Luận văn: Nghĩa vụ thành viên HĐQT công ty cổ phần và kinh nghiệm quốc tế

Luận văn thạc sĩ phân tích nghĩa vụ thành viên HĐQT công ty cổ phần theo pháp luật Việt Nam, tham khảo kinh nghiệm quốc tế và đề xuất giải pháp.

• Tác giả: Nguyễn Quốc Hưng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Bình Minh
• Trường học: Trường Đại Học Ngoại Thương
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Nghĩa Vụ Của Thành Viên Hội Đồng Quản Trị Trong Công Ty Cổ Phần Theo Quy Định Của Pháp Luật – Kinh Nghiệm Của Một Số Nước Và Bài Học Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và vai trò của thành viên HĐQT công ty cổ phần

Thành viên Hội đồng quản trị (HĐQT) là những người được bầu chọn để đại diện cho công ty cổ phần trong việc quản lý và giám sát hoạt động kinh doanh. Theo pháp luật Việt Nam, HĐQT là cơ quan quản lý cao nhất của công ty cổ phần, chịu trách nhiệm trước Đại hội đồng cổ đông. Vai trò của thành viên HĐQT không chỉ dừng lại ở việc đưa ra các quyết định chiến lược mà còn phải đảm bảo tuân thủ các quy định pháp luật và bảo vệ lợi ích của công ty cũng như cổ đông. Sự hiệu quả hoạt động của HĐQT phụ thuộc rất nhiều vào việc thành viên hiểu rõ và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ của mình theo quy định của pháp luật hiện hành.

1.1. Định nghĩa Hội đồng quản trị và thành viên HĐQT

Hội đồng quản trị là cơ quan quản lý của công ty cổ phần, được bầu chọn bởi Đại hội đồng cổ đông. Thành viên HĐQT phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, không thuộc đối tượng bị cấm theo quy định. Họ chịu trách nhiệm dân sự và hình sự đối với những quyết định và hành động của mình trong quá trình hoạt động của HĐQT.

1.2. Vị trí và tầm quan trọng của HĐQT trong cấu trúc công ty

HĐQT là cầu nối giữa cổ đông và ban điều hành. Thành viên HĐQT độc lập đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát và cân bằng quyền lực. Họ phải bảo vệ lợi ích công ty và cổ đông thiểu số, đảm bảo tính minh bạch và tuân thủ pháp luật trong mọi quyết định kinh doanh.

II. Các nghĩa vụ chính của thành viên HĐQT theo pháp luật

Pháp luật Việt Nam quy định rõ ràng các nghĩa vụ mà mỗi thành viên HĐQT phải tuân thủ để đảm bảo hoạt động hiệu quả của công ty. Nghĩa vụ của thành viên HĐQT bao gồm nhiều mặt, từ việc thực hiện nhiệm vụ được giao đến việc tuân thủ pháp luật và bảo vệ lợi ích công ty. Những nghĩa vụ này được quy định chi tiết trong Luật Doanh nghiệp nhằm đảm bảo quản trị công ty lành mạnh. Thành viên HĐQT phải có trách nhiệm cao trong việc ra quyết định, không được xung đột lợi ích cá nhân với lợi ích công ty, và phải duy trì bí mật kinh doanh. Việc thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ là yếu tố then chốt để xây dựng nền tảng quản trị công ty lành mạnh.

2.1. Nghĩa vụ thực hiện chức năng quản lý và giám sát

Thành viên HĐQT phải tích cực tham gia vào các cuộc họp, thảo luận và ra quyết định về các vấn đề chiến lược của công ty. Họ có trách nhiệm giám sát hoạt động của ban điều hành, đảm bảo rằng các quyết định kinh doanh tuân theo pháp luật và lợi ích công ty. Nghĩa vụ quản lý bao gồm việc phê duyệt kế hoạch kinh doanh, ngân sách, và giám sát tài chính của công ty.

