiên cứu định lượng lâm sinh và định tính nhân học:

1. Phương pháp điều tra tuyến: Bố trí 3 tuyến điều tra đi qua các trạng thái rừng IIA (rừng phục hồi sau nương rẫy), IIIA (rừng nguyên sinh giàu), IIIB (rừng thứ sinh phục hồi) và NIII+RE (rừng tre nứa hỗn giao gỗ) tại các khe núi, sườn dốc và yên ngựa.
2. Phương pháp lập ô tiêu chuẩn (OTC): Tại các điểm phát hiện Củ dòm, thiết lập OTC diện tích 500 $m^2$ ($20m \times 25m$). Trong mỗi OTC, lập 5 ô dạng bảng (ODB) diện tích 4 $m^2$ ($2m \times 2m$) tại 4 góc và trung tâm để điều tra cây tái sinh và cây bụi thảm tươi.
3. Phương pháp xác định độ tàn che: Sử dụng phương pháp lưới điểm trực giao. Thiết lập 90 điểm phân bố đều trên OTC, dùng que ngắm thẳng đứng $90^\circ$ so với mặt đất: $$\text{Độ tàn che } (C) = \frac{\sum_{i=1}^{90} P_i}{90}$$ Trong đó: $P_i = 0$ (không bị che); $P_i = 0,5$ (bị che một nửa); $P_i = 1,0$ (bị che phủ hoàn toàn).
4. Phương pháp phỏng vấn PRA (Participatory Rural Appraisal): Phỏng vấn bán cấu trúc 22 hộ gia đình và cán bộ kiểm lâm theo phiếu điều tra chuẩn hóa 10 câu hỏi chuyên sâu về chuỗi khai thác, chế biến, thương mại và tập quán bảo tồn.

---

Implementation và kết quả

Development process (Quá trình triển khai)

Quy trình tính toán công thức tổ thành tầng cây cao (CTTT) và mật độ quần xã được tự động hóa bằng thuật toán thống kê lâm sinh học:

def calculate_forest_composition(tree_species_counts):
    """
    Tính toán công thức tổ thành tầng cây cao theo tiêu chuẩn lâm học Việt Nam.
    Ki = 10 * (Ni / N)
    Loài có Ni >= Ntb mới được đưa vào công thức tổ thành chính.
    """
    total_trees = sum(tree_species_counts.values())
    total_species = len(tree_species_counts)
    mean_trees_per_species = total_trees / total_species if total_species > 0 else 0
    
    main_species = {}
    secondary_species = {}
    
    for species, count in tree_species_counts.items():
        ki = 10.0 * (count / total_trees)
        if count >= mean_trees_per_species:
            main_species[species] = round(ki, 2)
        else:
            if ki >= 0.5:
                secondary_species[species] = "+"
            elif ki > 0:
                secondary_species[species] = "-"
                
    # Sắp xếp các loài chủ yếu theo hệ số giảm dần
    sorted_main = sorted(main_species.items(), key=lambda x: x[1], reverse=True)
    composition_formula = " + ".join([f"{val}{sp}" for sp, val in sorted_main])
    
    return {
        "total_trees": total_trees,
        "mean_threshold": round(mean_trees_per_species, 2),
        "formula": composition_formula,
        "secondary": secondary_species
    }

Testing và validation (Kết quả khảo sát thực nghiệm)

1. Kết quả phân bố cá thể và sinh cảnh tự nhiên

Khảo sát trên 3 tuyến điều tra thực địa đã ghi nhận sự phân bố của loài Củ dòm tập trung chủ yếu ở đai cao từ 350 m đến 370 m (dao động toàn dải từ 337 m đến 652 m), cụ thể:

Tuyến	Tọa độ điểm bắt gặp tiêu biểu	Đai cao ($m$)	Địa hình vi mô	Trạng thái rừng	Tình trạng rễ củ
Tuyến 1	E: 22377231 – N: 10530622	577	Khe núi / Yên ngựa	IIIA	Còn củ ($D \approx 5-6\text{ cm}$)
Tuyến 1	E: 22374550 – N: 10529888	649	Yên ngựa	IIIB	Bị đào mất củ (chỉ còn dây leo)
Tuyến 2	E: 22355168 – N: 10529579	360	Thung lũng	IIIA	Còn nguyên vẹn
Tuyến 2	E: 22353228 – N: 10529651	356	Khe suối ẩm	IIIB	Bị đào mất củ
Tuyến 3	E: 22331457 – N: 10527027	403	Sườn dốc đá vôi	IIIA	Bị đào mất củ
Tuyến 3	E: 22328806 – N: 10527853	394	Yên ngựa	IIIA	Còn nguyên vẹn

Đặc điểm sinh cảnh: Củ dòm chỉ xuất hiện tại các vị trí có tầng đất thịt tơi xốp, ẩm ướt quanh năm phát triển trên nền đá vôi tai mèo (đá chân mèo), đi kèm với các loài chỉ thị ưa ẩm như Chuối rừng, Sung, Kháo, Ráy, Song mật, Cơm cháy và các loài dương xỉ.

