Nghiên cứu Khu Hệ Bò Sát, Lưỡng Cư và Bảo tồn tại Nà Hẩu, Yên Bái

Nghiên cứu khu hệ bò sát lưỡng cư tại Nà Hẩu, Yên Bái. Đề xuất giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học dựa trên đặc điểm sinh thái khu vực.

• Tác giả: Bùi Thị Thu Hằng
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Thị Thu Hà
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm khu hệ Bò sát, Lưỡng cư làm cơ sở và đề xuất một số biện pháp bảo tồn tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, tỉnh Yên Bái
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• 1. Mục đích, mục tiêu nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về Bò sát, Lƣỡng cƣ ở Việt Nam
• 1.3. Tóm tắt tình hình nghiên cứu Bò sát, Lƣỡng cƣ ở khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu
• 1.4. Đặc điểm các nhóm sinh thái của Lƣỡng cƣ , Bò sát
• 1.5. Đặc điểm của các nhóm sinh thái của Lƣỡng cƣ theo nơi ở
• 1.6. Đặc điểm các nhóm sinh thái của Bò sát phân theo nơi ở
• 1.7. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế xã hội
• 1.8. Khái quát đặc điểm dân sinh, kinh tế, xã hội
• 1.9. Hiện trạng tài nguyên rừng và sử dụng đất
• 1.10. Tài nguyên nƣớc
• 1.11. Tài nguyên nhân văn
• 1.12. Thực trạng cơ sở hạ tầng
• 1.13. Tiềm năng du lịch
• 2. NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tƣợng nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 2.4. Tham khảo tài liệu và công tác chuẩn bị
• 2.5. Phƣơng pháp phỏng vấn
• 2.6. Phƣơng pháp điều tra thành phần loài
• 2.7. Xác định các mối đe doạ đối với những loài Lƣỡng cƣ - Bò sát và sinh cảnh sống của chúng
• 2.8. Phƣơng pháp thu mẫu và xử lý mẫu Lƣỡng cƣ – Bò sát
• 2.9. Phƣơng pháp nội nghiệp
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thành phần loài Bò sát, Lƣỡng cƣ tại khu bảo tồn
• 3.2. Mô tả đặc điểm và hình thái của một số loài Bò sát, Lƣỡng cƣ trong khu bảo tồn và loài mới đƣợc ghi nhận
• 3.3. Phân bố các loài Bò sát, Lƣỡng cƣ tại KBT Nà Hẩu theo sinh cảnh
• 3.4. Đề xuất các giải pháp bảo tồn khu hệ Bò sát, Lƣỡng cƣ
• 3.5. Bảo vệ sinh cảnh sống của các loài Bò sát, Lƣỡng cƣ
• 3.6. Kiểm soát săn bắt và buôn bán trái phép động vật hoang dã
• 3.7. Tuyên truyền, nâng cao năng lực quản lý bảo vệ rừng và giáo dục môi trường
• 3.8. Phát triển kinh tế bền vững
• 3.9. Hoạt động quản lý
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Khám phá đa dạng sinh học bò sát lưỡng cư tại Yên Bái

Yên Bái, với vị trí địa lý đặc thù và hệ thống rừng núi phức tạp, là một trong những trung tâm đa dạng sinh học quan trọng của Việt Nam. Nổi bật trong đó là Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, một kho báu về tài nguyên động thực vật. Nghiên cứu về khu hệ bò sát và lưỡng cư tại đây không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn đặt nền móng cho các chiến lược bảo tồn bền vững. Các điều kiện tự nhiên tại Nà Hẩu, với địa hình núi cao, khí hậu nhiệt đới ẩm và hệ thống sông suối phong phú, đã tạo ra một môi trường sống lý tưởng cho nhiều loài động vật máu lạnh. Khu vực này là nơi hội tụ của nhiều luồng động thực vật, làm cho hệ sinh thái trở nên độc đáo và đa dạng. Theo nghiên cứu của Bùi Thị Thu Hằng (2015), hệ sinh thái rừng Yên Bái tại Nà Hẩu vẫn còn giữ được nhiều khu vực tương đối nguyên vẹn, là nơi trú ẩn an toàn cho các loài động vật hoang dã Yên Bái. Việc đánh giá chính xác thành phần loài và sự phân bố của chúng là bước đi đầu tiên và cần thiết để hiểu rõ giá trị của khu vực. Những dữ liệu khoa học thu thập được cung cấp cơ sở để hoạch định chính sách, phát triển các chương trình bảo tồn tại chỗ và nâng cao nhận thức cộng đồng. Sự giàu có về loài không chỉ giới hạn ở số lượng mà còn ở sự hiện diện của các loài bò sát đặc hữu và loài lưỡng cư quý hiếm, nhiều loài trong số đó có tên trong Sách Đỏ Việt Nam và danh lục IUCN. Điều này khẳng định vai trò không thể thay thế của Yên Bái trong mạng lưới bảo tồn đa dạng sinh học quốc gia và toàn cầu. Việc tiếp tục nghiên cứu sâu hơn sẽ mở ra nhiều phát hiện mới, góp phần làm giàu thêm kho tàng tri thức về thế giới tự nhiên Việt Nam.

1.1. Đặc điểm hệ sinh thái rừng tại Khu bảo tồn Nà Hẩu

Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu thuộc huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái, mang đặc trưng của hệ sinh thái rừng núi đá vôi và núi đất điển hình cho vùng trung tâm ẩm Bắc Bộ. Khu vực có địa hình bị chia cắt mạnh, với các đỉnh núi cao từ 1000-1800m, tạo nên nhiều tiểu vùng khí hậu và sinh cảnh đa dạng. Thảm thực vật chính bao gồm kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới và rừng hỗn hợp lá rộng - lá kim. Sự đa dạng về thảm thực vật tạo ra nguồn thức ăn và nơi cư trú phong phú cho các loài động vật. Hệ thống sông suối dày đặc, bao gồm các lưu vực Ngòi Thia và Ngòi Hút, cung cấp nguồn nước dồi dào và môi trường sống thiết yếu cho nhiều loài lưỡng cư quý hiếm. Điều kiện tự nhiên này là nền tảng cốt lõi duy trì sự đa dạng sinh học cao của khu vực.

1.2. Sự phong phú của khu hệ Lưỡng cư và Bò sát bản địa

Kết quả điều tra ban đầu cho thấy đa dạng sinh học Yên Bái, đặc biệt là tại Nà Hẩu, rất đáng chú ý về khu hệ bò sát và lưỡng cư. Các nghiên cứu trước đây đã ghi nhận sơ bộ hàng chục loài, nhưng các cuộc khảo sát chuyên sâu gần đây đã bổ sung nhiều loài mới vào danh lục bò sát lưỡng cư của khu vực. Nghiên cứu của Bùi Thị Thu Hằng (2015) đã xác định được 27 loài bò sát thuộc 9 họ và 11 loài lưỡng cư thuộc 3 họ. Trong đó, họ Rắn nước (Colubridae) và họ Ếch nhái (Ranidae) chiếm ưu thế về số lượng loài. Sự phong phú này phản ánh chất lượng sinh cảnh sống của bò sát và lưỡng cư vẫn còn được bảo tồn tốt tại đây.

