CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾT QUẢ KINH DOANH 1.1 TẦM QUAN TRỌNG CỦA VIỆC ĐO LƯỜNG KẾT QUẢ KINH DOANH Lợi nhuận được xem là mục tiêu sống còn của mỗi doanh nghiệp và là thước đo phản ánh kết quả kinh doanh của mỗi doanh nghiệp. Vì vậy, lợi nhuận luôn là vấn đề cốt lõi trong lý thuyết kinh tế cũng như lý thuyết kế toán.1 CÁC QUAN ĐIỂM VỀ KẾT QUẢ KINH DOANH Xuất phát từ bản chất của lợi nhuận trong nền kinh tế nói chung hay tại các doanh nghiệp nói riêng, nội dung của khái niệm lợi nhuận luôn có những điểm tương đồng và khác biệt giữa quan điểm của các nhà kinh tế và của các chuyên gia kế toán.1 CÁC LÝ THUYẾT VỀ LỢI NHUẬN KINH TẾ (1) Lợi nhuận trong nền kinh tế Walter B. Meigs trong tác phẩm “Accounting-The basic for business decisions”(1994) cho rằng “lợi nhuận kinh doanh thực hiện chức năng kinh tế sống còn trong nền kinh tế, và đạt mức độ lợi nhuận kinh doanh chấp nhận được nói chung luôn song hành với nhiều công ăn việc làm, tăng mức sống và phát triển nền kinh tế quốc dân”[11]. Trong nền kinh tế thị trường, lợi nhuận góp phần phân bổ các nguồn lực một cách có hiệu quả vì với mức lợi nhuận cao sẽ thu hút các nguồn vốn đầu tư và tạo ra năng lực sản xuất lớn hơn, khi mức lợi nhuận thấp không hấp dẫn nguồn vốn đầu tư làm cho thiếu thốn hàng hóa, tăng giá và thất nghiệp.
Do đó, một mức độ lợi nhuận kinh doanh thích đáng là cần thiết để duy trì sản xuất ở mức độ cao và cung cấp tài chính cho sự tăng trưởng kinh tế. (2) Lợi nhuận ảo [19] Lợi nhuận ảo được cho là khái niệm lợi nhuận nền tảng nhất và được đề cập sớm nhất trong các khái niệm lợi nhuận của các nhà kinh tế: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 - Ely Richard T. trong tác phẩm “Nguyên tắc chung của nền kinh tế (Outlines of Economics)” (1909, New York) cho rằng “lợi nhuận liên quan đến sự thỏa mãn mà con người đạt được từ việc sử dụng hàng hóa hay dịch vụ trong suốt một kỳ”. - Fisher trong tác phẩm “Bản chất của vốn và lợi nhuận (The Nature of Capital and Income)” (1912, Macmillan, New York) cho rằng “lợi nhuận của một cá nhân là kết quả, dịch vụ mà cá nhân đạt được từ việc sử dụng tài sản của cá nhân đó” và “lợi nhuận cũng đến từ các yếu tố tâm lý, ví dụ như sự hài lòng của một cá nhân từ việc quan sát thấy tăng giá trị thị trường của cổ phiếu đang nắm giữ, và đó chính là nguồn gốc của lợi nhuận ảo”.A trong tác phẩm “Các nguyên tắc của nền kinh tế (Principles of Economics)” (1926, New York) cho rằng lợi nhuận sẽ không đạt được khi không có được sự hài lòng, tiền mà một cá nhân nhận được đơn thuần chỉ là phương tiện để mua hàng hóa và dịch vụ, còn lợi nhuận đạt được thông qua tiêu dùng và cảm giác tâm lý có được.