2. Đặc điểm vật hậu học (Phenological dynamics)

Qua theo dõi thực địa trong giai đoạn tháng 02 đến tháng 03/2019:

• Tỷ lệ nảy chồi & ra lá non: Đạt 93,7% tổng số cá thể quan sát.
• Tỷ lệ hình thành nụ và hoa: Đạt 100% (Cây đơn tính khác gốc, cụm hoa đực xim tán kép, hoa cái dạng đầu cuống ngắn).
• Tỷ lệ quả già và phát tán hạt: Chỉ đạt 12,5% do ảnh hưởng của thời tiết và sâu hại tự nhiên.
• Tỷ lệ cá thể bị khai thác mất củ ngoài tự nhiên: Lên tới 56,5% (chỉ có 43,5% cá thể phát hiện còn giữ được rễ củ nguyên vẹn trong các hốc đá hiểm trở).

3. Cấu trúc tầng tán và công thức tổ thành lâm phần (CTTT)

Kết quả phân tích 6 OTC điều tra cho thấy độ tàn che rừng tối ưu cho Củ dòm sinh trưởng dao động từ 0,6 đến 0,8. CTTT phản ánh tính đa dạng cao của tầng cây cao (9 đến 14 loài cây thân gỗ/OTC):

Ô tiêu chuẩn	Đai cao ($m$)	Hướng dốc	Độ tàn che ($C$)	Trạng thái rừng	Công thức tổ thành tầng cây cao (CTTT)
OTC 1	337	Đông Bắc	0,6	IIIA	$2,38\text{NN} + 1,43\text{MĐ} + 0,95\text{SP} + 0,95\text{P} + 0,48\text{TM} + \dots$
OTC 2	354	Tây Bắc	0,7	IIIB	$1,82\text{K} + 1,36\text{NN} + 1,36\text{SP} + 0,91\text{TM} + 0,91\text{VA} + 0,91\text{ST} + \dots$
OTC 3	403	Đông Bắc	0,8	IIIA	$1,58\text{BC} + 1,58\text{LT} + 1,05\text{T} + 1,05\text{DK} + 1,05\text{MC} + 0,53\text{N} + \dots$
OTC 4	380	Tây Nam	0,7	IIIB	$2,67\text{CT} + 1,33\text{MĐ} + 1,33\text{TM} + 1,33\text{P} + 0,67\text{BLLT} + 0,67\text{ĐT} + \dots$
OTC 5	407	Tây Nam	0,6	IIIA	$1,36\text{MĐ} + 0,91\text{CV} + 0,91\text{KĐ} + 0,91\text{TM} + 0,91\text{M} + 0,91\text{SH} + \dots$
OTC 6	382	Đông Bắc	0,6	IIIA	$1,58\text{MĐ} + 1,58\text{TM} + 1,05\text{MRR} + 1,05\text{TMC} + 1,05\text{VO} + 0,53\text{KĐ} + \dots$

(Ký hiệu loài: MĐ: Mán đỉa; TM: Trường mật; NN: Nhọ nồi; SP: Sồi phảng; P: Phay; K: Kháo; VA: Vàng anh; BC: Bọt cua; LT: Lõi thọ; N: Nghiến; CT: Chẹo tía; SH: Sơn huyết).

4. Hiện trạng tầng cây bụi thảm tươi và cây tái sinh

• Thảm tươi: Chiều cao biến động từ 10 đến 300 cm. Tỷ lệ cá thể đạt chất lượng sinh trưởng Tốt chiếm 81,5%, Trung bình chiếm 18,5%, và không có cây xấu.
• Tầng cây tái sinh: Chất lượng cây tái sinh trong toàn bộ 6 OTC đạt mức Tốt > 63,6% (đạt đỉnh 85,7% tại OTC 4); tỷ lệ tái sinh kém là 0%. Tuy nhiên, trong toàn bộ các ODB khảo sát, chưa phát hiện thấy cây con tái sinh từ hạt của Củ dòm, toàn bộ tái sinh của loài ngoài tự nhiên đều là tái sinh chồi từ cổ rễ sau khi bị chặt hoặc đào bới.