II. Top các mối đe dọa chính tới bò sát lưỡng cư Yên Bái

Mặc dù sở hữu sự đa dạng sinh học ấn tượng, khu hệ bò sát và lưỡng cư tại Yên Bái đang phải đối mặt với nhiều áp lực nghiêm trọng. Đây là những mối đe dọa đa dạng sinh học mang tính cấp bách, đòi hỏi sự can thiệp kịp thời để bảo vệ các loài động vật quý giá này. Thách thức lớn nhất đến từ việc suy thoái và mất sinh cảnh sống. Việc mở rộng diện tích canh tác nông nghiệp, đặc biệt là làm nương rẫy, đã xâm lấn vào các khu vực rừng tự nhiên. Hoạt động khai thác lâm sản trái phép, tuy đã giảm, vẫn còn tiềm ẩn nguy cơ phá vỡ cấu trúc rừng, làm thay đổi môi trường sống và nguồn thức ăn của nhiều loài. Khi môi trường sống bị thu hẹp và phân mảnh, các quần thể động vật sẽ bị cô lập, giảm khả năng giao phối và dễ bị tổn thương hơn trước các biến động. Bên cạnh đó, nạn săn bắt và buôn bán trái phép động vật hoang dã Yên Bái vẫn là một vấn đề nhức nhối. Nhiều loài bò sát như rùa, rắn, tắc kè có giá trị kinh tế cao trên thị trường chợ đen, trở thành mục tiêu săn lùng. Các loài lưỡng cư lớn như ếch, nhái cũng bị khai thác quá mức để làm thực phẩm. Thiếu nhận thức của một bộ phận người dân địa phương và hoạt động của các đối tượng săn bắt chuyên nghiệp đã đẩy nhiều loài đến bờ vực tuyệt chủng. Cuối cùng, biến đổi khí hậu và lưỡng cư là một mối liên hệ đáng báo động. Lưỡng cư đặc biệt nhạy cảm với sự thay đổi về nhiệt độ và độ ẩm, những yếu tố đang bị ảnh hưởng mạnh mẽ bởi biến đổi khí hậu toàn cầu, gây nguy cơ suy giảm quần thể trên diện rộng.

2.1. Suy giảm sinh cảnh sống do hoạt động của con người

Sinh cảnh sống tự nhiên của bò sát và lưỡng cư tại Yên Bái đang bị thu hẹp nhanh chóng. Nguyên nhân chính là do các hoạt động của con người như chuyển đổi đất rừng sang đất nông nghiệp, trồng cây công nghiệp và xây dựng cơ sở hạ tầng. Các khu vực ven suối, vùng đất ngập nước – môi trường sinh sản thiết yếu của lưỡng cư – đang dần bị biến đổi. Việc phục hồi hệ sinh thái bị suy thoái là một nhiệm vụ khó khăn, đòi hỏi thời gian và nguồn lực lớn. Mất đi nơi ở và nguồn thức ăn là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến sự suy giảm số lượng cá thể của nhiều loài.

2.2. Vấn nạn săn bắt và buôn bán động vật hoang dã

Hoạt động ngăn chặn săn bắt trái phép là một ưu tiên hàng đầu trong công tác bảo tồn. Nhiều loài bò sát và lưỡng cư tại Yên Bái, đặc biệt là các loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam như Rùa hộp ba vạch, Rắn hổ mang chúa, Trăn mốc, bị săn bắt ráo riết để phục vụ nhu cầu làm thực phẩm, dược liệu hoặc buôn bán quốc tế. Theo các cuộc phỏng vấn người dân địa phương, tình trạng săn bắt vẫn diễn ra, dù mức độ đã giảm so với trước đây. Việc tăng cường tuần tra, kiểm soát và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm là yếu tố then chốt để bảo vệ các loài này.

III. Phương pháp nghiên cứu khoa học hệ bò sát lưỡng cư

Để có được bức tranh toàn cảnh và chính xác về khu hệ bò sát và lưỡng cư tại Yên Bái, các nhà khoa học đã áp dụng những phương pháp nghiên cứu chuyên sâu và hệ thống. Công tác nghiên cứu được tiến hành bài bản, kết hợp giữa khảo sát thực địa và phân tích trong phòng thí nghiệm. Nền tảng của nghiên cứu là phương pháp điều tra theo tuyến (line transect). Các nhà khoa học thiết lập những tuyến khảo sát có chiều dài từ 2-3 km, đi qua các dạng sinh cảnh đặc trưng như rừng nguyên sinh, rừng thứ sinh, nương rẫy và khu vực ven suối. Việc khảo sát thường được thực hiện vào ban đêm, là thời điểm hoạt động mạnh nhất của hầu hết các loài lưỡng cư và nhiều loài bò sát. Các thiết bị hỗ trợ như đèn pin chuyên dụng, máy định vị GPS và máy ảnh được sử dụng để ghi nhận vị trí, đặc điểm sinh cảnh và hình thái của các cá thể quan sát được. Song song với điều tra thực địa, phương pháp phỏng vấn người dân địa phương, cán bộ kiểm lâm và già làng cũng được áp dụng. Kỹ thuật này giúp thu thập các thông tin quý giá về kinh nghiệm bản địa, tên địa phương của các loài, khu vực phân bố và tình trạng săn bắt trong quá khứ. Đây là nguồn dữ liệu bổ sung quan trọng, giúp khoanh vùng các khu vực cần ưu tiên khảo sát và bảo tồn. Cuối cùng, việc thu thập và xử lý mẫu vật đóng vai trò quyết định trong việc định danh chính xác các loài, đặc biệt là những loài khó nhận dạng ngoài thực địa. Các mẫu vật được xử lý theo quy trình khoa học, từ gây mê, định hình đến bảo quản trong cồn để phục vụ cho công tác phân loại và lưu trữ sau này. Quá trình giám sát quần thể này cung cấp cơ sở dữ liệu tin cậy cho công tác quản lý và bảo tồn dài hạn.

3.1. Kỹ thuật khảo sát thực địa và phỏng vấn cộng đồng

Việc khảo sát thực địa được thực hiện trên các tuyến điều tra được thiết kế khoa học, xuyên qua nhiều loại sinh cảnh sống của bò sát. Các nhà nghiên cứu di chuyển chậm, quan sát và lắng nghe các dấu hiệu như tiếng kêu của ếch nhái hay tiếng động trong thảm mục. Ngoài ra, việc lật tìm dưới các tảng đá, khúc gỗ mục cũng giúp phát hiện các loài ẩn nấp. Phỏng vấn bán cấu trúc với người dân có kinh nghiệm đi rừng cung cấp các dữ liệu về sự hiện diện của các loài quý hiếm mà việc khảo sát trực tiếp có thể bỏ lỡ.

