Chương 1: Franz Kafka trong bối cảnh văn hóa – xã hội Trung Âu cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Chương 2: Cuộc sống và con ngƣời trong tiểu thuyết của Franz Kafka. Chương 3: Nghệ thuật tiểu thuyết của Franz Kafka. Cuối cùng là thƣ mục tài liệu tham khảo.
z PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG 1: FRANZ KAFKA TRONG BỐI CẢNH VĂN HÓA - XÃ HỘI TRUNG ÂU CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX 1. Vài nét về xã hội Trung Âu và khu vực Tiệp Franz Kafka (1883 – 1924) là nhà văn Tiệp Khắc (Séc) gốc Do Thái viết tiếng Đức. Ông mất sớm, số lƣợng tác phẩm để lại không nhiều, chỉ có bốn tiểu thuyết (Lâu đài, Vụ án, Nước Mĩ, Biến dạng), hơn chục truyện ngắn trong đó có những tác phẩm vẫn còn dang dở và đa phần bị ông tự đánh giá là cần phải đốt bỏ. Số lƣợng tác phẩm khiêm tốn, lại thêm tính cách bẩm sinh rụt rè, không thích gây sự chú ý nên sinh thời Kafka đƣợc rất ít ngƣời biết đến.
Nhƣng sau khi ông qua đời, thế giới trong tác phẩm của Kafka nhƣ mỗi ngày lại hóa thân thành hiện thực một cách đáng kinh ngạc, đến mức “định ngữ K. rời bỏ lĩnh vực văn chƣơng để áp dụng vào cuộc sống hàng ngày” (Misen Remông), và câu cửa miệng không chỉ của ngƣời dân Praha thời đó là “Thật theo đúng kiểu Kafka!”. Kafka đƣợc “phát hiện lại” và từ đó đƣợc xem là nhà văn lớn của thế kỷ XX với “bóng dáng bao trùm xuống thế giới hiện đại” [10, tr. Ông để lại những dấu ấn sâu đậm về tƣ tƣởng lẫn bút pháp cho thế hệ sau, đồng thời cũng là ngƣời khơi đƣờng mở lối cho nhiều trào lƣu văn học sau này.
Tính chất đa nghĩa và phúng dụ đặc biệt trong tác phẩm của Kafka phản ánh những đặc trƣng riêng của thế kỷ XX, thế kỷ của những khủng hoảng sâu sắc. Franz Kafka sống trong thời điểm lịch sử phức tạp - giao thời giữa hai cuộc chiến tranh thế giới – do đó, thế giới quan của ông cũng chịu ảnh hƣởng mạnh mẽ của thời đại. Thực tế, Kafka đứng ngoài Chiến tranh thế giới lần thứ nhất. Ông không bị động viên một phần vì sức khỏe yếu, phần nữa vì ông là viên chức chính phủ (lúc này, Kafka đang làm việc cho Viện Bảo hiểm công nhân).
Dù vậy, sự tàn khốc của cuộc chiến vẫn tác động mạnh z đến Kafka với hình dung về một “cỗ máy giết ngƣời sừng sững ngự trị” [3, tr. Có thể nói, Chiến tranh thế giới lần thứ nhất là cú đánh mạnh nhất, giáng thẳng vào cái nhìn về con ngƣời và thế giới của không chỉ riêng Kafka. Từ thời Hy Lạp cổ đại, con ngƣời đã thể hiện sự tự tin vào bản thể của mình qua việc lấy các tiêu chí của bản thân để xây dựng nên hình tƣợng các vị thần. Đó là thời kì mà cái nhìn của con ngƣời về thế giới còn rất nguyên sơ nhƣng lại đặc biệt đẹp đẽ và vô tƣ.
Tiếp đó, thời Trung cổ đến, với sự lên ngôi của Thiên Chúa giáo khiến con ngƣời cảm thấy mình trở nên nhỏ nhoi trƣớc Chúa và phó mặc cuộc đời và số phận của mình cho Chúa. Mãi cho đến thế kỷ XIV, ánh sáng của thời Phục Hƣng mới xóa tan cái nhìn xác tín tuyệt đối với Chúa và khiến con ngƣời ý thức trở lại cái tôi của mình. Trên đà tiến tới, thế kỷ XVIII, XIX đánh dấu cái nhìn tích cực đối với lịch sử cũng nhƣ sự lạc quan, tin tƣởng mạnh mẽ vào lí trí và khả năng phục thiện của con ngƣời. Nhƣng cuộc Chiến tranh thế giới kinh hoàng nổ ra, phô bày một diện mạo khác xấu xa đến sửng sốt của con ngƣời.