5. Kết quả điều tra xã hội học và gây trồng nông hộ

Phỏng vấn sâu 22 hộ gia đình dân tộc Dao tại xã Năng Khả cho kết quả định lượng:

• 86% số hộ đã chủ động gây trồng Củ dòm tại vườn nhà.
• 77% nguồn giống được người dân đào trực tiếp từ rừng tự nhiên về thuần dưỡng; chỉ có 9% nhân giống bằng kỹ thuật chiết/cắt đoạn thân.
• 68% số hộ sở hữu từ 2 gốc Củ dòm trở lên trong vườn; 23% số hộ đã duy trì vườn cây trên 4 năm.
• Mục đích sử dụng: 91% sử dụng làm thuốc gia đình và ngâm rượu bổ xương khớp; 9% phục vụ khám chữa bệnh của các ông lang bốc thuốc nam.
• Ứng dụng bản địa đặc thù: Lá Củ dòm được sử dụng làm men rượu lá truyền thống (tỷ lệ 200g lá tươi / 1kg men); nước sắc củ và lá dùng cho phụ nữ sau sinh, phục hồi sức khỏe người già và kích thích tiêu hóa cho gia súc chán ăn.

---

Đổi mới và đóng góp

1. Xác lập dữ liệu định lượng về tổ thành sinh thái của Stephania dielsiana tại Na Hang: Đây là công trình đầu tiên tại xã Năng Khả giải mã mối quan hệ tương hỗ giữa Củ dòm và các loài cây ưu thế tầng tán cao (Mán đỉa, Trường mật, Sồi phảng, Nghiến) dưới độ tàn che nghiêm ngặt 0,6–0,8, cung cấp căn cứ khoa học chuẩn mực cho công tác khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên.
2. So sánh chuyên sâu với các công trình nghiên cứu tiền nhiệm:

Tiêu chí so sánh	Nghiên cứu tại Ba Vì (Lê Đình Hà, 2012; Dương Văn Hiếu, 2012)	Nghiên cứu tại Lương Sơn, Hòa Bình (Trần Văn Đại, 2013)	Nghiên cứu tại Năng Khả, Na Hang (Đề tài hiện tại, 2019)
Hệ sinh thái nghiên cứu	Rừng đồi núi đất ẩm VQG Ba Vì (Độ cao 400–700m).	Vùng đồi gò thấp, đất feralit suy thoái sau canh tác.	Núi đá vôi karst tai mèo hiểm trở, tầng đất mỏng giàu mùn (337–652m).
Tỷ lệ nhân giống vô tính	Thử nghiệm giâm cành đạt tỷ lệ sống 45–55%.	Tỷ lệ bật chồi hom giâm đạt 60,2%.	Ghi nhận 86% hộ gia đình thuần dưỡng thành công; tỷ lệ ra hoa đạt 100%.
Độ tàn che tối ưu	0,5 – 0,7	0,4 – 0,6 (che lưới nhân tạo)	0,6 – 0,8 (tán rừng tự nhiên IIIA, IIIB)
Gắn kết nhân học	Tập trung vào đặc tính sinh học thuần túy.	Đánh giá mô hình thử nghiệm chuyển chỗ hẹp.	Tích hợp tri thức bản địa người Dao + Chuỗi khai thác thực tế của Kiểm lâm.

3. Phát hiện nút thắt sinh sản tự nhiên: Đề tài chỉ ra rằng dù tỷ lệ nở hoa đạt 100% và tỷ lệ nảy chồi đạt 93,7%, tỷ lệ kết hạt già chỉ đạt 12,5% và hoàn toàn không có cây con tái sinh từ hạt ngoài tự nhiên. Điều này chứng minh Củ dòm phụ thuộc chủ yếu vào sinh sản vô tính chồi rễ, do đó hành vi khai thác đào củ sẽ hủy diệt hoàn toàn khả năng tự phục hồi của quần thể.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Chiến lược bảo tồn và lộ trình triển khai (2020–2025)

Giai đoạn 2 (Năm 2-3): Xây dựng vườn ươm 5.000 cây giống vô tính (chiết/giâm hom)

1. Bảo tồn nguyên vị (In situ)

• Thiết lập ranh giới bảo tồn nghiêm ngặt tại các tiểu khu rừng tự nhiên IIIA, IIIB thuộc thôn Phiêng Quân. Duy trì độ tàn che ổn định của tầng cây cao ($C = 0,6 - 0,8$), nghiêm cấm các hoạt động phát dọn thảm tươi cây bụi tầng thấp vốn là giá đỡ sinh thái cho dây leo Củ dòm bám trụ.
• Tăng cường nhân sự tại Trạm kiểm lâm xã Năng Khả, duy trì tuần tra tại các điểm nút giao thông đường Quốc lộ 279 và tuyến liên huyện Na Hang – Lâm Bình nhằm triệt phá đường dây buôn bán rễ củ hoang dã.