3.2. Quy trình thu thập xử lý mẫu vật và định danh loài

Khi phát hiện loài chưa thể định danh chắc chắn, mẫu vật sẽ được thu thập. Quá trình xử lý mẫu tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn đạo đức và khoa học. Mẫu vật được gây mê, chụp ảnh chi tiết các đặc điểm hình thái, đo đạc các chỉ số hình thái và bảo quản trong dung dịch cồn 70-90%. Việc định danh loài dựa trên các tài liệu chuyên khảo, khóa định loại uy tín như của Nguyễn Văn Sáng và cộng sự (2009), và so sánh với các mẫu vật trong các bộ sưu tập tham chiếu. Đây là bước quan trọng để xây dựng một danh lục bò sát lưỡng cư chính xác.

IV. Kết quả nổi bật về bò sát và lưỡng cư quý hiếm Yên Bái

Các nỗ lực nghiên cứu tại Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu đã mang lại những kết quả khoa học vô cùng giá trị, khẳng định tầm quan trọng của khu vực này đối với công tác bảo tồn đa dạng sinh học. Báo cáo nghiên cứu đã ghi nhận tổng cộng 38 loài, bao gồm 27 loài bò sát và 11 loài lưỡng cư. Con số này không chỉ bổ sung vào danh lục bò sát lưỡng cư Việt Nam mà còn cung cấp những dẫn liệu quan trọng về phân bố của các loài. Đáng chú ý, nghiên cứu đã phát hiện thêm 3 loài mới cho khu vực, gồm Ếch cây sần (Rhacophorus appendiculatus), Rắn lục đuôi đỏ (Trimeresurus albolabris), và Rắn sãi (Amphiesma sp.). Phát hiện này cho thấy tiềm năng khám phá các loài mới tại hệ sinh thái rừng Yên Bái vẫn còn rất lớn, đòi hỏi các cuộc điều tra sâu rộng hơn trong tương lai. Điểm nhấn quan trọng nhất của nghiên cứu là việc xác nhận sự tồn tại của nhiều loài bò sát nằm trong danh mục bị đe dọa ở cấp độ toàn cầu và quốc gia. Có tới 17 loài bò sát được ghi nhận tại Nà Hẩu có tên trong các văn bản pháp lý về bảo tồn, như Sách Đỏ Việt Nam (2007), Sách đỏ IUCN (2013), và Nghị định 32/2006/NĐ-CP. Trong đó, có những loài đang ở mức Cực kỳ nguy cấp (CR) như Rùa hộp ba vạch (Cuora trifasciata) và Rùa đất Spenglơ (Geoemyda spengleri), hay Nguy cấp (EN) như Rắn hổ mang chúa (Ophiophagus hannah) và Rùa đầu to (Platysternon megacephalum). Những phát hiện này là hồi chuông cảnh báo về sự cấp thiết của các chương trình cứu hộ động vật hoang dã và bảo vệ sinh cảnh.

4.1. Danh sách các loài bò sát và lưỡng cư được ghi nhận

Kết quả tổng hợp đã xây dựng được một danh lục bò sát lưỡng cư tương đối hoàn chỉnh cho KBT Nà Hẩu. Về bò sát, 27 loài thuộc 9 họ đã được xác định, trong đó họ Rắn nước (Colubridae) đa dạng nhất với 9 loài. Về lưỡng cư, 11 loài thuộc 3 họ được ghi nhận, với họ Ếch nhái (Ranidae) chiếm 6 loài. Sự đa dạng về thành phần họ và loài cho thấy cấu trúc quần xã động vật ở đây còn khá ổn định và phong phú.

4.2. Các loài quý hiếm trong Sách Đỏ Việt Nam và IUCN

Khu bảo tồn Nà Hẩu là nơi cư trú của nhiều loài có giá trị bảo tồn cao. Các loài bò sát quý hiếm được ghi nhận bao gồm: Trăn mốc (Python molurus, CR), Rắn hổ mang chúa (Ophiophagus hannah, EN), Rùa hộp ba vạch (Cuora trifasciata, CR), Rùa hộp trán vàng (Cuora galbinifrons, CR), Rùa đất Spenglơ (Geoemyda spengleri, CR), và Rùa đầu to (Platysternon megacephalum, EN). Đây đều là những loài được pháp luật Việt Nam và quốc tế bảo vệ ở mức cao nhất, đòi hỏi các biện pháp bảo tồn tại chỗ nghiêm ngặt.

V. Hướng dẫn giải pháp bảo tồn bò sát lưỡng cư Yên Bái

Dựa trên các kết quả nghiên cứu và đánh giá thực trạng, việc xây dựng và triển khai các giải pháp bảo tồn toàn diện là yêu cầu cấp bách để bảo vệ khu hệ bò sát và lưỡng cư tại Yên Bái. Các giải pháp này cần được tiếp cận một cách đồng bộ, từ bảo vệ sinh cảnh, thực thi pháp luật đến nâng cao nhận thức cộng đồng. Ưu tiên hàng đầu là thực hiện các biện pháp bảo tồn tại chỗ (in-situ). Điều này bao gồm việc bảo vệ nghiêm ngặt các khu vực rừng nguyên sinh, đặc biệt là các sinh cảnh quan trọng như ven suối và vùng đất ngập nước. Cần có kế hoạch phục hồi hệ sinh thái ở những khu vực bị suy thoái bằng cách trồng lại cây bản địa và hỗ trợ quá trình tái sinh tự nhiên. Hoạt động giám sát quần thể các loài quý hiếm cần được thực hiện định kỳ để theo dõi biến động số lượng và đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp. Bên cạnh đó, công tác thực thi pháp luật phải được tăng cường. Cần đẩy mạnh hoạt động tuần tra, kiểm soát của lực lượng kiểm lâm để ngăn chặn săn bắt trái phép và buôn bán động vật hoang dã. Việc phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, cơ quan chức năng và cộng đồng trong việc cung cấp thông tin và xử lý vi phạm là vô cùng quan trọng. Các chế tài xử phạt cần đủ sức răn đe để triệt tiêu động lực kinh tế từ các hoạt động phi pháp. Cuối cùng, giáo dục môi trường là giải pháp mang tính nền tảng và bền vững. Tổ chức các chương trình truyền thông, nâng cao nhận thức cho người dân địa phương, đặc biệt là thế hệ trẻ, về giá trị của đa dạng sinh học và tầm quan trọng của việc bảo tồn. Lồng ghép các hoạt động này với việc phát triển sinh kế bền vững, như du lịch sinh thái Yên Bái, sẽ giúp giảm sự phụ thuộc của người dân vào tài nguyên rừng.