Lợi nhuận ảo không chỉ có nguồn gốc từ sự tiêu dùng, mà như tên gọi của nó, lợi nhuận ảo là những hiện tượng về cảm giác.Tuy nhiên, những lý giải trên làm cho lợi nhuận là một khái niệm khó đo lường. (3) Nền tảng của lý thuyết về lợi nhuận [19] Một số nhà kinh tế diễn giải khái niệm lợi nhuận đều giới hạn trong phạm vi lợi nhuận liên quan đến sự gia tăng của tiền. Tuy nhiên, có một lý thuyết được cho là nền tảng của lý thuyết về lợi, được gọi là phân tích của Schanz’s-Haig-Simon. - Georg Von Schanz là một nhà nghiên cứu về luật tại Đức phát triển định nghĩa lợi nhuận năm 1896 trong một tác phẩm tiếng Đức “Der Einkommensbegriff und die Einkommensteuergesetze” cho rằng: “khái niệm lợi nhuận có liên quan đến năng lực kinh tế của một người, khi chúng ta muốn xác định lợi nhuận của một cá nhân, chúng ta phải đặt câu hỏi rằng nguồn lực kinh tế nào đã tích lũy tạo ra lợi nhuận đối với một người trong một thời kỳ nhất định”.
Tác giả đã đi tìm mối tương quan giữa lợi nhuận và năng lực kinh tế, đi xa hơn phạm vi của lợi nhuận chỉ liên quan đến tiền và sự thỏa mãn. Tác giả phân tích những dòng chảy thực sự đi vào kết LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 quả của lợi nhuận, đó là sự gia tăng các năng lực kinh tế và sự gia tăng trong năng lực kinh tế từ việc sử dụng tài sản được phản ánh dưới giá trị tiền tệ.Haig vào năm 1921, ông đã phát triển lý thuyết của Schanz trong tác phẩm “Khái niệm lợi nhuận-nhìn từ góc độ nền kinh tế và luật pháp (The concept of income-Economic and Legal Aspects)” (1921, NewYork,Columbia University Press) đã phát triển phân tích của Schanz’s dựa trên quan điểm về sự gia tăng năng lực kinh tế và đưa ra kết quả về sự gia tăng năng lực kinh tế là từ: “các khoản tiền nhận được từ kinh doanh (money received as a return on factors of production) + các khoản quà được tặng biếu và các khoản thu nhập bất ngờ (monetary gifts and windfalls) + các lợi ích khác (benefits in kind) + sự gia tăng giá trị tài sản thuần (net monetary increase in asset values) + thu nhập từ việc sử dụng các tài nguyên thuộc sở hữu (imputed income from non-market events) và đây là kết quả lợi nhuận”.Simons trong tác phẩm “Personal Income Taxation: the Definition of Income as a Problem of Fiscal Policy” (1938, Chicago: University of Chicago Press) cho rằng: sự gia tăng trong giá trị tài sản trong kỳ phản ánh sự gia tăng nguồn lực kinh tế ở giữa điểm đầu và cuối của chu kỳ kinh doanh, sự gia tăng này được dùng để tiêu dùng và tích lũy (đầu tư), nguồn vốn ban đầu vẫn được bảo toàn. - Tổng hợp quan điểm của Schanz – Haig – Simons có thể khái quát trong sơ đồ sau và đây được cho rằng chính là nền tảng lý thuyết về lợi nhuận đối với các nhà lý thuyết kế toán, kinh tế, luật: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Các khoản tiền nhận được từ kinh doanh Các khoản quà được tặng biếu và các khoản thu nhập bất ngờ Lợi ích khác Sự gia tăng giá trị tài sản thuần Thu nhập từ việc sử dụng các tài nguyên thuộc sở hữu. Sự gia tăng năng Quan điểm của lực kinh tế.
Schanz/Haig Quan điểm của Tiêu dùng Tiết kiệm Simons Sơ đồ 1.1: Quan điểm đo lường lợi nhuận của Schanz’s-Haig-Simons[19] (4) Một số quan điểm khác [19] - Fisher (1912) diễn giải về lợi nhuận: “lợi nhuận đơn giản chỉ là cái nhận được khi giữ vốn không bị tổn thất hay không tăng lên”. Tác giả đã đề cập đến vấn đề bảo toàn vốn. - Hicks (1946) trong tác phẩm “Giá trị và vốn (Value and Capital)”(1946, Oxford University Press) cho rằng:“lợi nhuận là số tiền tối đa có thế sử dụng trong một kỳ và vẫn mong đợi duy trì trạng thái tương tự thời điểm đầu kỳ vào lúc cuối kỳ”. Tác giả cũng đề cập đến vấn đề vốn và bảo toàn vốn.
