Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 1 1.1 Nghi lễ lên đồng của người Việt Thực ra nghi lễ lên đồng trong tín ngưỡng Tứ Phủ của người Việt đã được nhiều nhà nghiên cứu trong cũng như ngoài nước tiến hành nghiên cứu từ lâu với cách nhìn nhận khác nhau và đến nay với sự huyền bí ấy vẫn có không ít nhà nghiên cứu, già lẫn trẻ trong đó có tôi, cứ theo đuổi nghiên cứu đề tài này. 2 Tài liệu đầu tiên tôi tìm được dựa theo năm xuất bản từ xưa đến nay là của ông Phan Kế Bính. Trong cuốn sách Việt Nam phong tục (3) của ông, xuất bản đầu tiên năm 1915, có phần viết đến lên đồng trong tín ngưỡng Tứ Phủ. Theo ông những người lên đồng đó gọi là Đồng Cốt, thờ về Chư vị.
Những người thờ bà Liễu Hạnh công chúa, Thượng Ngàn công chúa gọi là đồng Đức mẹ, thờ các vị Hoàng Tử gọi là đồng Đức ông, thờ các vị Cậu gọi là đồng Cậu quận, thờ các Cô gọi là đồng Cô. Người nào Chư vị bắt đồng phải ngồi đồng hầu bóng thánh. Ngoài cung cấp thông tin tác giả còn có lời phê phán rằng những người tin vào Đồng Cốt là những người có lòng mê tín. Cuốn sách Việt Nam văn hóa sử cương của Đào Duy Anh (1) cũng có phần nói đến lên đồng.
Đó là, những người thờ Chư vị gọi là đồng cốt hay bà đồng. Đàn bà con gái xem bói hay nằm mộng thấy có số thờ phải đến làm lễ đội bát hương ở tĩnh hay phủ để xin làm con công đệ tử. Người bị các bà công chúa (con Ngọc Hoàng) bắt làm con đồng gọi là đồng Đức mẹ, con đồng các ông Hoàng tử gọi là đồng Đức ông, còn đồng Cậu quận và đồng Cô là con đồng của những vong hồn các con trai con gái nhỏ chết nhằm giờ thiêng. Trong hàng 1 Theo tài liệu, lên đồng của người Việt có hai dòng: (1) là dòng thờ Đức Thánh Trần và (2) dòng thờ Tứ Phủ hay thờ Mẫu.
Nhưng ở đây tôi chỉ đề cập đến lên đồng của dòng thờ Tứ Phủ mà thôi. 2 Khả năng tôi chỉ đọc được tài liệu bằng tiếng Việt, tiếng Anh và tiếng Thái Lan. 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chư vị được nhân dân sùng bái hơn cả là thánh Liễu Hạnh. Mỗi năm cứ mùng 8 tháng 3 âm lịch là ngày vía Mẫu thời các bà đồng họp lại ở hội Phủ Dầy để lễ bái và lên đồng, tục gọi là hội Bà Cốt.
Ở hội ấy các bà đồng lại thi nhau và gieo âm dương xin thánh cử người trúng tuyển làm bà Đồng quan. Ông kết luận rằng chỉ là một mớ mê tín nhảm nhí. Cuốn sách Văn minh Việt Nam của Nguyễn Văn Huyên (11) có phần nói đến lên đồng như là một sinh hoạt đạo Lão dân gian Việt Nam, đó là việc thờ Chư vị. Chư vị là những thần linh nữ nam ở ba thế giới, Tam phủ: Thiên phủ, Địa phủ và Thủy phủ.
Những người làm bà đồng là do Chư vị chọn , qua nằm mộng hay đột nhiên cảm thấy thần kinh bải hoải, chán công việc nội trợ và gầy đi. Thường thường, người ta trước hết làm thoả lòng Chư vị bằng cách đội bát hương, với sự giúp đỡ của người coi đền và một người cung văn. Bà ta ngồi thụp trước bàn thờ, trên đầu đặt một cái mâm hay một cái hộp sơn đựng những bát hương đầy tro, trong đó cắm những nén hương. Nếu việc đội bát hương không làm cho người ốm qua khỏi, buộc phải để người đó làm bà đồng.