5.1. Tăng cường bảo vệ sinh cảnh và phục hồi hệ sinh thái

Giải pháp cốt lõi là bảo vệ toàn vẹn các sinh cảnh sống của bò sát và lưỡng cư. Cần xác định và khoanh vùng các khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao để áp dụng chế độ bảo vệ nghiêm ngặt. Đồng thời, triển khai các dự án phục hồi hệ sinh thái tại các khu vực nương rẫy cũ hoặc rừng nghèo kiệt. Các chương trình như chương trình bảo tồn rùa, vốn yêu cầu môi trường sống đặc thù, sẽ được hưởng lợi trực tiếp từ các hoạt động này.

5.2. Nâng cao năng lực quản lý và giáo dục môi trường

Cần nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu thông qua các khóa tập huấn về kỹ năng tuần tra, giám sát và nhận dạng loài. Đồng thời, đẩy mạnh các chương trình giáo dục môi trường trong trường học và cộng đồng. Xây dựng các tài liệu truyền thông trực quan, dễ hiểu về các loài bò sát, lưỡng cư quý hiếm và vai trò của chúng trong hệ sinh thái để người dân hiểu, yêu quý và chung tay bảo vệ di sản thiên nhiên của địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu thuộc địa bàn huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái có tổng diện tích vùng lõi là 16.950 ha, nằm trong hệ sinh thái rừng nhiệt đới núi cao thuộc dãy Hoàng Liên Sơn với độ che phủ rừng tự nhiên còn khá nguyên vẹn. Mặc dù sở hữu địa hình chia cắt phức tạp với độ cao từ 1.000 m đến 1.783 m và mạng lưới thủy văn dày đặc của hai lưu vực lớn là Ngòi Thia và Ngòi Hút, nguồn tài nguyên sinh vật tại đây đang chịu áp lực lớn từ các hoạt động dân sinh. Toàn khu bảo tồn hiện có 20.665 nhân khẩu thuộc 2.854 hộ gia đình sinh sống, trong đó đồng bào dân tộc Dao chiếm 87% và dân tộc H'Mông chiếm 4%. Tỷ lệ hộ nghèo tại xã vùng lõi Nà Hẩu ở mức 70,1%, cùng với tập quán canh tác nương rẫy và khai thác lâm sản phụ đã tác động trực tiếp đến môi trường sống của các loài động vật hoang dã.

Trước đây, các dữ liệu về khu hệ bò sát và lưỡng cư tại Nà Hẩu chủ yếu dựa trên các đợt điều tra sơ bộ năm 2003 với 25 loài bò sát, 10 loài lưỡng cư hoặc các khảo sát nhanh năm 2012, chưa phản ánh đầy đủ tính đa dạng sinh học và cấu trúc quần xã. Đề tài nghiên cứu được thực hiện nhằm xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học toàn diện về thành phần loài, đặc điểm phân bố sinh cảnh và xác định các mối đe dọa chính đối với hai nhóm động vật này. Nghiên cứu được triển khai tại 4 xã Nà Hẩu, Đại Sơn, Mỏ Vàng và Phong Dụ Thượng trong giai đoạn 2014 - 2015. Kết quả ghi nhận tổng cộng 38 loài, bao gồm 27 loài bò sát và 11 loài lưỡng cư, trong đó phát hiện thêm 3 loài mới cho khu bảo tồn. Công trình cung cấp luận cứ thực tiễn quan trọng phục vụ quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học và quản lý tài nguyên rừng bền vững tại tỉnh Yên Bái.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết phân bố sinh thái học động vật theo sinh cảnh và lý thuyết bảo tồn đa dạng sinh học trong hệ thống rừng đặc dụng. Khung lý thuyết này phân tích mối quan hệ tương tác giữa đặc tính thích nghi hình thái của sinh vật với các yếu tố môi trường như độ ẩm không khí 84 - 86%, lượng mưa hàng năm từ 1.547 mm đến 2.126 mm và tầng tán rừng. Nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm cốt lõi: đa dạng sinh học loài, khu hệ động vật, cấu trúc sinh cảnh sống và mức độ nguy cấp theo các tiêu chuẩn quốc tế và quốc gia.

Về mặt phân loại học, nghiên cứu sử dụng hệ thống phân loại chuẩn của Nguyễn Văn Sáng, Hồ Thu Cúc và Nguyễn Quảng Trường (2009), vốn ghi nhận 369 loài bò sát và 176 loài lưỡng cư tại Việt Nam. Đồng thời, nghiên cứu tích hợp các thang đánh giá mức độ bị đe dọa từ Danh lục Đỏ thế giới (IUCN 2013), Sách Đỏ Việt Nam (2007) và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ để lượng hóa giá trị bảo tồn của từng đơn vị phân loại.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập thông qua sự kết hợp giữa khảo sát thực địa trực tiếp và điều tra xã hội học có sự tham gia của cộng đồng. Cỡ mẫu phỏng vấn gồm 40 người dân bản địa am hiểu địa hình rừng núi tại các thôn bản và cán bộ kiểm lâm địa bàn. Phương pháp phỏng vấn sử dụng bộ ảnh màu nhận dạng kết hợp bảng câu hỏi cấu trúc nhằm thu thập thông tin về sự xuất hiện, tần suất bắt gặp và mục đích sử dụng các loài bò sát, lưỡng cư.

Phương pháp điều tra thực địa được thực hiện theo 5 tuyến khảo sát với tổng chiều dài 12,7 km, trải rộng từ độ cao 100 m đến 500 m qua 5 dạng sinh cảnh chính: đồng ruộng (tuyến 1 dài 2,8 km), nương rẫy (tuyến 3 dài 2,5 km), khu dân cư, sông suối (tuyến 2 dài 2,1 km) và rừng tự nhiên (tuyến 4 dài 2,6 km và tuyến 5 dài 2,7 km). Thời gian điều tra chia thành 3 đợt thực địa: Đợt 1 từ ngày 01/11/2014 đến 07/11/2014; Đợt 2 từ ngày 06/01/2015 đến 10/01/2015; Đợt 3 từ ngày 10/04/2015 đến 16/04/2015.