Như vậy, trong lý thuyết kinh tế, lợi nhuận chính là nguồn gốc làm gia tăng năng lực kinh tế và gắn kết lợi nhuận trong mối quan hệ với giá trị vốn – nguồn vốn tạo ra lợi nhuận phải được bảo toàn cuối kỳ so với đầu kỳ. Sự gia tăng năng lực kinh tế sau đó sẽ được dùng cho tiêu dùng và tiết kiệm và vốn được bảo toàn.2 CÁC LÝ THUYẾT VỀ LỢI NHUẬN KẾ TOÁN - Alexander (1962): trong tác phẩm “Nghiên cứu lý thuyết kế toán (Studies in accounting theory)” (1962, London) đã lần đầu tiên áp dụng khái niệm của Hicks (1946) và cho rằng: “lợi nhuận của một công ty là tổng số tiền mà một công ty có thể phân bổ cho chủ sở hữu và vẫn bảo toàn vốn vào cuối năm so với đầu năm”. Đây được cho là định nghĩa về lợi nhuận kế toán lần đầu tiên đã tham chiếu đến vấn đề bảo toàn vốn [19]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 - Robert Bloom Pieter T.
- FASB (1980) trong SFAC-3 giới thiệu về lợi nhuận “.sự thay đổi trong vốn chủ sở hữu của một doanh nghiệp trong kỳ từ các giao dịch, sự kiện không có nguồn gốc từ chủ sở hữu”. Tháng 06/1997, FAS-130 chính thức ra đời và khái niệm lợi nhuận kế toán được gọi là Lợi nhuận tổng hợp(Comprehensive Income) chính thức công nhận. Khái niệm Lợi nhuận tổng hợp dựa trên khái niệm đã trình bày theo SFAC-3 năm 1980. -ASB (1992) trong FRS-3 giới thiệu về lợi nhuận là “…tất cả những khoản lãi lỗ và các sự kiện khác ảnh hưởng đến vốn chủ sở hữu”.
-IASB (2007) trong IAS-1 giới thiệu về khái niệm Lợi nhuận tổng hợp tương tự khái niệm của IASB và yêu cầu trình bày lợi nhuận tổng hợp trên Báo cáo lợi nhuận tổng hợp để phản ánh tình hình kinh doanh. Đây là kết quả bắt tay giữa IASB và FASB trong dự án hoàn thiện về trình bày BCTC.2 TẦM QUAN TRỌNG CỦA VIỆC ĐO LƯỜNG KẾT QUẢ KINH DOANH Đo lường kết quả kinh doanh của một doanh nghiệp đóng vai trò rất quan trọng. Bởi vì, kết quả kinh doanh, cụ thể là kết quả lợi nhuận sẽ là cơ sở để thực hiện các mục tiêu quan trọng như sau: - Đo lường hiệu quả hoạt động kinh doanh: Lợi nhuận trước tiên là cơ sở để xác định tính hiệu quả hoạt động của một doanh nghiệp. Theo mục tiêu này, lợi nhuận được xác định thông qua các chỉ tiêu cơ bản nhằm cung cấp các thông tin về sự thành công hay hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp.
Hiệu quả kinh doanh thường tập trung vào lĩnh vực tài chính như hiệu quả hoạt động, hiệu quả đầu tư…Hiệu quả kinh doanh của một doanh nghiệp là một chỉ tiêu kinh tế tổng hợp phản ánh trình độ sử dụng các yếu tố của quá trình sản xuất. Thông tin từ các chỉ tiêu phân tích hiệu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 quả kinh doanh cung cấp cho mọi đối tượng quan tâm để có cơ sở khoa học đưa ra các quyết định hữu ích. - Đánh giá năng lực quản lý: các nhà đầu tư thường sử dụng yếu tố lợi nhuận như một trong những cơ sở đánh giá khả năng của nhà quản lý trong việc sử dụng các nguồn lực của doanh nghiệp. - Quyết định đầu tư: lợi nhuận được xem như một thông tin thiết yếu cho các nhà đầu tư, các nhà cho vay trong việc thực hiện các quyết định đầu tư hay cho vay nợ.
Các quyết định đầu tư vào thị trường vốn, vào các dự án… được đưa ra dựa trên lợi nhuận kỳ vọng mà các nhà đầu tư hy vọng thu được.