Chương 1: Vấn đề con người trong văn học và quan niệm nghệ thuật của Trần Nhã Thụy. Chương 2: Quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn Trần Nhã Thụy nhìn từ các kiểu loại nhân vật. Chương 3: Quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn Trần Nhã Thụy nhìn từ nghệ thuật thể hiện. VẤN ĐỀ CON NGƯỜI TRONG VĂN HỌC VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA TRẦN NHÃ THỤY 1.
Vấn đề con người trong văn học 1. Con người - đối tượng phản ánh của văn học Văn học là một hình thức ý thức xã hội bắt nguồn từ cuộc sống, phản ánh cuộc sống và thể hiện cái nhìn, ý kiến, quan điểm, cảm xúc về cuộc sống. Nhưng nghệ thuật, đặc biệt là văn học, khác với các hình thức ý thức xã hội khác bởi vì nó có những đặc điểm thẩm mỹ riêng về đối tượng, nội dung và biểu hiện, do đó khác với các hình thức ý thức xã hội khác. Khái niệm đối tượng văn học trước tiên khẳng định thực tế cuộc sống là cơ sở để phản ánh và thể hiện nghệ thuật và văn học hay đối tượng của văn học và nghệ thuật là toàn bộ xã hội và đời sống tự nhiên.
Tsécnưsépxki, nhà mỹ học Nga từng nói: "Vẻ đẹp là cuộc sống" nhưng phạm vi này rất rộng. Bởi vì nếu đối tượng của văn học là cuộc sống, nó sẽ không tách rời khỏi khoa học và các hình thức ý thức xã hội khác (như lịch sử, địa lý, hóa học, y học, chính trị, đạo đức). Văn học phải có cách nhận thức và thể hiện các đối tượng khác nhau. Đối tượng của triết học là quy luật chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư tưởng, mối quan hệ giữa vật chất và ý thức.
Đối tượng của lịch sử là các sự kiện lịch sử, quá trình thay ngôi đổi chủ của một quốc gia dân tộc hay rộng hơn là những biến đổi của xã hội loài người từ khởi nguyên đến nay. Đối tượng của đạo đức là tiêu chuẩn đạo đức trong quan hệ của con người. Nhưng không giống như các khoa học khác, văn học không coi các hiện tượng và vật thể trong thế giới thực là vật thể đơn thuần. Văn học tập trung vào việc khám phá mối quan hệ với mọi người.
Đối tượng của văn học là toàn bộ hiện thực cuộc sống, nhưng chỉ là hiện thực có ý nghĩa đối với đời sống tâm hồn, thế giới bên trong của con người. 10 Thế giới có ý nghĩa đối với đời sống tinh thần của con người kết tinh trong những điều mới mẻ và đây mới chính là đối tượng của sự khám phá và khám phá văn học. Văn học có thể mô tả cuộc sống của thiên nhiên, động vật để bày tỏ quan điểm hoặc đặc điểm về cuộc sống của một số người. Văn học có thể mô tả môi trường của một người, đời sống bên trong và các vật thể có thể tiếp cận để thể hiện năng lực, sức mạnh và tính cách của con người ấy.
Văn học cũng chọn việc trực tiếp mô tả cuộc sống nội tâm của con người như một hiện tượng khách quan. Việc hiện thực hóa mọi thực tại khách quan liên quan đến con người đặt con người vào trung tâm của văn học. Văn học luôn đặt sự mô tả về con người lên hàng đầu, và nhìn thế giới từ góc nhìn của con người. Thế giới khách quan của văn học là thế giới của mối quan hệ với con người.
Con người gặp phải nhiều dạng sống khác nhau trong văn học. Các hiện tượng tự nhiên bao gồm mây, gió, mặt trăng, hoa, tuyết, núi, sông, sấm sét, hạt mưa và sóng. dưới góc nhìn của nhà văn không chỉ là những cảnh sắc vô hồn, thuộc về tự nhiên mà thay vào đó, cho thấy tâm trạng, số mệnh và số phận của con người: chẳng hạn tiếng nói của những người dậy sớm là âm thanh của niềm vui, những đám mây trắng vô tận là hư vô, ảo ảnh và hình ảnh thoáng qua, cát bụi là hình ảnh cho kiếp người. Đồng thời, văn học cũng coi con người là điển hình của các mối quan hệ xã hội nhất định.
Điều mà văn học quan tâm là mối quan hệ giữa các cá nhân được kết tinh trong mọi thứ: chẳng hạn dòng sông là nơi lưu giữ những ký ức tuổi thơ, ngôi làng là biên giới của linh hồn văn minh thôn quê. Đây là những giá trị mà con người thể hiện trong sự vật. Về vấn đề này, văn học coi con người là những cá tính, bởi vì mỗi tính cách thể hiện một loại quan hệ xã hội nhất định. Khái niệm về đối tượng văn học cũng quyết định tính toàn diện và toàn vẹn của cuộc sống mà nhà văn thể hiện với tất cả các khuôn mặt cụ thể (cảm xúc, cá tính).
Nghệ thuật nói chung và văn học nói riêng nhận thức con người và cuộc sống của họ dựa trên các chủ đề và các thể loại cụ thể. Từ những vấn 11 đề trên ta thấy rằng trong thế giới thực này, con người và tất cả các mối quan hệ của họ là đối tượng trung tâm của văn học. Trong sáng tác văn học con người chính là khởi nguồn cảm hứng cho nhà văn, là mảnh đất màu mỡ để các nhà văn vun trồng, kết tinh các sản phẩm tinh thần và cũng là đích đến cuối cùng của các sản phẩm văn chương chân chính. Văn học chọn con người là đối tượng phản ánh chính, con người luôn giữ vị trí trung tâm.