2.2. Nghĩa vụ tránh xung đột lợi ích và bảo mật thông tin

Thành viên HĐQT không được lợi dụng vị trí để trục lợi cá nhân hoặc ưu đãi cho bên thứ ba. Họ phải công khai xung đột lợi ích tiềm tàng và tránh tham gia quyết định có liên quan. Bảo mật thông tin công ty là nghĩa vụ tuyệt đối, bao gồm các bí mật kinh doanh, chiến lược phát triển, và dữ liệu nhạy cảm.

III. Trách nhiệm pháp lý của thành viên HĐQT

Trách nhiệm pháp lý của thành viên HĐQT là một khía cạnh quan trọng trong pháp luật doanh nghiệp hiện đại. Khi thực hiện nghĩa vụ của mình, mỗi thành viên có thể phải chịu trách nhiệm dân sự, hành chính hoặc hình sự nếu vi phạm. Theo Luật Doanh nghiệp, thành viên HĐQT phải bồi thường thiệt hại nếu hành động hoặc quyết định của họ gây ra tổn thất cho công ty hoặc cổ đông. Trách nhiệm pháp lý này khuyến khích thành viên HĐQT thực hiện nghĩa vụ một cách cẩn thận, có cơ sở và minh bạch. Những vi phạm nghiêm trọng có thể dẫn đến truy cứu hình sự, đặc biệt là trong các trường hợp lạm dụng quyền lực hoặc gây thiệt hại lớn cho công ty.

3.1. Trách nhiệm dân sự và bồi thường thiệt hại

Thành viên HĐQT phải bồi thường toàn bộ thiệt hại mà hành động hoặc quyết định sai lầm của họ gây ra cho công ty. Trách nhiệm dân sự này áp dụng khi thành viên HĐQT vi phạm quyền và nghĩa vụ, hoặc không thực hiện nghĩa vụ quản lý với sự chăm sóc cần thiết. Công ty có quyền khởi kiện để yêu cầu bồi thường những tổn thất kinh tế phát sinh.

3.2. Trách nhiệm hành chính và hình sự

Ngoài trách nhiệm dân sự, thành viên HĐQT còn có thể phải chịu trách nhiệm hành chính như phạt tiền hoặc cấm hoạt động. Các hành vi vi phạm pháp luật như gian lận tài chính hoặc lạm dụng vị trí có thể dẫn đến truy cứu hình sự và hình phạt tù. Trách nhiệm hình sự nhằm ngăn chặn những hành vi phạm pháp nghiêm trọng.

IV. Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam

Các quốc gia phát triển như Mỹ, Anh và Nhật Bản đã thiết lập các tiêu chuẩn quản trị công ty mạnh mẽ với quy định chi tiết về nghĩa vụ thành viên HĐQT. Pháp luật quốc tế nhấn mạnh trách nhiệm fiduciary - thành viên HĐQT phải hành động vì lợi ích tốt nhất của công ty. Các quốc gia này có cơ chế giám sát chặt chẽ, áp dụng mức phạt cao đối với những vi phạm, và khuyến khích minh bạch thông tin. Việt Nam có thể học hỏi từ những mô hình quốc tế này bằng cách tăng cường các quy định về trách nhiệm, xây dựng cơ chế giám sát độc lập, và nâng cao nhận thức của thành viên HĐQT về nghĩa vụ pháp lý của họ.

4.1. Mô hình quản trị công ty hai lớp và một lớp

Mô hình hai lớp (phổ biến tại Đức và Nhật Bản) tách HĐQT và ban điều hành để tăng cường giám sát. Thành viên HĐQT trong mô hình này có trách nhiệm độc lập cao. Mô hình một lớp (tại Mỹ, Anh) có linh hoạt hơn nhưng yêu cầu thành viên độc lập mạnh. Cả hai mô hình đều nhấn mạnh **trách nhiệm và minh bạch của thành viên HĐQT.