Việc khảo sát thực hiện vào ban đêm từ 19h00 đến 23h00 bằng đèn pin chuyên dụng, kết hợp lắng nghe tiếng kêu ghép đôi sinh sản của các loài ếch nhái sau mưa và tìm kiếm trong các khe đá, thảm mục ven suối. Mẫu vật được thu bắt bằng tay hoặc vợt đường kính miệng 25 cm, sau đó gây mê bằng foocmon 8 - 10%, cố định bằng cồn 90 độ và bảo quản lâu dài trong dung dịch cồn 70 độ theo quy trình chuẩn của Phạm Nhật (2003). Dữ liệu tọa độ GPS và phân bố sinh thái được xử lý trên phần mềm Excel và MapInfo để thành lập bản đồ phân bố và bản đồ phân cấp mức độ đe dọa. Phương pháp này được lựa chọn vì đảm bảo tính chuẩn xác về mặt định loại hình thái học và khả năng phân tích không gian đa chiều.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa và định loại hình thái học đã ghi nhận được 38 loài bò sát và lưỡng cư sinh sống tại Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu. Cụ thể:

Lớp Bò sát (Reptilia) có 27 loài thuộc 9 họ và 2 bộ. Trong đó, Bộ Có vảy (Squamata) chiếm ưu thế áp đảo với 21 loài (chiếm 77,8% tổng số loài bò sát) thuộc 8 họ; Bộ Rùa (Testudinata) có 6 loài thuộc 2 họ. Họ Rắn nước (Colubridae) đa dạng nhất với 9 loài, chiếm 33,3% tổng số loài bò sát ghi nhận. Tiếp theo là các họ Nhông (Agamidae), họ Rắn hổ (Elapidae) và họ Rùa đầm (Emydidae), mỗi họ đều có 4 loài (chiếm tỷ lệ 14,8%). Họ Rùa đầu to (Platysternidae) ghi nhận 1 loài duy nhất.

Lớp Lưỡng cư (Amphibia) có 11 loài thuộc 4 họ, 1 bộ Không đuôi (Anura). Họ Ếch nhái (Ranidae) chiếm tỷ lệ cao nhất với 6 loài (chiếm 54,5% tổng số loài lưỡng cư). Họ Nhái bầu (Microhylidae) và họ Ếch cây (Rhacophoridae) mỗi họ có 2 loài (chiếm tỷ lệ 18,2%), còn họ Cóc (Bufonidae) có 1 loài (chiếm 9,1%).

Nghiên cứu đã ghi nhận 3 loài mới bổ sung cho danh lục khu hệ tại khu bảo tồn gồm: loài Ếch cây sần (Rhacophorus appendiculatus) thuộc họ Ếch cây, Rắn lục đuôi đỏ (Trimeresurus albolabris) thuộc họ Rắn lục và Rắn sãi (Amphiesma sp.) thuộc họ Rắn nước. Mẫu Ếch cây sần trưởng thành thu được tại thảm rừng thôn Bản Tát vào tháng 11/2014 đã khẳng định sự mở rộng vùng phân bố của loài này tại vùng núi phía Bắc.

Về giá trị bảo tồn nguồn gen, khu hệ sở hữu 8 loài bò sát nằm trong Sách Đỏ Việt Nam (2007), bao gồm các loài ở cấp Rất nguy cấp (CR) như Trăn mốc (Python molurus), Rắn hổ mang chúa (Ophiophagus hannah), Rùa hộp ba vạch (Cuora trifasciata), Rùa đất Spenglơ (Geoemyda spengleri); các loài ở cấp Nguy cấp (EN) như Rùa đầu to (Platysternon megacephalum), Rắn hổ mang (Naja atra), Rắn cạp nong (Bungarus fasciatus). Đồng thời, có 8 loài thuộc danh mục quản lý của Nghị định 32/2006/NĐ-CP (nhóm IB có 1 loài, nhóm IIB có 7 loài) và nhiều loài nằm trong Phụ lục II của Công ước CITES.

Thảo luận kết quả

Cấu trúc thành phần loài và phân bố sinh thái phản ánh sự phân hóa rõ rệt theo sinh cảnh sống. Khi trình bày dữ liệu qua biểu đồ cột và bảng tổng hợp ma trận sinh cảnh, tỷ lệ tập trung loài cao nhất ghi nhận ở sinh cảnh rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới và dọc các thung lũng khe suối tự nhiên. Độ che phủ của thảm thực vật nhiều tầng kết hợp với thảm mục ẩm ướt cung cấp nguồn thức ăn dồi dào như côn trùng, thân mềm và tạo nơi trú ẩn an toàn cho các loài ếch cây, rùa đầm và rắn nước.

Ngược lại, tại các sinh cảnh đồng ruộng và khu dân cư, số lượng loài suy giảm đáng kể, chỉ xuất hiện một số loài có biên độ sinh thái rộng như Cóc nhà (Bufo melanostictus), Ngóe (Fejervarya limnocharis) và Thạch sùng đuôi sần (Hemidactylus frenatus). So với kết quả khảo sát sơ bộ năm 2003 (25 loài bò sát và 10 loài lưỡng cư), việc phát hiện thêm các họ mới như Viperidae và các loài có giá trị sinh học cao cho thấy môi trường rừng nguyên sinh tại các đai cao trên 700 m vẫn giữ được tính toàn vẹn sinh thái tương đối tốt.

Tuy nhiên, thảo luận cũng chỉ rõ hai mối đe dọa trực tiếp đến khu hệ. Thứ nhất là sự thu hẹp và suy thoái sinh cảnh do áp lực mở rộng diện tích nương rẫy canh tác, hiện chiếm tới 1.050,66 ha trong tổng diện tích đất nông nghiệp của 4 xã. Thứ hai là hoạt động săn bắt động vật hoang dã trái phép để phục vụ nhu cầu thực phẩm và buôn bán dược liệu thương phẩm. Đời sống khó khăn với 233 hộ nghèo (70,1%) và 71 hộ cận nghèo (21,3%) tại xã Nà Hẩu khiến áp lực khai thác tài nguyên rừng tiếp tục duy trì ở mức cao nếu không có các giải pháp can thiệp đồng bộ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường tuần tra, bảo vệ nghiêm ngặt sinh cảnh sống tự nhiên: Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu phối hợp với Hạt Kiểm lâm huyện Văn Yên tiến hành cắm mốc ranh giới rõ ràng cho 16.950 ha vùng lõi, tập trung bảo vệ nghiêm ngặt các sinh cảnh rừng đầu nguồn suối Ngòi Thia và Ngòi Hút. Thiết lập mục tiêu giảm 100% các vụ chặt phá rừng nguyên sinh và duy trì ổn định diện tích thảm thực vật tự nhiên trong giai đoạn 2016 - 2020.

2. Kiểm soát và xử lý triệt để nạn săn bắt, buôn bán động vật hoang dã trái phép: Thành lập các đội tuần tra liên ngành giữa Kiểm lâm địa bàn và Công an các xã Nà Hẩu, Đại Sơn, Mỏ Vàng, Phong Dụ Thượng. Đặt mục tiêu giảm 80% số vụ đặt bẫy, săn bắt các loài rùa, rắn quý hiếm thông qua việc kiểm tra định kỳ hàng tháng tại các tuyến đường mòn cửa rừng và các tụ điểm thu mua lâm sản.