Khi đã trở thành bà đồng thì phải đến bàn thờ lên đồng hầu Chư vị đều đặn, nhiều bao nhiêu càng tốt bấy nhiêu nếu muốn được khoẻ mạnh và phát tài. Cuốn sách Nếp cũ tín ngưỡng Việt Nam của Toan Ánh (2) trong phần biến thể của đạo Lão cũng có nói đến Đồng Cốt. Đồng Cốt là những người có căn thờ về Chư vị như Liễu Hạnh công chúa, Cửu Thiên Huyền nữ, Thượng ngàn công chúa.hoặc các vị Hoàng tử, các cậu các cô. Đồng Cốt chia ra đồng Đức mẹ, đồng Đức ông, đồng cậu, đồng cô tùy theo người có căn thờ theo vị nào.
Có người có căn số thờ một vị, có người theo căn số phải thờ nhiều vị. Những người có căn số phải thờ là những bà cô hay đau yếu, nằm mơ thấy bay lên không lội dưới nước. Khi đi xem bói là được bảo có số thờ, thánh bắt đồng. Những người có số thờ phải đội bát phù hương xin làm con công đệ tử ở một cửa điện.
Có người chỉ phải đội bát phù hương, có người được Chư vị bắt đồng 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thì phải ngồi bóng thánh. Những ngày rằm, mồng một, tuần tiết, hoặc khi có người nào đau yếu đến điện kêu cầu, đều có ngồi đồng hầu bóng. Cuốn sách Mê tín dị đoan-một tệ nạn xã hội cần xóa bỏ do Trương Thìn chủ biên (30) có nói đến lên đồng, là một hình thức biểu hiện tính chất cuồng tín, nhảm nhí nhất của mê tín dị đoan. Bọn làm nghề đồng bóng thường đánh vào tâm lý những người phụ nữ lạc hậu, kém hiểu biết, nhất là đánh vào tâm lý những người hay đau ốm hoặc con cái khó nuôi, hiếm muộn cho là mình cao số nặng, có số thờ, nên phải sắm lễ vật để đội bát nhang, ngồi đồng để được ngồi nghe thánh dạy hoặc để xin tàn nhang nước thải , bùa bèn giải vận hạn, trừ ma, trị bệnh v.
Đồng bóng đi liền với ăn uống, hút sách, với trưng diện khăn chầu áo ngự, với đàn ngọt hát hay của cung văn nên cũng là một hình thức khá hẫp dẫn đối với bọn ăn không ngồi rồi kiểu nhàn cư. Dùng âm nhạc, hát và múa vào đồng cốt chính là một thủ đoạn nhằm kích thích thần kinh, gây thêm không khí huyền ảo và tạo nên sự hấp dẫn để thu hút người mê tín, kể cả những người vốn trước đó còn chưa tin vào thần thánh. Trong một đám ngồi đồng có cung văn vừa đàn vừa hát, làn điệu và lời hát như vừa nịnh nọt vừa dỗ dành vừa nhún nhảy. Trong khi đó người ngồi đồng tự cảm thấy có thánh nhập vào cộng thêm mùi hương trầm quyện với mùi hoa thơm, đôi khi còn ngụm một chén rượu.
Đầu bỗng thấy nằng nặng. Rồi mê đi, những lời nói vu vơ như vừa ở thế giới vô hình nào hiện về. Thế là người xung quanh cho là thánh đã nhập vào người ngồi đồng. Lời nào cũng là lời thánh truyền, Mẫu dạy được những người mê tín vừa run sợ vừa tôn kính và nghe theo.
Thủ thuật duy nhất của tệ đồng bóng là triệt để tận dụng lòng mê tín của mọi người, dẫn họ đến cuồng tín. Những người có bệnh và gia đình họ một khi đã phải nhờ đến quyền uy của thần thánh thì trong lòng họ phải có một sự tôn kính thành tâm nhất định. Thế mà thánh truyền uống nước tàn hương nước thải, xoa quết 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com trầu vào chỗ đau, dù bẩn thỉu thế nào họ cũng làm theo. Chính vì sự cuồng tín này mà không ít trường hợp đã dẫn đến hậu quả tai hại tiền mất tật mang.
