Chương 1. GIỚI THUYẾT VỀ NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Tổng quan về nghệ thuật chơi chữ 1. Khái niệm nghệ thuật chơi chữ Vì chơi chữ nhận được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu nên có rất nhiều công trình viết về nghệ thuật này.
Cho đến nay vẫn còn nhiều ý kiến, quan niệm khác nhau về khái niệm nghệ thuật chơi chữ. Trong cuốn Từ điển Tiếng Việt - Hoàng Phê (chủ biên) có viết: “chơi chữ là lợi dụng các hiện tượng đồng âm, đa nghĩa,… trong ngôn ngữ nhằm gây một tác dụng nhất định (như bóng gió, châm biếm, hài hước) trong lời nói” [18; 172 ]; còn ở cuốn Từ điển văn học tập 1 – nhiều tác giả lại viết chơi chữ là “một biện pháp tu từ, trong đó ngữ âm, ngữ nghĩa, văn tự, văn cảnh,… được vận dụng một cách đặc biệt nhằm đem lại những liên tưởng bất ngờ, lí thú” [17; 404]. Trong cuốn 150 Thuật ngữ Văn học, Lại Nguyên Ân xem chơi chữ như lộng ngữ là “một biện pháp tu từ tập trung khai thác những tương đồng về ngữ âm, ngữ nghĩa, văn tự, văn cảnh nhằm tạo ra những liên tưởng bất ngờ, thú vị” [2; 193]. Cù Đình Tú trong Phong cách học và đặc điểm tu từ tiếng Việt đã viết: “Một số tài liệu cho rằng, chơi chữ (lộng ngữ) nhằm tạo nên thông báo bổ sung, bất ngờ, song song với thông báo cơ sở.
Điều này không hoàn toàn đúng. Thông báo bổ sung tin tức bổ sung, đặc điểm tu từ là phần tin có quan hệ gắn bó với phần thông báo cơ sở, có tác dụng loại biệt hóa phần thông báo cơ sở về một phương diện nào đó. Ở phép chơi chữ ta không thấy có loại tin như vậy. Bất cứ một kiểu chơi chữ nào, ta cũng thấy có hai loại tin: tin cơ sở, tin khác loại với tin cơ sở.
Hai loại tin này tuy cùng được thể hiện nhờ các phương tiện ngôn ngữ, nhưng về bản chất không có quan hệ gì gắn bó với nhau, không phụ thuộc vào nhau. Phần tin khác loại này thường là cái trái cựa, cái bất bình thường, cho nên chơi chữ thường tạo nên những bất ngờ, lí thú” [22; 320-321]. Từ sự phân tích ấy, ông nêu định nghĩa về chơi chữ (bao gồm cả nói lái) như sau: “Chơi chữ là cách tu từ vận dụng linh hoạt các tiềm năng về ngữ âm, chữ viết, từ vựng, ngữ pháp của Tiếng Việt nhằm tạo nên phần tin khác loại song song tồn tại với phần tin cơ sở. Phần tin khác loại này tức lượng ngữ nghĩa mới là bất ngờ về bản chất, không có quan hệ phù hợp với phần tin thông báo cơ sở” [22; 321].
-9- Trong cuốn Nghệ thuật chơi chữ trong Văn chương người Việt Tập 1 - Chơi chữ bằng phương tiện ngữ âm và chữ viết, ở phần đầu nói về bản chất chơi chữ, Triều Nguyên đã nêu ra hai nhận xét. Thứ nhất, “chơi chữ được thể hiện trên tất cả các cấp độ, bình diện của Tiếng Việt, trong lúc các cách tu từ chỉ thể hiện trên một vài cấp độ nhất định. Như các cách tu từ ẩn dụ, nhân hóa, so sánh, hoán dụ,… thể hiện chủ yếu ở cấp độ từ; các cách tu từ điệp từ ngữ, đồng nghĩa kép, tăng tiến, tương phản,…thể hiện chủ yếu ở đơn vị câu. Tức phạm vi thể hiện của chơi chữ rộng hơn” [10; 11+12].