3. Đẩy mạnh giáo dục môi trường và lồng ghép bảo tồn vào văn hóa truyền thống: Tận dụng các thiết chế văn hóa bản địa, đặc biệt là Lễ hội Cúng rừng vào ngày 30 tháng Giêng âm lịch hàng năm tại xã Nà Hẩu – thời điểm người dân kiêng vào rừng khai thác. Đặt mục tiêu nâng cao nhận thức bảo tồn cho trên 90% số hộ gia đình người Dao và người H'Mông, đưa quy ước bảo vệ động vật hoang dã vào hương ước của toàn bộ 35 thôn bản vùng đệm.

4. Phát triển sinh kế bền vững và mở rộng diện tích nhận khoán bảo vệ rừng: Ủy ban nhân dân huyện Văn Yên phối hợp với Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Yên Bái nâng cao định mức hỗ trợ nhận khoán bảo vệ rừng (hiện đang áp dụng 100.000 đồng/ha/năm trên diện tích 9.863 ha) lên mức hỗ trợ thỏa đáng theo các chương trình mục tiêu quốc gia. Đồng thời, đẩy mạnh phát triển kinh tế từ cây quế đồi rừng kết hợp khai thác du lịch sinh thái tại Thác Bản Tát và Hang Dơi, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo tại xã Nà Hẩu xuống dưới 40% vào năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Ban quản lý các khu rừng đặc dụng và vườn quốc gia: Cung cấp khung phương pháp luận điều tra thực địa chuẩn xác, bộ biểu mẫu phỏng vấn và quy trình định loại mẫu vật sinh học, làm cơ sở khoa học để thiết lập kế hoạch hành động bảo tồn các loài động vật hoang dã nguy cấp tại địa phương.

2. Giảng viên, sinh viên và học viên cao học ngành Lâm học, Sinh học, Quản lý tài nguyên rừng: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuyên ngành sâu sắc về kỹ thuật lập tuyến khảo sát sinh thái học ban đêm, phương pháp phân tích không gian sinh cảnh và dẫn liệu phân loại học chi tiết của 38 loài bò sát, lưỡng cư vùng núi Tây Bắc.

3. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách cấp tỉnh, huyện: Cung cấp bức tranh toàn diện về mối quan hệ giữa sinh kế cộng đồng dân tộc thiểu số và công tác bảo tồn tài nguyên rừng, hỗ trợ xây dựng cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng và quy hoạch sử dụng đất lâm nghiệp hiệu quả.

4. Các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo tồn thiên nhiên quốc tế: Cung cấp nguồn số liệu thực địa cập nhật về tình trạng các loài bị đe dọa theo Danh lục Đỏ IUCN và CITES, làm cơ sở thẩm định và tài trợ cho các dự án bảo tồn nguồn gen, cứu hộ động vật và phát triển sinh kế vùng đệm.

Câu hỏi thường gặp

Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu ghi nhận bao nhiêu loài bò sát và lưỡng cư? Nghiên cứu đã ghi nhận tổng cộng 38 loài, bao gồm 27 loài bò sát thuộc 9 họ, 2 bộ và 11 loài lưỡng cư thuộc 4 họ, 1 bộ. Trong đó, họ Rắn nước (Colubridae) chiếm ưu thế lớn nhất trong lớp Bò sát với 9 loài, còn họ Ếch nhái (Ranidae) chiếm ưu thế trong lớp Lưỡng cư với 6 loài.

Những loài mới nào được ghi nhận bổ sung cho khu bảo tồn trong nghiên cứu này? Đề tài đã phát hiện và ghi nhận bổ sung 3 loài mới cho khu hệ Nà Hẩu, bao gồm loài Ếch cây sần (Rhacophorus appendiculatus) thuộc họ Rhacophoridae thu mẫu tại rừng Bản Tát, Rắn lục đuôi đỏ (Trimeresurus albolabris) thuộc họ Viperidae và Rắn sãi (Amphiesma sp.) thuộc họ Colubridae.

Có bao nhiêu loài động vật quý hiếm cần ưu tiên bảo tồn tại khu vực? Khu hệ có 8 loài bò sát được ghi danh trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) như Trăn mốc, Rắn hổ mang chúa, Rùa đầu to, Rùa hộp ba vạch, Rùa đất Spenglơ; cùng 8 loài thuộc nhóm IB và IIB của Nghị định 32/2006/NĐ-CP và nhiều loài thuộc Phụ lục II CITES.

Phương pháp thu thập mẫu thực địa nào đem lại hiệu quả cao nhất đối với nhóm bò sát và lưỡng cư? Phương pháp hiệu quả nhất là lập tuyến điều tra ban đêm từ 19h00 đến 23h00 bám dọc các khe suối tự nhiên và thảm rừng ẩm ướt vào mùa sinh sản (mùa xuân - hè sau mưa rào), kết hợp bắt tay, dùng vợt chuyên dụng và phỏng vấn cấu trúc đối với 40 người dân bản địa.

Đâu là nguyên nhân chính đe dọa sự suy giảm quần thể bò sát, lưỡng cư tại Nà Hẩu? Nguyên nhân cốt lõi là tình trạng mất sinh cảnh do 1.050,66 ha đất canh tác nương rẫy, cùng với hoạt động săn bắt động vật hoang dã làm thực phẩm và buôn bán thương phẩm, xuất phát từ điều kiện kinh tế khó khăn với tỷ lệ hộ nghèo lên tới 70,1% tại xã vùng lõi Nà Hẩu.

Kết luận

• Luận văn đã xác định toàn diện tính đa dạng sinh học của khu hệ động vật tại Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu với 38 loài được ghi nhận (27 loài bò sát và 11 loài lưỡng cư).
• Phát hiện và bổ sung 3 loài mới cho danh lục khu hệ địa phương, trong đó nổi bật là loài Ếch cây sần (Rhacophorus appendiculatus).
• Đánh giá chi tiết đặc điểm phân bố của các loài qua 5 dạng sinh cảnh, xác định sinh cảnh rừng tự nhiên và sông suối là nơi tập trung đa dạng sinh học cao nhất.
• Xác định rõ các loài quý hiếm ưu tiên bảo tồn theo Sách Đỏ Việt Nam, Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Công ước CITES.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp giữa quản lý rừng đặc dụng, tuần tra kiểm soát, giáo dục môi trường qua Lễ hội Cúng rừng và phát triển sinh kế cây quế bền vững.