Những vấn đề kinh tế chính trị xã hội, bức tranh thiên nhiên, bức tranh đời sống, những bình luận đều góp phần tạo nên sự phong phú cho tác phẩm văn học, nhưng quyết định sự thành công, sự đón nhận của tác phẩm chính là những tình cảm, sự suy tư trăn trở những vấn đề của con người được nhà văn thể hiện. Không thể phủ nhận một điều rằng dù viết về bất kỳ đề tài gì thì văn học vẫn xoay quanh một đối tượng chính là con người. Có hướng vào con người thì văn học mới thực hiện trọn vẹn chức năng của nó vì “văn học là một phương tiện quan trọng giúp con người trở thành con người vì nó mở ra những bí mật của con người, giúp con người hiểu thêm về chính mình, trở nên phong phú hơn và một phần từ chỗ hiểu mình, từ sự phong phú của chính mình, con người hiểu thêm về thế giới và sự phong phú của thế giới” (Lê Ngọc Trà, 1990). Goethe từng cho rằng con người là điều thú vị nhất với con người, và con người cũng chỉ hứng thú với con người.
Bởi thế nhà văn luôn đào sâu vào thế giới con người tìm tòi những cái mới. Những vấn đề của con người đều nằm trong phạm vi hướng tới của văn học. Dù thế giới nhân vật của văn học vô cùng đa dạng, nhân vật của văn học có thể là người cô Tấm, Thạch Sanh, Mị, Lão Hạc, hoặc không phải là người như trong truyện ngụ ngôn, truyện cổ tích loài vật, hay cho dù viết về đề tài gì, khai thác thế giới thần linh hay yêu ma, nhưng mục đích chính của tác phẩm văn học vẫn là tiếng nói của con người, là tâm tư tình cảm, là những góc khuất bên trong bên ngoài của con người, như Trần Đình Sử đã viết con người là “phạm trù văn 12 hóa, là nội dung cơ bản của văn học và trình độ ý thức về con người, đánh dấu trình độ phát triển của văn học” (Trần Đình Sử, 2005). Những chân dung con người của văn học không chỉ phản ánh bức tranh đời sống xã hội mà con người ấy tồn tại, mặt khác còn cho thấy cá tính sáng tạo độc đáo của người cầm bút.
Sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học Việt Nam hiện đại Quan niệm nghệ thuật về con người là một phạm trù quan trọng trong thi pháp học, là khái niệm cơ bản nhằm thể hiện khả năng khám phá sáng tạo trong việc thể hiện con người qua các khía cạnh khác nhau của nhà văn. Quan niệm nghệ thuật về con người cũng là tiền đề gợi mở cho chúng ta những bí ẩn trong sáng tạo nghệ thuật của mỗi nhà văn nói riêng và của mọi thời đại nói chung. Là vấn đề quan trọng của thi pháp học, tuy nhiên khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người vẫn còn nhiều cách lí giải khác nhau. Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa “quan niệm nghệ thuật là hình thức bên trong của sự chiếm lĩnh đời sống, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật, nó gắn với các phạm trù phương pháp sáng tác, phong cách nghệ thuật, làm thành thước đo của hình thức văn học và là cơ sở của tư duy nghệ thuật.
Trần Đình Sử cho rằng “quan niệm nghệ thuật về con người là một cách cắt nghĩa, lý giải tầm hiều biết, tầm đánh giá trí tuệ, tầm nhìn, tầm cảm của nhà văn về con người được thể hiện trong tác phẩm của mình” (Trần Đình Sử, 1993). Như đã nói ở trên thì dù hoàn cảnh xã hội nào, giai đoạn lịch sử nào thì văn học luôn hướng nội dung về con người. Huỳnh Như Phương cho rằng: “quan niệm nghệ thuật về con người thể hiện tầm nhìn của nhà văn và chiều sâu triết lý của tác phẩm” (dẫn theo Hoài An, 2013). Như vậy từ các định nghĩa tuy cách diễn đạt có khác nhau nhưng chúng ta có thể hiểu quan niệm nghệ thuật về con người chính là cách cảm, cách nhìn, cách khám phá, mổ xẻ, những lý giải các khía cạnh con người của nhà văn 13 được truyền tải qua từng tác phẩm, là cơ sở để nhà văn thể hiện quan niệm của mình về cuộc sống.
Quan niệm nghệ thuật về con người còn cho thấy được sự sáng tạo của nhà văn gắn liền với cái nhìn đầy mới mẻ và không ngừng phát hiện ra những điều độc đáo của đời sống thể hiện qua việc thay đổi góc nhìn về con người trong sáng tác. Cùng với sự ra đời của quan niệm mới về con người, nền nghệ thuật cũng có những thay đổi mới. Sherbina trong Quan niệm con người trong thế kỉ XX nhấn mạnh “quan niệm con người tạo thành cơ sở, thành nhân tố vận động của nghệ thuật, thành bản chất nội tại của hình tượng nghệ thuật”. Chắc chắn một điều sự biến động của thực tế sẽ làm xuất hiện những con người mới và việc chọn họ để phân tích mổ xẻ sẽ làm văn học đổi mới.
Nhưng ở một khía cạnh khác, quan niệm nghệ thuật về con người còn thay đổi ở việc “đổi mới cách giải thích và cảm nhận của con người cũng làm cho văn học thay đổi căn bản” (Trần Đình Sử, 1998).