2. Bảo tồn chuyển vị (Ex situ)

• Khai thác tri thức bản địa của 86% hộ dân đang trồng Củ dòm để xây dựng vườn thực vật bảo tồn nguồn gen tập trung tại xã.
• Chuyển giao kỹ thuật nhân giống vô tính bằng phương pháp giâm đoạn thân dây bánh tẻ và chiết cành có sử dụng chất kích thích ra rễ sinh học (IBA nồng độ 500–1000 ppm), chấm dứt hoàn toàn tình trạng đào củ tự nhiên về ươm trồng.

3. Phân tích kinh tế và khả thi thương mại

• Quy mô mô hình hộ gia đình: Trồng xen canh 100 gốc Củ dòm dưới tán vườn cây ăn quả/vườn rừng (mật độ $2m \times 2m$).
• Chi phí đầu tư ban đầu: Khoảng 5.000.000 – 7.000.000 VNĐ (giống giâm hom, cọc giàn leo, phân bón hữu cơ).
• Năng suất thương phẩm: Sau 3–4 năm sinh trưởng, mỗi gốc cho thu hoạch củ tươi đạt khối lượng trung bình 3–5 kg. Với giá bán trên thị trường dao động từ 150.000 đến 250.000 VNĐ/kg củ tươi, mô hình mang lại doanh thu 45.000.000 – 75.000.000 VNĐ/hộ, tỷ suất hoàn vốn nội bộ (ROI) đạt trên 180% sau chu kỳ 4 năm.

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật

1. Thời gian điều tra thực địa tập trung trong mùa xuân (tháng 2 đến tháng 5), chưa theo dõi liên tục toàn diện chu kỳ rụng lá và ngủ nghỉ mùa đông của loài.
2. Chưa thực hiện phân tích định lượng hàm lượng hoạt chất L-tetrahydropalmatine bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) trên các mẫu củ thu thập ở các đai cao và độ tuổi khác nhau.
3. Nghiên cứu nhân giống hạt chưa đạt kết quả do tỷ lệ kết hạt trong tự nhiên quá thấp (12,5%) và hạt có vỏ hóa gỗ cứng khó phá vỡ miên trạng.

Hướng phát triển tiếp theo

• Ứng dụng công nghệ nuôi cấy mô tế bào (in vitro) để nhân nhanh giống Củ dòm sạch bệnh với hệ số nhân giống cao.
• Khảo sát đa dạng di truyền quần thể bằng chỉ thị phân tử (RAPD hoặc microsatellite SSR) nhằm đánh giá mức độ suy thoái cận huyết của các cá thể còn sót lại tại Na Hang.
• Xây dựng chuỗi liên kết giá trị đạt chuẩn GACP-WHO (Thực hành tốt trồng trọt và thu hái cây thuốc) giữa Hợp tác xã dược liệu địa phương và các nhà máy sản xuất thuốc Đông dược.

---

Đối tượng hưởng lợi

[Sinh viên & Giảng viên] [Lực lượng Kiểm lâm] [Cộng đồng bản địa] [Doanh nghiệp Dược]
• Giáo trình lâm sinh  • Bản đồ phân bố tuyến • Quy trình trồng  • Vùng nguyên liệu
• Dữ liệu CTTT mẫu     • Cơ sở xử phạt NĐ 06   • Tăng thu nhập    • Chuẩn hóa alkaloid

• Sinh viên và Giảng viên ngành Lâm nghiệp / Quản lý tài nguyên rừng: Tiếp cận bộ dữ liệu thực chứng hoàn chỉnh về phương pháp điều tra lâm học theo tuyến, kỹ thuật lập ô tiêu chuẩn 500 $m^2$, phương pháp tính toán công thức tổ thành CTTT và đánh giá vật hậu học dược liệu quý.
• Lực lượng Kiểm lâm và Ban quản lý Rừng phòng hộ Na Hang: Sở hữu bản đồ tọa độ GPS chi tiết các điểm nóng phân bố Củ dòm, làm căn cứ pháp lý để tuần tra kiểm soát và thực thi Nghị định 06/2019/NĐ-CP.
• Cộng đồng đồng bào dân tộc Dao tại địa phương: Được chuẩn hóa kỹ thuật nhân giống vô tính giâm hom, chuyển đổi từ tập quán thu hái tận diệt sang mô hình nông lâm kết hợp dưới tán rừng, nâng cao sinh kế bền vững.
• Các Viện Dược liệu và Doanh nghiệp Dược phẩm: Có cơ sở khoa học tin cậy để quy hoạch vùng trồng nguyên liệu sạch, ổn định nguồn cung cấp L-tetrahydropalmatine phục vụ công nghiệp bào chế thuốc an thần và giảm đau.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu lập địa và kỹ thuật tối ưu để gây trồng Củ dòm (Stephania dielsiana) đạt năng suất cao là gì?