Công trình là đóng góp học thuật quan trọng, hoàn thiện bộ cơ sở dữ liệu về tài nguyên sinh vật cho tỉnh Yên Bái. Trong giai đoạn tiếp theo, các cơ quan chức năng cần triển khai ngay việc rà soát cắm mốc ranh giới, nâng định mức chi trả giao khoán bảo vệ 9.863 ha rừng và thúc đẩy nghiên cứu sâu hơn về sinh thái học quần thể. Các nhà quản lý và nhà khoa học hãy chung tay ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn để bảo vệ vẹn nguyên nguồn tài nguyên đa dạng sinh học quý giá tại Nà Hẩu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu nghiên cứu Bò sát – Lƣỡng cƣ ở Việt Nam có lẽ là sƣu tập mẫu Bò sát – Lƣỡng cƣ ở Nam Bộ do A.Morice (1875) thực hiện. Những nghiên cứu tiếp theo đƣợc thực hiện ở nhiều địa phƣơng ở Bắc bộ, Nam bộ, Trung bộ và một số đảo, Lào, Campuchia. Từ năm 1934-1944 trên các cơ sở các mẫu vật thu đƣợc ở các địa phƣơng khác nhau đƣợc lƣu trữ ở “Bảo Tàng động vật” Trƣờng đại học Đông Dƣơng, Bourret R. đã công bố hàng loạt công trình nghiên cứu về thành phần loài Bò sát – Lƣỡng cƣ ở Đông Dƣơng, đáng kể nhất là “ Les Serpents marins de I’Indochine francaise” (1934), “ Les Toutues de I’Indochine” (1941), “ Les Batrascinens de I’Indochine” (1942), “ Les leszards de I’Indochine”( không xuất bản).

Tất cả các công trình nghiên cứu Bò sát – Lƣỡng cƣ trong thời gian trƣớc năm 1945 chủ yếu tập trung điều tra, phát hiện thành phần loài, phân bố của chúng; chừng mực nhất định Bourret R. đã đề cập tới vấn đề địa động vật học khu hệ Bò sát – Lƣỡng cƣ ở Đông Dƣơng. Và trong khi mô tả những đặc điểm hình thái ngoài của cá thể trƣởng thành, để giải quyết vấn đề phân loại học, Bourret R. đã chú ý đến mô tả hình thái, kích thƣớc của nòng nọc một số loài lƣỡng cƣ sƣu tầm đƣợc.

Đào Văn Tiến (1997) là nhà khoa học Việt Nam đầu tiên đã tổng hợp và xây dựng khoá định loại cho 87 loài ếch nhái, 77 loài thằn lằn, 165 loài rắn, 32 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn 6 loài rùa và 2 loài cá sấu [23]. Nguyễn Văn Sáng, Hồ Thu Cúc (2005) cùng Nguyễn Quảng Trƣờng đã bổ xung thêm 38 loài Bò sát và 80 loài Lƣỡng cƣ nâng số Bò sát đƣợc phát hiện lên thành 296 loài và 162 loài Lƣỡng cƣ [17,18]; đây là kết quả nghiên cứu Lƣỡng cƣ, Bò sát ở nhiều vùng khác nhau, nhất là vùng núi, vùng sâu, vùng xa trên lãnh thổ Việt Nam. Không dừng lại ở đó, 3 năm sau khi công bố 458 loài Bò sát, Lƣỡng cƣ đƣợc xác định, ba tác giả này lại tiếp tục công bố thêm 84 loài mới và tổng hợp đầy đủ đƣợc 369 loài Bò sát và 176 loài Lƣỡng cƣ thuộc 6 bộ và 34 họ trong danh lục Bò sát, Lƣỡng cƣ Việt Nam 2009[19]. Lê Nguyên Ngật và đồng tác giả đã thống kê có 32 loài ếch nhái ở rừng Tam Đảo (1995) [11].

Năm 2004, công bố thành phần loài ở Hồ Núi Cốc gồm 18 loài LC, 44 loài BS trong đó có 13 loài ghi trong Sách Đỏ Việt Nam 2000, 3 loài trong Danh lục Đỏ IUCN 2000 [12], tới 2005 ghi nhận ở vùng này có 22 loài LC, 49 loài BS, xác định đƣợc 22 loài quý, hiếm; cùng nghiên cứu ở khu vực Thần Sa- Phƣợng Hoàng để bổ sung 16 loài cho danh sách LC, BS ở Thái Nguyên, tổng kết danh sách này có 80 loài [13]. Năm 2007, thống kê ở 3 huyện Chiêm Hóa, Nà Hang, Sơn Dƣơng của Tuyên Quang có 97 loài LC, BS (trong đó 43 loài LC thuộc 8 họ, 3 bộ và 54 loài BS thuộc 14 họ, 2 bộ) với 22 loài quý, hiếm; bổ sung 48 loài so với danh lục 2005 [15]; thống kê Hà Giang có 86 loài, gồm 49 loài LC, 37 loài BS (bổ sung 8 loài LC, 23 loài BS cho Hà Giang so với danh lục 2005) [16]. Năm 2008, bổ sung Sơn Động (Bắc Giang) thuộc vùng núi Tây Yên Tử vào khu phân bố đã biết của Thằn lằn cá sấu Shinisaurus crocodilusus là Quảng Tây (Trung Quốc) và Quảng Ninh. Hoàng Văn Ngọc, Lê Nguyên Ngật và đồng tác giả (2009) đã bổ sung Na Hang (Tuyên Quang) vào khu phân bố của Thằn lằn tốt mã bốn vạch Plestiodon quadrilineatus và Vị Xuyên (Hà Giang) vào khu phân bố của Thằn lằn tốt mã tam đảo Plestiodon tamdaoensis, ghi nhận vùng phân bố mới của thạch sùng đuôi dẹp Hemidactylus garnotii ở Hà Giang, Tuyên Quang và Chợ Đồn.

Những nghiên cứu của một số tác giả nhƣ Lê Nguyên Ngật, Hoàng Văn Ngọc, Nguyễn Đức Hùng, thực hiện điều tra về thành phần loài loài Bò sát – Lƣỡng cƣ tại các vùng núi, các khu bảo tồn, các vƣờn quốc gia trên khắp đất Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn 7 nƣớc nhằm khẳng định lần nữa tính đa dạng sinh học về các loài Bò sát – Lƣỡng cƣ ở Việt Nam. Thông qua các điều tra, nghiên cứu này đã phát hiện ra các loài Bò sát – Lƣỡng cƣ mới ở Việt Nam. Những phát hiện mới này có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc đóng góp các loài mới cho khoa học, khẳng định đƣợc sự đa dạng và phong phú của thế giới các loài động thực vật ở Việt Nam [10]. Có thể nói, nghiên cứu về thành phần loài Bò sát, Lƣỡng cƣ ở Việt Nam đƣợc nhiều tác giả quan tâm.