Thứ hai, “chơi chữ tạo ra một lượng thông tin (ngữ nghĩa) mới, về bản chất không có quan hệ phù hợp với lượng thông tin cơ sở; trong lúc các cách tu từ thường gặp, ý nghĩa do chúng tạo ra hoặc bằng sự liên tưởng nét tương đồng, liên tưởng về mối quan hệ có thực giữa hai đối tượng bằng quan hệ phối hợp, gắn bó về nghĩa. Như các cách tu từ ẩn dụ, nhân hóa, hoán dụ, so sánh,… được hình thành qua quan hệ liên tưởng (tức có khía cạnh giống nhau hay gắn kết nhau giữa lượng thông tin mới và thông tin cơ sở); các cách tu từ điệp từ ngữ, đồng nghĩa kép, tăng tiến, tương phản,… được hình thành nhờ mối quan hệ phối hợp về nghĩa (để tạo ra lượng thông tin mới, phù hợp với các thành tố ngữ nghĩa để kết hợp mà làm nên). Và mỗi khi cách tu từ phát huy hiệu quả, tức ý nghĩa tu từ được nhận ra, thì văn bản (hay phát ngôn) không còn một ý nghĩa nào khác; trong lúc chơi chữ luôn có hai lượng ngữ nghĩa cùng xuất hiện sóng kèm. Như vậy, cách tạo nghĩa của chơi chữ khác với các dạng tu từ vừa nói” [10; 12+13].
Từ hai nhận xét trên, Triều Nguyên đã đưa ra khái niệm chơi chữ như sau: “Chơi chữ là dùng phương thức diễn đạt đặc biệt, sao cho ở đó song song tồn tại hai lượng ngữ nghĩa (thông tin) khác hẳn nhau được biểu đạt cùng một hình thức ngôn ngữ, nhằm tạo nên sự thú vị mang tính chất chữ nghĩa” [10; 13]. Xuất phát từ những định nghĩa vừa trình bày, chúng tôi rút ra một số nhận xét: thứ nhất, chơi chữ là một phương thức diễn đạt đặc biệt, nó khác với các biệp pháp tu từ vì nó thể hiện trên tất cả các cấp độ của Tiếng Việt; thứ hai, chơi chữ tạo ra hai lượng thông tin – ngữ nghĩa sóng kèm; và thứ ba, chơi chữ tạo nên một sự bất ngờ, thú vị. Chúng tôi xét thấy rằng quan điểm của Triều Nguyên trong vấn đề định nghĩa chơi chữ là hợp lí hơn cả ở tính chất rõ ràng, dễ hiểu và đảm bảo được các đặc điểm của nghệ thuật chơi chữ. Vì vậy chúng tôi thống nhất chọn khái niệm của ông làm cơ sở lí luận trong quá trình thực hiện đề tài.
Phân loại nghệ thuật chơi chữ Hiện nay, số lượng các công trình nghiên cứu nghệ thuật chơi chữ khá nhiều, ở các công trình khác nhau thì cách phân loại nghệ thuật chơi chữ cũng khác nhau. Qua nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy cách phân loại của Triều Nguyên là đầy đủ và khoa học nhất. Vì thế chúng tôi lấy đó làm cơ sở chính để phân loại nghệ thuật chơi chữ khi tiến hành đề tài. Trong cuốn Nghệ thuật chơi chữ trong Văn chương người Việt Tập 1 - Chơi chữ bằng phương tiện ngữ âm và chữ viết, Triều Nguyên đã đưa ra cơ sở cho việc phân loại các nghệ thuật chơi chữ của ông như sau: “Tập sách dùng định nghĩa vừa trình bày để xác định tư liệu, xem chúng có phải chơi chữ hay không.
Mỗi khi tư liệu phù hợp với định nghĩa, chúng trở thành các ngữ liệu và được phân loại về cách thức, kiểu dạng chơi chữ tương ứng, để có thể sử dụng vào tập sách” [10; 15]. Theo cách làm này, ông đã phân nghệ thuật chơi chữ thành 5 nhóm cách chơi chữ lớn: (1) chơi chữ bằng các phương tiện ngữ âm và chữ viết; (2) chơi chữ bằng các phương tiện ngữ nghĩa; (3) chơi chữ bằng các phương tiện ngữ pháp; (4) chơi chữ dựa vào phương ngữ, luật thơ và phong cách văn bản; (5) chơi chữ có sự tham gia ngữ liệu ngoài văn bản. Ở mỗi nhóm chia thành nhiều lối chơi chữ bộ phận, rồi lại chia thành nhiều kiểu, nhiều cách thức chơi chữ khác nhau. Khi tiến hành khảo sát 244 bài thơ trong cuốn Bùi Giáng - Đười ươi chân kinh (thơ văn tinh tuyển), chúng tôi tập trung vào khảo sát những lối chơi chữ đặc sắc được Bùi Giáng sử dụng, thuộc ba nhóm cách chơi chữ lớn như sau: - Ở nhóm cách chơi chữ bằng các phương tiện ngữ âm và chữ viết, chúng tôi thực hiện khảo sát lối chơi chữ theo cách đồng âm, chơi chữ theo cách nhại âm, chơi chữ theo cách điệp âm và chơi chữ theo cách lái âm.