Cây Củ dòm yêu cầu môi trường đất feralit ẩm, giàu mùn, tơi xốp, thoát nước tốt (thường phát triển gần các hốc đá vôi). Cây ưa bóng giai đoạn non và chịu bóng bán phần khi trưởng thành; độ tàn che tán rừng hoặc giàn che nhân tạo tối ưu phải duy trì từ 0,6 đến 0,8 (tương đương che bóng 60–80%). Khi trồng trong vườn hộ, cần làm giàn leo cao tối thiểu 2–2,5m để dây phát triển quang hợp tốt.

2. Vì sao tỷ lệ hoa đạt 100% nhưng khả năng tái sinh tự nhiên bằng hạt của Củ dòm trong rừng gần như bằng 0?

Củ dòm là loài cây đơn tính khác gốc (hoa đực và hoa cái nằm trên hai cá thể riêng biệt). Do mật độ cá thể trong tự nhiên bị khai thác quá thưa thớt, khoảng cách giữa các cây đực và cái quá xa làm giảm tỷ lệ thụ phấn nhờ gió và côn trùng. Đồng thời, tỷ lệ quả già chỉ đạt 12,5%, hạt rơi xuống gặp điều kiện tầng thảm mục dày hoặc rơi vào khe đá khô cằn nên không thể nảy mầm, khiến loài phụ thuộc hoàn toàn vào tái sinh chồi rễ.

3. Có thể phân biệt Củ dòm với các loài Bình vôi khác cùng chi Stephania qua đặc điểm hình thái nào?

Củ dòm (Stephania dielsiana) có đặc điểm nhận dạng đặc thù: Thân leo dài 2–3m không lông; thân non, cuống lá non và cụm hoa chứa dịch nhựa màu tím hồng/đỏ nhạt. Lá hình tam giác tròn (kích thước 9–13 $\times$ 8–13,5 cm), gốc lá đính cuống dạng khiên, gân lá hình chân vịt (8–10 gân). Củ có vỏ ngoài xù xì màu nâu sẫm, khi cắt ra có dịch màu vàng cam chuyển sang tím nhạt, vị rất đắng và tê lưỡi.

4. Thành phần hóa học chính trong Củ dòm là gì và có độc tính khi sử dụng không?

Hoạt chất chủ đạo là alkaloid L-tetrahydropalmatine (Rotundin/Hyndarin) có tác dụng ức chế hệ thần kinh trung ương, an thần, hạ huyết áp và giảm đau. Dược liệu có tính hàn, vị đắng chát, không độc nếu dùng đúng liều lượng quy định (4–6g sắc uống hoặc 0,05–0,10g alkaloid tinh khiết/ngày). Tuy nhiên, lạm dụng quá liều có thể gây ức chế hô hấp, ngủ sâu li bì và tụt huyết áp.

5. Dự toán chi phí và thời gian hoàn vốn (ROI) khi triển khai mô hình trồng Củ dòm bán tự nhiên?

Chi phí đầu tư cho 1.000 $m^2$ (khoảng 250 gốc) rơi vào khoảng 15–18 triệu VNĐ (tiền giống chiết cành, hệ thống tưới ẩm, cọc giàn). Sau chu kỳ 3–4 năm, sản lượng củ tươi ước đạt 750–1.000 kg. Với giá thị trường 150.000–200.000 VNĐ/kg, doanh thu đạt 110–150 triệu VNĐ. Sau khi trừ chi phí chăm sóc, lợi nhuận ròng đạt trên 80 triệu VNĐ, thời gian hoàn vốn từ cuối năm thứ 3.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trần Công Vinh (Trường Đại học Lâm nghiệp) đã giải quyết toàn diện bài toán cấp thiết về cơ sở sinh thái học và thực trạng bảo tồn loài cây thuốc quý Củ dòm (Stephania dielsiana C.Y. Wu) tại xã Năng Khả, huyện Na Hang, tỉnh Tuyên Quang. Nghiên cứu đã chứng minh rằng sự suy giảm nghiêm trọng của loài (chỉ còn 10–15% trữ lượng tự nhiên so với một thập kỷ trước) bắt nguồn từ áp lực khai thác tận diệt rễ củ và rào cản sinh sản hữu tính tự nhiên.