4.2. Bài học cải thiện quản trị công ty tại Việt Nam

Việt Nam cần tăng cường yêu cầu về thành viên HĐQT độc lập, nâng cao tiêu chuẩn đạo đức và kỹ năng chuyên môn. Cần hoàn thiện pháp luật để định rõ hơn các nghĩa vụ, tăng mức xử phạt cho những vi phạm, và xây dựng cơ chế giám sát hiệu quả. Đào tạo cho thành viên HĐQT về trách nhiệm pháp lý sẽ nâng cao chất lượng quản trị công ty tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Những vấn đề khái quát về nghĩa vụ thành viên Hội đồng quản trị công ty Cổ phần. Thực trạng các quy định về nghĩa vụ Hội đồng quản trị công ty Cổ phần của pháp luật Việt Nam và một số quốc gia trên thế giới; Chương 3. Định hướng hoàn thiện quy định về nghĩa vụ thành viên Hội đồng quản trị công ty Cổ phần trong pháp luật Việt Nam.

NHỮNG VẤN ĐỀ KHÁI QUÁT VỀ NGHĨA VỤ CỦA THÀNH VIÊN HỘI ĐỒNG QUẢN TRỊ TRONG CÔNG TY CỔ PHẦN 1. Khái quát chung về công ty cổ phần 1. Khái niệm công ty cổ phần Trên thế giới, công ty cổ phần đã có lịch sử hơn 400 năm. Các tài liệu ghi nhận Công ty cổ phần đầu tiên trên thế giới là Công ty Anh Đông Ấn (British East India Company)1, được thành lập trên cơ sở một đặc quyền do Nữ hoàng Elizabeth I ban cho một số thương nhân giàu có ở London vào ngày 31/12/1600.

Công ty này có trụ sở tại London, được độc quyền tiến hành mọi hoạt động thương mại ở tất cả các quốc gia nằm ở phía đông Mũi Hảo Vọng (Cape of Good Hope), được cấp con dấu, được tự bầu chủ tịch (governor) cũng như 24 giám đốc (Director) và được tự ban hành điều lệ. Trong thời kỳ tiếp theo, một số công ty cổ phần khác được thành lập, nhưng đều dựa trên cơ sở một quyết định của nhà vua hoặc một quyết định của nghị viện và cũng đều được trao cho các độc quyền thương mại. Sang thế kỷ thứ XVIII, thời kỳ tự do kinh doanh bắt đầu được công nhận, xuất hiện các công ty cổ phần tư nhân trong các lĩnh vực ngân hàng, hàng hải và một số lĩnh vực khác. Cuộc cách mạng công nghiệp thế kỷ thứ XIX đã làm loại hình công ty cổ phần phát triển nợ rộ, vì nhu cầu vốn của các ngành sản xuất công nghiệp trở nên rất lớn.

Từ đó đến nay, các công ty cổ phần luôn tiếp tục phát triển cả về số lượng và quy mô. Các công ty lớn chủ yếu là công ty cổ phần, tuyệt đại đa số các công ty đa quốc gia đều là công ty cổ phần2. Công ty cổ phần là công ty trong đó hội viên có tên gọi là cổ đông (share holder). Cổ đông góp vốn vào công ty bằng cách mua cổ phần.

Vốn của công ty được chia thành từng phần bằng nhau gọi là cổ phiếu (share). Cổ đông chỉ chịu trách nhiệm và rủi ro trong số vốn đã góp và không chịu trách nhiệm nào khác bằng 1 East India Company, link truy cập https://www.com/topic/East-India-Company truy cập ngày 10/10/2018 2 PGS. Bùi Xuân Hải (chủ biên), Giáo trình Pháp luật về chủ thể kinh doanh, NXB Hồng Đức – Hội Luật gia Việt Nam, Hà Nội, 2013, tr.224-225 7 tài sản còn lại của mình về nghĩa vụ của công ty. Sự hạn chế rủi ro này đã làm cho hình thức công ty cổ phần hết sức thuận lợi cho các nhà tư sản độc quyền khi họ tham gia cùng một lúc vào nhiều công ty cổ phần, nếu một công ty nào đó bị phá sản thì các nhà tư bản độc quyền không bị mất số vốn đã đóng góp vào các công ty khác và có thể lấy lợi nhuận ở các công ty khác bù vào phần bị phá sản 3.