- Ở nhóm cách chơi chữ bằng các phương tiện ngữ nghĩa, chúng tôi thực hiện khảo sát lối chơi chữ theo cách đồng nghĩa, chơi chữ theo cách trái nghĩa, chơi chữ theo cách nhiều nghĩa và chơi chữ dựa vào trường nghĩa. - Ở nhóm cách chơi chữ bằng phương tiện ngữ pháp, chúng tôi thực hiện khảo sát lối chơi chữ theo cách tách từ, ngữ và chơi chữ theo cách đảo trật tự, vị trí từ, ngữ. Vì vậy, ở phần trình bày lí thuyết dưới đây, chúng tôi sẽ chỉ trình bày rõ những lối chơi chữ đặc sắc thuộc ba nhóm cách chơi chữ lớn mà công trình thực hiện khảo sát như đã nói ở trên. Chơi chữ bằng các phương tiện ngữ âm và chữ viết a) Chơi chữ theo cách cùng âm (đồng âm) Từ đồng âm là những từ phát âm giống nhau hay cấu tạo âm thanh giống nhau, nhưng nghĩa hoàn toàn khác nhau.
Từ đồng âm xuất hiện nhiều trong tiếng Hán, tiếng Việt. Hiệu quả chơi chữ được thể hiện khi giữa các từ đồng âm tạo nên một sự rối rắm nhất định giữa âm và nghĩa. Nó gây “mù”, tạo lẫn lộn cho người đọc, người nghe, đòi hỏi chuyện phân định rạch ròi giữa chúng. Ở cách này, người nói người viết dùng các từ đồng âm, có thể là từ thuần Việt hoặc Hán Việt đặt trên cùng một văn bản ngắn, loạt đồng âm thường là từ đơn tiết.
Có 3 kiểu thường gặp: - Tạo các từ ngữ thuần Việt đồng âm trên cùng một văn bản ngắn: + “Bà già đi chợ cầu Đông, Bói xem một quẻ có chồng lợi1 chăng? Thầy bói gieo quẻ nói rằng: Lợi2 thì có lợi3 nhưng răng không còn”. (Ca dao) Lợi1 là lợi ích. Lợi2 và lợi3 vừa có nghĩa như lợi1, lại vừa có nghĩa là phần thịt để răng cắm vào. + “Con ngựa đá1 con ngựa đá2, con ngựa đá3 không đá4 con ngựa”.
(Câu đối) Đá1 và đá4 là động từ miêu tả hành động đưa nhanh chân và hất mạnh nhằm làm cho bị tổn thương hoặc cho văng ra xa còn đá2 và đá3 là danh từ chỉ chất rắn cấu tạo nên vỏ trái đất, thường thành từng tảng, từng hòn. - Tạo các từ ngữ Hán Việt đồng âm trên một văn bản ngắn: + “Bốn cụ1 ngồi cùng một cỗ, cụ2 đủ điểu, cụ3 chẳng sợ ai”. (Câu đối) Vế đối có ba từ “cụ” đồng âm: cụ1: cỗ (cỗ bàn), cụ2: đủ; cụ3: sợ. - Tạo các từ ngữ thuần Việt đồng âm với từ ngữ Hán Việt trên cùng một văn bản ngắn: + “Quân tử cố1 cùng, quân từ cùng, quân tử cố”.
(Câu đối) Vế đối có từ cố1 (Hán Việt): bền lòng, đồng âm với hai từ cố (tiếng Việt): cầm đồ và cố (tiếng Việt): cố gắng, nỗ lực. - 12 - b) Chơi chữ theo cách nhại, cách gần âm Ở đây chia ra hai cách chơi chữ bộ phận nhỏ hơn đó là: chơi chữ theo cách nhại âm (nhại từ ngữ, lời nói, giọng nói) và chơi chữ theo cách gần âm.