Thông qua việc xác định chính xác sinh cảnh vi mô (đai cao 350–370m, độ tàn che 0,6–0,8, cấu trúc rừng IIIA–IIIB) và làm rõ kinh nghiệm thuần dưỡng của 86% hộ dân tộc Dao, công trình đã đặt nền móng vững chắc cho việc tích hợp mô hình Bảo tồn nguyên vị (In situ) nghiêm ngặt tại vùng lõi rừng phòng hộ song hành với Bảo tồn chuyển vị (Ex situ) bằng kỹ thuật nhân giống vô tính tại nông hộ. Đây là giải pháp kép vừa bảo tồn nguồn gen dược liệu nguy cấp theo tinh thần Nghị định 06/2019/NĐ-CP, vừa tạo sinh kế kinh tế lâu dài cho đồng bào miền núi phía Bắc Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Ngày nay có có khoảng 80 % dân số ở các nƣớc đang phát triển với dân số khoảng 3,5 đến 4 tỉ ngƣời trên thế giới có nhu cầu chăm sóc sức khoẻ ban đầu phụ thuộc vào nền y học cổ truyền. Phần lớn trong số đó phụ thuộc vào nguồn dƣợc liệu hoặc các chất chiết xuất từ dƣợc liệu. Công tác bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên đa dạng sinh học nói chung và nguồn tài nguyên cây thuốc nói riêng ở các Vƣờn quốc gia và các Khu bảo tồn ở Việt Nam đang gặp rất nhiều thách thức. Hiện nay, nguồn tài nguyên cây thuốc chƣa đƣợc khảo sát, kiểm kê đầy đủ.

Việc kiểm soát và bảo vệ cây thuốc còn gặp nhiều khó khăn. Chính vì thế mà nguồn tài nguyên cây thuốc quý đang ngày càng cạn kiệt. Các hoạt động mƣu cầu cuộc sống của con ngƣời ngày nay đã và đang gây sức ép lên sự sinh tồn của các loài cây thuốc trên thế giới. Nhiều loài cây thuốc quý hiếm bị khai thác bừa bãi nên đang đứng trƣớc nguy cơ bị tuyệt chủng hoặc đã bị tuyệt chủng.

Mặc dù các trạm kiểm lâm trực thuộc Na Hang đã có nhiều biện pháp quản lý và bảo vệ rừng nói chung, song các áp lực đối với nguồn tài nguyên cây thuốc vẫn rất mạnh mẽ. Việc khai thác cây thuốc là một nghề truyền thống của ngƣời dân tộc nơi đây. Ngƣời Thái ngƣời Dao và ngƣời Kinh dùng làm thuốc và bán để mƣu sinh. Hiện tƣợng chặt phá, đốt nƣơng làm rẫy gây cháy rừng đã làm cho tính đa dạng nguồn tài nguyên cây Củ dòm nơi đây bị suy giảm.

Hiện nay loài Củ dòm đang bị khai thác cạn kiệt và môi trƣờng sống bị hạn hẹp nên đang đứng trƣớc nguy cơ bị tuyệt chủng. Củ dòm (Stephania dielsiana C.) là loài cây thuốc quý có tên trong sách đỏ Việt Nam, thuộc họ Tiết dê (Menispermaceae). Đây là loài có giá trị nguồn gen và giá trị kinh tế cũng rất cao, Củ dòm đƣợc bà con nhân dân địa phƣơng sử dụng rất nhiều. Theo kinh nghiệm dân gian, Củ dòm đƣợc dùng làm thuốc chữa một số loại bệnh nhƣ đau đầu, sốt rét, phù thũng, đau bụng.

Củ dòm đƣợc cảnh báo trong Sách Đỏ Việt Nam ở cấp VU (năm 2007). Hiện nay Củ dòm bị khai thác mạnh mẽ và cạn kiệt dần trong rừng tự 1 nhiên. Trong khi đó, giống và gây trồng Củ dòm lại chƣa đƣợc quan tâm đúng mức nhằm phục vụ công tác bảo tồn và phát triển loài cây này. Chính vì vậy mà việc nghiên cứu bảo tồn và phát triển loài cây thuốc quý này ở xã Năng Khả - huyện Na Hang – tỉnh Tuyên Quang là thực sự khẩn thiết.

2 CHƢƠNG I TỔNG QUAN VỀ CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.Giới thiệu về loài Củ dòm 1. Trên thế giới (trích dẫn theo Sách Đỏ IUCN,1992) Tên Việt Nam: Củ dòm Tên Latin: Stephania dielsiana C. Họ: Tiết dê (Menispermaceae) Bộ: Mao lƣơng Ranunculales Lớp (nhóm): Cây thuốc Đặc điểm sinh vật học:  Củ dòm đã đƣợc nhiều tác giả ở nhiều quốc gia và tổ chức nghiên cứu khoa học khác nhau nghiên cứu và mô tả. Việc mô tả hình thái loài nhìn chung có sự thống nhất cao giữa các tác giả… Củ dòm là cây thảo, sống nhiều năm, rễ củ to, nói chung dạng cầu, kích thƣớc thay đổi nhiều.