Kể từ năm 1996 đến nay, số loài mới đƣợc biết đến ngày càng nhiều, đã chứng tỏ sự đầu tƣ nghiên cứu trên lĩnh vực này ngày càng tăng cả về số lƣợng và chất lƣợng, đây còn là lĩnh vực hứa hẹn sẽ mang lại thành công cho các tổ chức, cá nhân quan tâm đến nó. Ví dụ nhƣ năm 2008 các nhà khoa học thuộc Bộ môn Động vật, khoa Sinh học – Đại học Vinh, vừa phát hiện một loài thạch sùng mới có tên gọi là Thạch sùng ngón châu quang, tại vùng núi đá vôi xã Châu Quang, huyện Quỳ Hợp, Nghệ An nằm trong vùng đệm Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống [22]. Năm 2011, nhà nghiên cứu động vật Ngô Văn Trí, phòng công nghệ và quản lý môi trƣờng, viện Sinh học nhiệt đới (thuộc viện Khoa học và công nghệ Việt Nam) và tiến sĩ Tony Gamble, khoa di truyền – sinh học tế bào và phát triển, trƣờng đại học Minnesota (Mỹ) công bố thêm một loài thằn lằn đá mới ở mũi Cà Ná, tỉnh Bình Thuận. Loài thằn lằn này đƣợc đặt tên theo địa danh thu mẫu – thằn lằn đá Cà Ná – Gekko canaensis sp.

Công trình này đƣợc công bố trên tạp chí phân loại động vật quốc tế Zootaxa 2890, số ra cuối tháng 5. Hay gần đây nhất, năm 2013, các nhà khoa học đã phát hiện ra loài mới tên là Ễnh ƣơng Đông Dƣơng Kaloula indochinensis dựa theo vùng phân bố của chúng ở ba nƣớc Đông Dƣơng gồm Việt Nam, Lào và Campuchia. Đây là loài ễnh ƣơng thứ ba ghi nhận ở Việt Nam bên cạnh loài ễnh ƣơng thƣờng và Ễnh ƣơng vạc. Kết quả nghiên cứu công bố trên tạp chí chuyên về bò sát lƣỡng cƣ Herpetologica tháng 9/2013 [28].

Không thể kể hết các đóng góp của các nhà khoa học trong việc bảo tồn và giữ gìn sự đa dạng sinh học của các loài Bò sát – Lƣỡng cƣ tại Việt Nam. Tuy nhiên trong Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn 8 khuân khổ của đề tài này, tôi lựa chọn sự phân loại Bò sát - Lƣỡng cƣ theo Nguyễn Văn Sáng, Hồ Thu Cúc và Nguyễn Quảng Trƣờng năm 2009 để làm cơ sở cho việc định loại các loài Bò sát - Lƣỡng cƣ trong khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu. Theo các tác giả này, đến năm 2009, Việt Nam có 369 loài Bò sát thuộc 24 họ của 3 bộ, 176 loài Lƣỡng cƣ thuộc 10 họ của 3 bộ [18]. Nhìn chung công tác nghiên cứu Bò sát, Lƣỡng cƣ từ năm 1954 đến nay ngày càng đƣợc quan tâm.

Những năm gần đây, từ nghiên cứu khu hệ đã chuyển dần sang nghiên cứu sinh thái, sinh học một số loài có giá trị kinh tế. Lê Vũ Khôi (2007) đã chỉ ra rằng Bò sát, Lƣỡng cƣ có ý nghĩa quan trọng trong quần xã sinh vật, nhất là ở miền nhiệt đới. Chúng bắt nhiều loài sâu bệnh hại cây trồng, côn trùng…hại nông nghiệp; bên cạnh đó chúng còn là thức ăn cho nhiều loài động vật khác nhƣ chim, thú và cả bò sát lớn, chúng là mắt xích trong thành phần hệ sinh thái. Ngoài ra, Bò sát, Lƣỡng cƣ là nguồn thực phẩm, làm nguồn dƣợc liệu, là các mặt hàng có giá trị cho con ngƣời [19].

Giá trị kinh tế, sinh thái, bảo tồn của Bò sát, Lƣỡng cƣ còn đề cập tới trong sách đỏ Việt Nam 2007 từ trang 219 đến trang 262. Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trên đã cung cấp rất nhiều thông tin về thành phần loài Bò sát, Lƣỡng cƣ ở các khu vực nghiên cứu cũng nhƣ những đóng góp loài mới cho khoa học. Ngoài ra, sự phân bố của Bò sát, Lƣỡng cƣ theo sinh cảnh đƣợc nhiều tác giả đề cập tới khác nhau trên các vùng nhƣ nghiên cứu của Nguyễn Quảng Trƣờng và Hồ Thu Cúc ở vùng Đông Bắc và nghiên cứu của Ngô Đắc Trứng và Trần Hậu Khanh thuộc trƣờng Đại học Sƣ Phạm Huế. Nghiên cứu ở phía Tây tỉnh Đắc Nông không đề cập tới vấn đề này.

Việc nghiên cứu Bò sát, Lƣỡng cƣ theo sinh cảnh có ý nghĩa rất lớn trong việc xác định phân bố của chúng trong khu vực để phục vụ cho công tác quản lý bảo tồn Bò sát, Lƣỡng cƣ khi môi trƣờng sống của chúng bị tác động. Tuy nhiên, hầu hết các công trình nghiên cứu khoa học đều chƣa đề cập sâu tới phƣơng pháp nghiên cứu. Mặc dù phƣơng pháp nghiên cứu đƣợc giới thiệu nhƣng sẽ hạn chế rất nhiều cho những ai đang quan tâm trên lĩnh vực này vì không nắm đƣợc các tác giả điều tra nghiên cứu nhƣ thế nào. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.

Tóm tắt tình hình nghiên cứu Bò sát, Lƣỡng cƣ ở khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Nà Hẩu đƣợc thành lập theo Quyết định số 512/QĐ-UB ngày 09/10/2006 của UBND tỉnh Yên Bái. Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu nằm trên địa bàn các xã Nà Hẩu, Đại Sơn, Mỏ Vàng và Phong Dụ Thƣợng thuộc huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái với diện tích 16. Đây là khu vực có các hệ sinh thái rừng tự nhiên mang tính điển hình của vùng núi phía Bắc nƣớc ta. Những kết quả điều tra, nghiên cứu ban đầu cho thấy, khu rừng này ngoài tính đa dạng sinh học về thảm thực vật, khu hệ thực vật và động vật, còn có những mẫu rừng tƣơng đối nguyên sinh là kiểu rừng kín thƣờng xanh mƣa ẩm á nhiệt đới tiêu biểu cho vùng Trung tâm ẩm miền Bắc Việt Nam.

Theo báo cáo về điều tra thực vật của trƣờng Đại học Lâm Nghiệp năm 2009 đã thống kê đƣợc 516 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 332 chi và 126 họ; 129 loài động vật có xƣơng sống thuộc 54 họ và 17 bộ của 4 lớp thú, chim, bò sát và ếch nhái đã đƣợc ghi nhận trong báo cáo điều tra ĐDSH của VCF năm 2012.