Hiểu đơn giản nhất, công ty cổ phần là doanh nghiệp, trong đó vốn điều lệ được chia thành cổ phần và cổ đông chỉ chịu trách nhiệm về các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác của doanh nghiệp trong phạm vi số vốn đã góp vào công ty. Khi nghiên cứu về loại hình công ty cổ phần, tác giả có thể khái quát một số đặc trưng của công ty cổ phần như sau: - Công ty cổ phần là loại công ty thương mại phổ biến mang tính chất liên hợp tư bản. Cổ đông chỉ là người giữ cổ phiếu, tất cả quyền hạn của họ hoàn toàn nằm trong cổ phiếu và di chuyển cùng cổ phiếu. Cổ phiếu là chứng từ có giá, có thể được tự do chuyển nhượng, mua bán, lưu thông, trừ những trường hợp bị hạn chế do luật định.

- Địa vị pháp lý của công ty cổ phần do các đạo luật đặc biệt điều chỉnh. Các đạo luật này quy định phương thức thành lập, loại cổ phiếu, thủ tục thành lập và giải thể công ty cổ phần. Các nước có quy định mệnh giá của mỗi cổ phiếu, có nước không quy định4. - Công ty cổ phần chỉ chịu trách nhiệm đối với mọi khoản nợ bằng tài sản riêng của công ty.

Các cổ đông/người góp vốn chỉ chịu trách nhiệm về các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác của công ty trong phạm vi vốn góp vào công ty. Mỗi cổ đông có thể sở hữu một hoặc nhiều cổ phần của công ty, tuy nhiên, pháp luật không quy định về số lượng cổ phần tối thiểu mà mỗi cổ đông phải nắm giữ. Quy định về các cổ đông chỉ chịu trách nhiệm về các khoản nợ và các nghĩa vụ tài sản khác của 3 GS. Nguyễn Thị Mơ (Chủ biên), Giáo trình Pháp luật trong hoạt động kinh tế đối ngoại, NXB Thông tin và truyền thông, Hà Nội 2009, tr.

Nguyễn Thị Mơ (Chủ biên), tlđd, tr. 35 8 công ty trong phạm vi vốn cổ phần đã góp vào công ty thể hiện chế độ trách nhiệm tài sản hữu hạn của công ty cổ phần; - Vốn điều lệ của công ty cổ phần được chia làm các phần bằng nhau gọi là cổ phần. Đây là đặc trưng rất cơ bản của công ty cổ phần. Vốn điều lệ trong công ty cổ phần là tổng giá trị mệnh giá số cổ phần đã phát hành, đó chỉ là số cổ phần mà các cổ đông đã thanh toán đầy đủ cho công ty.

Với trường hợp thành lập mới công ty cổ phần thì tại thời điểm đăng ký kinh doanh thành lập công ty, vốn điều lệ của công ty là tổng giá trị mệnh giá các cổ phần do các cổ đông sáng lập và các cổ đông phổ thông khác đã đăng ký mua và được ghi trong điều lệ của công ty, số vốn này phải được thanh toán đủ trong thời hạn nhất định5. Trong quá trình hoạt động, công ty cổ phần có quyền phát hành chứng khoán ra công chúng để công khai huy động vốn. Do đó, sự ra đời của công ty cổ phần gắn liền với sự ra đời của thị trường chứng khoán. Việc chuyển nhượng cổ phần được thực hiện dễ dàng với mua bán cổ phiếu trên thị trường chứng khoán; - Công ty cổ phần có số lượng thành viên rất đông.

Pháp luật các nước đều không đưa ra quy định về số cổ đông tối đa trong 1 công ty cổ phần, do đó, công ty cổ phần có thể có rất nhiều cổ đông, thậm chí là hàng ngàn, hàng vạn, hàng triệu cổ đông. Số lượng cổ đông càng lớn thì càng nhiều khả năng xảy ra sự phân hoá thành cổ đông lớn, nhỏ với khả năng tác động vào tổ chức quản lý, hoạt động của công ty rất khác nhau, cùng với điều đó, khả năng phân hoá và xung đột lợi ích cũng lớn hơn. Cổ đông của công ty cổ phần có thể là tổ chức hoặc cá nhân. Tổ chức phải có tư cách chủ thể của pháp luật mới có thể trở thành cổ đông, vì cổ đông là đồng chủ sở hữu công ty cổ phần.