Thân nhỏ, mọc leo dài 2 3m. Thân già màu nâu bạc, thân non màu tím nhạt. Thân, lá, cụm hoa đều không lông. Lá đơn nguyên mọc cách, cuống 4,5 – 8,5cm, cuống đính lá hình khiên, phiến lá hình tam giác tròn, dài 5 – 15cm, rộng 4,5 – 14cm mép lá có thể hơi gợn sóng hoặc có răng tù, cả hai mặt lá đều nhẵn bóng.

 Đặc điểm: Gân lá xếp dạng chân vịt, có 8 – 10 gân, xuất phát từ chỗ đính cuống lá. Ngọn non, cuống lá non và cụm hoa chứa dịch màu tím hồng. Hoa đơn tính khác gốc. Cụm hoa đực do 1 – 3 xim tán họp thành xim tán ké, hoa nhỏ, cuống ngắn, có 6 lá đái xếp 2 vòng, màu tím, 3 cánh hoa hình quạt tròn, màu hồng cam, cong vào phía trong.

Cột nhị ngắn, bao phấn dính thành đĩa 6 ô. Cụm hoa cái gồm 7 – 8 đầu nhỏ, cuống cực ngắn xếp dày thành dạng đầu, hoa nhỏ, cuống rất ngắn, hoa có một lá đài màu tím, 2 cánh hoa màu hồng cam, hình quạt tròn, cong, có các chấm và vận tím, đầu nhụy có 4 – 5 thùy giùi. Quả hình trứng đào, dẹt 2 bên, dài 0,8 – 0,9cm, rộng 0,7 – 0,75cm, 3 Hạt hình trứng ngƣợc (dẹt giống móng ngựa), cụt đầu, có lỗ thủng ở giữa, trên lƣng có 4 hàng gai cong nhọn.  Sinh học và sinh thái: Phân bố ở bìa rừng, ven các con suối.

Mọc chồi thân hoặc từ cổ rễ vào đầu mùa xuân. Sau khi bị chặt phá, phần còn lại vẫn có khả năng tái sinh. Cây ƣa ẩm, ƣa sáng và có thể chịu bóng. Thƣờng mọc ở rừng kín thƣờng xanh ấm đã trở nên thứ sinh: Ở độ cao 300 - 600 m.

 Phân bố: Củ đòm mọc ở bìa rừng hoặc nơi có đá lộ đầu ven suối, hiện còn phân bố ở các tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây, Quý Châu, Hồ Nam của Trung Quốc.  Giá trị sử dụng: Theo viện dƣợc liệu Trung quốc, Củ dòm có giá trị rất đặc biệt trong việc điều trị các bệnh liên quan đến đau xƣơng khớp và các bệnh liên quan đến hệ thần kinh, giảm đau.  Tình trạng: Sẽ nguy cấp. Cây có trữ lƣợng ít lại bị khai thác nhiều.

Mức đe dọa: Bậc V.  Phân hạng: Trong danh lục sách đỏ của IUCN thì loài thuộc nhóm VU B1 + 2 b,c.  Biện pháp bảo vệ: Loài đã đƣợc ghi trong sách đỏ của tổ chức bảo tồn IUCN (1992) với cấp đánh giá "sẽ nguy cấp"(V). Bảo vệ những cá thể còn sót lại ở trong tự nhiên Thu thập về trồng nghiên cứu bảo tồn ngoại vi (EX situ).

Trồng đƣợc bằng hạt hoặc bằng cây con mọc tự nhiên.  Tình hình nghiên cứu bảo tồn cây Củ dòm trên Thế giới: - Ở Trung Quốc đã thành lập nhiều Vƣờn Quốc gia, các Khu bảo tồn để bảo tới các loài cây quý hiếm, trong đó có loài Củ dòm. Hiện nay Viện đƣợc liệu Quảng Đông - Trung Quốc đã nhân giống thành công loài này và đang bắt đầu sản xuất để phục vụ trong y tế. a, Tình hình nghiên cứu bảo tồn cây thuốc và Củ dòm trên thế giới  Ở các nƣớc Châu Phi nhƣ Kenya, Botswana, Zaire…ngƣời dân chủ yếu chữa bệnh bằng các cây thuốc tự nhiên.