Cuốn sách Hát Văn do GS. Ngô Đức Thịnh chủ biên (37), dù tên sách mang nặng về âm nhạc nhưng trong đó phần nói về lên đồng lại đi song song với hát văn. Tác giả cho biết, nghi lễ lên đồng thường diễn ra nhiều dịp trong năm. Trước khi lên đồng, người lên đồng phải chọn ngày lành, báo trước chủ đồng đền, mời bạn bè, mời hai người hầu dâng, mời cung văn.
Ngoài ra phải chuẩn bị các lễ vật dâng cúng, phải sắm trang phục theo nguyên tắc là mỗi giá đồng phải có một trang phục riêng. Các bước tiến hành trong lên đồng là Thánh giáng và thánh thăng, thay lễ phục, thắp hương làm phép, múa đồng, ban lộc và nghe chầu văn, thánh thăng. Những vị thánh giáng đồng gồm các giá: thánh Mẫu, Quan, Chầu, Ông Hoàng, Cô, Cậu. Tác giả kết luận rằng từ góc độ Folklore, lên đồng là một hiện tượng văn hóa dân gian tổng thể và là một hình thức sinh hoạt tín ngưỡng–văn hóa cộng đồng.
Cuốn sách Đạo Mẫu ở Việt Nam do GS. Ngô Đức Thịnh chủ biên (36). Về nội dung nghi lễ lên đồng trong cuốn sách này không khác nhau lắm với nội dung trong cuốn sách Hát Văn trước đây. Tuy nhiên, tác giả đã bổ sung thêm về sự phân tích khác nữa đó là, lên đồng là một hình thức diễn xướng dân gian và một loại hình sân khấu tâm linh.
Vì trong buổi hầu đồng còn có hình thức múa gọi là múa đồng. Múa có rất nhiều điệu múa và nhiều đồng tác khác nhau. Các điệu múa đó đã thể hiện sự tái sinh của các thần thánh. Cho nên với sự kết hợp giữa âm nhạc lời hát và điệu múa nó đã tạo nên một sân khấu tâm linh riêng trong văn hóa tín ngưỡng Việt Nam.
Cuốn sách Tín ngưỡng thờ mẫu ở miền Trung Việt Nam do Nguyễn Hữu Thông chủ biên (38) cũng có phần nói về hiện tượng đồng bóng. Tác giả cho rằng, với sự khắt khe đối với phụ nữ của xã hội phong kiến xưa đã tạo cho hiện tượng đồng bóng phát triển. Đối tượng chính của nghi thức này là người phụ nữ 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com cho nên việc tham gia của họ là để chuyện bức phá khỏi thế giới thực đã nhốt kín họ trong cuộc sống thường ngày. Mặc dù ban đầu tác giả lý giải hiện tượng đồng bóng với mặt tích cực của nó.
Tuy nhiên cũng có phần nói đến mặt tiêu cực đó là một số người lợi dụng thế lực của thần linh qua mối giao hòa bí ẩn giữa chủ đền-giá đồng-thần linh do họ dựng nên tạo ra những biểu hiện vi phạm pháp luật và ảnh hưởng đến nhiều mặt của cuộc sống người khác như: việc lạm dụng đồ mã nhang đèn không đúng nơi quy định; hình thức chữa bệnh bằng các loại bùa chú, tàn nhang, nước thải; phải bỏ một số tiền quá lớn ngoài khả năng chi trả để mua sắm lễ vật tiến cúng. Cuốn luận án The Religion of The Four Palaces: Mediumship and Therapy in Viet Culture của Hien Thi Nguyen (88) là một tác phẩm nói đến tín ngưỡng Tứ Phủ và nghi lễ lên đồng rất đầy đủ và có hệ thống. Nội dung luận án đã đề cập đến hệ thống thần linh của tín ngưỡng Tứ Phủ, nghi lễ lên đồng, sự trở thành ông đồng bà đồng, đồ cúng lễ v.