- Quyền lợi của cổ đông gắn liền với cổ phiếu thường có hai loại quyền lợi chủ yếu: quyền lợi về vật chất và quyền lợi về tinh thần. Về vật chất, cổ đông có quyền được hưởng lợi tức tỷ lệ với phần vốn góp nếu công ty hoạt động có lãi; ngoài ra, cổ 5 VD đối với Việt Nam, số cổ phần này phải được thanh toán đủ trong thời hạn 90 ngày kể từ ngày được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp (Khoản 1 Điều 112 Luật Doanh nghiệp 2014) 9 đông có quyền được chia tài sản trong trường hợp công ty bị phá sản hoặc giải thể. Về mặt tinh thần, cổ đông có quyền biểu quyết đối với những vấn đề được đưa ra thảo luận tại Đại hội đồng cổ đông. Tuỳ theo quy định của pháp luật từng nước, cổ phiếu của công ty cổ phần có thể là cổ phiếu phổ thông, cổ phiếu ưu tiên, cổ phiếu đích danh,… và mỗi loại cổ phiếu này đều có những đặc điểm riêng.

- Để thu hút vốn bên ngoài, công ty cổ phần có quyền phát hành các loại chứng khoán. Tuy nhiên, để được phát hành chứng khoán, công ty cổ phần phải đạt tới một tầm cỡ, quy mô nhất định, tầm cỡ này thường được đánh giá ở quy mô vốn pháp định của công ty. - Về mặt cơ cấu tổ chức, công ty cổ phần thường có Đại hội đồng cổ đông, Hội đồng quản trị, Ban giám đốc và Ban kiểm soát. Khái niệm Hội đồng quản trị Theo định nghĩa tại khoản 1 Điều 149, Luật Doanh nghiệp 2014 Hội đồng quản trị là cơ quan quản lý công ty, có toàn quyền nhân danh công ty để quyết định, thực hiện các quyền và nghĩa vụ của công ty không thuộc thẩm quyền của Đại hội đồng cổ đông.

Quyền “nhân danh công ty” ở quy định này là quyền nhân danh công ty trong các quan hệ đối nội, mặc dù quyết định của HĐQT cũng có giá trị pháp lý đối với bên thứ ba trong các giao dịch pháp luật; còn sự nhân danh công ty trong các quan hệ đối ngoại luôn phải được thực hiện thông quan “người đại diện theo pháp luật” và “người đại diện theo uỷ quyền” của công ty. Khoản 2 Điều 149 của Luật Doanh nghiệp 2014 quy định cụ thể các quyền và nghĩa vụ của Hội đồng quản trị, bao gồm: - Quyết định chiến lược, kế hoạch phát triển trung hạn và kế hoạch kinh doanh hằng năm của công ty; - Kiến nghị loại cổ phần và tổng số cổ phần được quyền chào bán của từng loại; - Quyết định bán cổ phần mới trong phạm vi số cổ phần được quyền chào bán của từng loại; quyết định huy động thêm vốn theo hình thức khác; 10 - Quyết định giá bán cổ phần và trái phiếu của công ty; - Quyết định mua lại cổ phần theo quy định tại khoản 1 Điều 130 của Luật này; - Quyết định phương án đầu tư và dự án đầu tư trong thẩm quyền và giới hạn theo quy định của pháp luật; - Quyết định giải pháp phát triển thị trường, tiếp thị và công nghệ; - Thông qua hợp đồng mua, bán, vay, cho vay và hợp đồng khác có giá trị bằng hoặc lớn hơn 35% tổng giá trị tài sản được ghi trong báo cáo tài chính gần nhất của công ty, nếu Điều lệ công ty không quy định một tỷ lệ hoặc giá trị khác.