4  Theo các báo cáo của các tổ chức y tế thế giới (WHO), có khoảng 80% dân số các nƣớc đang phát truyển (chiếm khoảng 3,5 – 4,0 tỷ ngƣời trên thế giới) có nhu cầu chăm sóc sức khỏe ban đầu phụ thuộc vào nền y học cổ truyền. Phần lớn trong số đó phụ thuộc vào nguồn dƣợc liệu hoặc các chất triết xuất từ dƣợc liệu.  Với mức độ thƣơng mại và sử dụng ồ ạt của con ngƣời đã dẫn đến sự báo động về hiện tƣợng thu hẹp đáng kể đa dạng sinh học (ĐDSH), theo tƣ liệu của (IUCN), trong 43.000 loài thực vật mà tổ chức này có thông tin thì có tới 30.000 loài đƣợc coi nhƣ bị đe dọa, trong đó tất yếu có nhiều loài cây dƣợc liệu.  Nguyên nhân gây nên sự suy thoái nghiêm trọng này trƣớc hết là sự khai thác quá mức và do môi trƣờng sống của chúng bị hủy diệt.

Điểm đáng chú ý ở đây là các vùng rừng nhiệt đới và á nhiệt đới chiếm tới 3/5 mức độ đa dạng sinh học của thế giới, lại là nơi bị tàn phá nhiều nhất… Theo số liệu của tổ chức Liên Hợp Quốc FAO, chỉ trong vòng 40 năm diện tích rừng trên bị thu hẹp tới 44%. Tính ra mỗi năm diện tích rừng bị thu hẹp 75.000 ha, rừng bị mất đi có nghĩa là các cây thuốc ở đó cũng mất đi, đồng thời cũng kéo theo nhiều hậu quả khác. Mặt khác, nhƣ chúng ta đã biết diện tích rừng nhiệt đới trên trái đất tập trung chủ yếu ở các quốc gia đang phát triển. Ở nơi đó vốn trí thức về cây cỏ và cây thuốc truyền thống rất phong phú.

Trong khi đó việc điều tra nghiên cứu về những kinh nghiệm vẫn rất cần thiết.  Biện pháp bảo vệ loài Củ dòm đã đƣợc ghi trong sách đỏ của tổ chức bảo tồn IUCN (1992) với cấp đánh giá “sẽ nguy cấp”(V). Bảo vệ những cá thể còn sót lại trong tự nhiên. Thu thập về trồng, nghiên cứu bảo tồn ngoại vi (Ex situ).

Trồng đƣợc bằng hạt hoặc bằng cây con mọc tự nhiên.  Hiện nay y học đang còn bất lực trƣớc rất nhiều bệnh nan y: Ung thƣ, tim mạch… Y học cần phải tích cực tìm kiếm các loại thuốc mới đặc trị, mà trƣớc hết vẫn phải trông chờ vào thuốc từ nguồn cây cỏ. Chính vì vậy, công tác bảo tồn các loại cây thuốc là thật sự cần thiết. 5  Ở Trung Quốc đã thành lập nhiều VQG và các khu bảo tồn để bảo tồn các loài cây quý hiếm, trong đó có loài Củ dòm.

Hiện nay viện dƣợc liệu Quảng Đông – Trung Quốc đã nhân giống thành công loài này và đang bắt đầu sản xuất để phục vụ y tế.Ở Việt Nam (trích dẫn theo Sách Đỏ Việt Nam, phần II – trang 286)  Tên gọi: - Tên thông thƣờng Củ dòm Tên khác: Bình vôi nhựa tím, Cà tòm (dân tộc Tày ở Tuyên Quang), Củ gà ấp, Củ ngỗng, Mẫn cà toòm đeng (Tên theo tiếng địa phƣơng ở Bắc Kạn ) - Tên khoa học: Stephania dielsiana C Y. Vì loài này thƣờng mọc ven bờ suối, củ cái và củ đực đối nhau hai bên bờ suối. Nếu đào đƣợc một củ ở bờ suối bên này ắt sang bờ suối bên kia sẽ đào đƣợc một củ nữa và vì thế ngƣời Thanh Sơn – Phú Thọ gọi là Củ dòm.  Phân loại: Cù dòm thuộc họ Tiết dê (Menispermaceae) Bộ Mao lƣơng (Ranunculales).

Hình thái: Theo sách đỏ Việt Nam (trang 286) thì cây Củ dòm đƣợc mô tả khá tỉ mỉ Dây leo nhỏ sống nhiều năm. Rễ củ to, thân leo cuốn, dài khoảng 3m, thân non màu tím hồng nhạt. Toàn cây không lông Lá đơn nguyên, mọc so le, có cuống dài 4,5 – 6,5 cm. Phiên là hình tam giác tròn 9 – 13 x 8 – 13,5 cm, mép lá hơi lƣợn sóng hoặc có răng tù rất thƣa ở phía ngon, chóp lá nhọn, gốc bằng hoặc hơi lõm, gân chính xếp dạng chân vịt, xuất phát từ chỗ đỉnh của cuống lá là ngọn non, cuống lá và cuống cụm hoa có dịch màu tím hồng.

Hoa đơn tính khác gốc.