“Lòng tham vô đáy và những tín điều xuẩn ngốc” [3, tr.88] đã gây ra cái chết của hàng triệu ngƣời trên thế giới. Sự tin tƣởng vào lƣơng tri, vào sự phát triển của lịch sử sụp đổ và con ngƣời chỉ còn lại cái nhìn hoài nghi, bi quan về cuộc sống. Cuộc chiến với những hậu quả khủng khiếp của nó khiến cho con ngƣời “tỉnh mộng”, mất hẳn cái nhìn huyền thoại vào thế giới. Không nằm ngoài dòng tâm trạng chung đó, thậm chí, với thấu cảm tinh nhạy khác thƣờng của ngƣời nghệ sĩ, Kafka đã cảm nhận đƣợc sự khác biệt giữa hai thế kỷ cùng những mâu thuẫn tiềm ẩn trong xã hội.
Bao nhiêu suy nghĩ, dự cảm, Kafka chuyển tải vào tác phẩm văn học với những hình tƣợng nhân vật độc đáo. Nhân vật của Kafka phản chiếu con ngƣời hiện đại, “tỉnh mộng”, không còn niềm tin tuyệt đối vào những bảng giá trị cũ; thiện và ác, hƣ và thực bị xóa nhòa ranh giới. Xã hội trở nên phi lý và không thể hiểu nổi với những mặt nổi chìm bất định, những z xung đột tiềm ẩn mà ghê gớm. Những sáng tác của Kafka vì thế phản ánh sâu sắc sự đổi thay và những vết thƣơng của một thời đại không còn những cột giá trị trung tâm, những điểm tựa vững chãi nhƣ thế kỷ trƣớc – thời đại “Chúa đã chết” (Nietzche).
Trong bối cảnh chính trị chung đầy biến động đó của thế giới, khu vực Trung Âu nói chung và nƣớc Tiệp Khắc nói riêng cũng không thể tránh khỏi những xáo trộn to lớn. Thế kỷ XX chứng kiến chứng kiến sự suy giảm mức độ thống trị đối với thế giới của châu Âu do những thiệt hại và phá hủy của Chiến tranh thế giới lần thứ nhất. “Chính ở vùng Trung Âu này, lần đầu tiên trong lịch sử, châu Âu có thể nhìn thấy cái chết của châu Âu, hay chính xác hơn, một bộ phận của nó bị cắt cụt mất khi Varsovie, Budapest và Praha bị nuốt chứng mất… do đế quốc Hadsbourg” [19, tr. Chiến tranh thế giới lần thứ nhất cũng tiêu diệt nhiều chế độ quân chủ cũ tại Châu Âu và tạo nên tác động có tính chất bƣớc ngoặt với Tiệp Khắc (lúc bấy giờ là Séc).
Thời kỳ của Franz Kafka, Praha vẫn thuộc Đế chế Habsburg, ngƣời Séc bị kiểm soát, đồng hóa và tiếng Đức trở thành ngôn ngữ chính ở Séc. Với tinh thần dân tộc cao độ, ngƣời Séc vẫn cố gắng bảo toàn văn hóa của mình, đặc biệt là ngôn ngữ. Thế kỷ XIX, sự bành trƣớng của vua Napleon I đã kích thích tinh thần phục hƣng dân tộc của ngƣời Séc. Cuộc khởi nghĩa vì độc lập dân tộc với sự hƣởng ứng của đông đảo nhân dân nổ ra tại Praha.
Tuy cuộc khởi nghĩa thất bại nhƣng tinh thần của nó vẫn đƣợc những ngƣời Séc âm thầm nuôi dƣỡng. Khi Franz Kafka ra đời (1883), tình hình giữa ngƣời Séc và ngƣời Đức đã trở nên ngày càng căng thẳng. Mâu thuẫn nặng nề giữa các dân tộc là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn tới sự sụp đổ của nhà nƣớc quân chủ Áo – Hung. Chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc với sự thất bại của Đức, Đế chế Áo – Hung sụp đổ.
Năm 1918, cộng hòa Tiệp Khắc, bao gồm Séc và Slovakia, tuyên bố độc lập. Praha trở thành thủ đô của Tiệp Khắc. Quốc gia z Tiệp Khắc thừa hƣởng phần lớn các cơ sở công nghiệp của Áo – Hung và do đó, trở thành một trong những nƣớc có nền công nghiệp hóa phát triển mạnh trên thế giới. Việc sống trong bầu không khí khoa học kĩ thuật phát triển đó có tác động đáng kể đến thế giới quan của Franz Kafka, đặc biệt trong cảm thức về hiện thực.
Bên cạnh đó, việc chứng kiến sự thống trị của Đế chế Áo – Hung và sự chuyển giao quyền lực những năm sau đó cũng mang tới cho Kafka cái nhìn chân xác về hiện thực. Hiện thực vốn dĩ “không phải là một ý niệm ngoại tại và khách quan… mà bị uốn nắn theo những khung lịch sử, xã hội, chủng tộc và ý thức hệ, khiến nó có thể trở nên nguyên nhân của những xung đột chính trị và chiến tranh phi nhân núp sau những chiêu bài đạo đức giả” [19, tr. Cảm thức đó đã giúp Franz Kafka sáng tác nên những tác phẩm có tầm bao quát hiện thực rộng lớn, mà nói nhƣ George Steiner: “Ngoài Kafka ra không thể có tiếng nói chứng nhân nào thật hơn, về bóng đen của thời đại chúng ta”. Ngƣời ta tìm thấy trong tác phẩm của Kafka một thế giới đậm màu hiện thực, nơi con ngƣời ngày càng trở nên nhỏ bé, vô danh trong một xã hội đầy rẫy sự phi lí, và phi nhân.
Tác phẩm của Kafka diễn tả đầy chua chát thân phận cô đơn của con ngƣời hiện đại và để lại những dấu ấn sâu sắc trong địa hạt văn học lẫn đời sống châu Âu. Trong đời sống châu Âu thời kì đó, không chỉ giới hạn ở thành Praha, “định ngữ K” (Misen Remông) len lỏi vào cuộc sống hàng ngày của ngƣời dân chính là sự phản chiếu dấu ấn đó. Những cụm từ “thế giới Kafka”, “kiểu Kafka”,… bƣớc ra từ tác phẩm văn học và dần trở thành câu cửa miệng, thành thuật ngữ. Trong thế kỷ XX đen tối, ngƣời ta nhìn thấy thế giới hiện thực và cái phi lí của thân phận chính mình ở tác phẩm của Kafka.
Vấn đề về thân phận con ngƣời “trong một xã hội cứ trôi tuột đi, điếc đặc và thản nhiên trƣớc thảm họa” đƣợc Kafka nhìn thấy, cảm thấy từ “những luồng chuyển động sâu thẳm và vốn dĩ còn rất mơ hồ” [22, tr.605] của những mâu thuẫn xã hội. Ngƣời bố của Kafka đã vô tình tạo nên z một chủ nghĩa toàn trị trong gia đình, để từ đó làm cơ sở cho Kafka cảm nhận đƣợc sức mạnh kinh hoàng của chủ nghĩa toàn trị xã hội, sự mù quáng của chủ nghĩa nƣớc lớn và vô thức tập thể. Tác phẩm Vụ án đƣợc Kafka viết từ trƣớc năm 1914, nghĩa là trƣớc khi xảy ra tất cả những sự kiện lớn của thế kỷ XX nói riêng, của lịch sử thế giới nói chung nhƣ: cuộc Cách mạng Nga, Chiến tranh thế giới lần hai, đặc biệt là chủ nghĩa Đức Quốc xã, chủ nghĩa Stalin. Những vấn đề về thế giới phi lí, về thân phận con ngƣời, về sự tha hóa của “nhân vị” đã đƣợc Kafka miêu tả và đặt ra trƣớc khi những vấn đề đó thật sự xảy ra trong hiện thực.
Vì vậy, nói Kafka là “ông thầy Nostradamus của thế kỷ XX” cũng không có gì là cƣờng điệu. Kierkegaard từng nói: “Cá nhân không thể giúp đỡ hay cứu vớt một thời đại; anh ta chỉ có thể diễn tả, rằng nó mất”. Bề ngoài, tác phẩm của Kafka vẻ nhƣ chỉ là sự diễn tả, miêu tả hiện thực một cách khách quan không cảm xúc; nhƣng kì thực, ông đang cố gắng phản tỉnh xã hội.