CHƯƠNG 1 CẠNH TRANH VÀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ 1.1 Một số vấn đề chung về năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại trong điệu kiện hội nhập kinh tế quốc tế và những ảnh hưởng 1.1 Khái niệm cạnh tranh và năng lực cạnh tranh 1.1 Khái niệm cạnh tranh, năng lực cạnh tranh Khái niệm cạnh tranh Cạnh tranh là một hiện tượng gắn liền với kinh tế thị trường, khái niệm cạnh tranh đã xuất hiện trong quá trình hình thành và phát triển sản xuất, trao đổi hàng hoá và phát triển kinh tế thị trường. Có nhiều quan điểm khác nhau khi nói về cạnh tranh, theo từ điển kinh doanh của Anh, cạnh tranh được hiểu là "Sự ganh đua, kình địch giữa các nhà kinh doanh trên thị trường nhằm tranh giành cùng một loại tài nguyên sản xuất hoặc cùng một loại khách hàng về phía mình". Theo quan điểm này, cạnh tranh được hiểu là các mối quan hệ kinh tế, ở đó các chủ thể kinh tế ganh đua nhau tìm mọi biện pháp để đạt mục tiêu kinh tế của mình, thông thường là chiếm lĩnh thị trường, giành lấy khách hàng cũng như các điều kiện sản xuất, thị trường có lợi nhất. Cạnh tranh xuất phát từ hai điều kiện cơ bản là phân công lao động xã hội và tính đa nguyên chủ thể lợi ích kinh tế, điều này làm xuất hiện các cuộc đấu tranh giành lợi ích kinh tế giữa người sản xuất hàng hóa, cung cấp dịch vụ và các tổ chức trung gian, thực hiện phân phối lại các sản phẩm hàng hóa, dịch vụ.
Cuộc đấu tranh này dựa trên sức mạnh về tài chính, kỹ thuật công nghệ, chất lượng đội ngũ lao động, quy mô hoạt động của từng chủ thể. Mục đích cuối cùng của các chủ thể kinh tế trong quá trình cạnh tranh là tối đa hoá lợi ích, với người sản xuất kinh doanh là lợi nhuận và với người tiêu dùng là tiện ích tiêu dùng. 4 Năng lực cạnh tranh Năng lực cạnh tranh là thuật ngữ ngày càng được sử dụng rộng rãi nhưng đến nay vẫn là khái niệm chung chung và khó đo lường, theo từ điển thuật ngữ kinh tế học, "Năng lực cạnh tranh là khả năng giành được thị phần lớn trước các đối thủ cạnh tranh trên thị trường, kể cả khả năng giành lại một phần hay toàn bộ thị phần của đồng nghiệp". Theo Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) định nghĩa: "Năng lực cạnh tranh là khả năng của các công ty, các ngành, các vùng, các quốc gia hoặc khu vực siêu quốc gia trong việc tạo ra việc làm và thu nhập cao hơn trong điều kiện cạnh tranh quốc tế trên cơ sở bền vững".2 Những đặc thù trong cạnh tranh của ngân hàng thương mại Như các doanh nghiệp khác trong kinh tế thị trường, các ngân hàng thương mại luôn phải đối mặt với cạnh tranh từ các đối thủ để tranh giành thị phần lẫn nhau.
Nhưng so với các loại hình kinh tế khác, cạnh tranh trong lĩnh vực ngân hàng có những đặc thù riêng: Do hoạt động ngân hàng mang tính hệ thống rất cao, nếu năng lực cạnh tranh của một ngân hàng yếu dẫn đến khó khăn, sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường tiền tệ, và có thể ảnh hưởng xấu đến nền kinh tế. Vì vậy, hoạt động cạnh tranh của các ngân hàng phải tuân thủ theo pháp luật. Hoạt động ngân hàng có liên quan đến nhiều tổ chức kinh tế, chính trị, xã hội và các cá nhân. Nếu một ngân hàng bị đỗ vỡ sẽ ảnh hưởng đến các ngân hàng khác.
Vì thế trong hoạt động của các ngân Hàng (NH), đi liền với cạnh tranh lẫn nhau là sự hợp tác với nhau nhằm hướng đến một môi trường cạnh tranh lành mạnh hơn. Từ 02 đặc thù trên, để tránh những nguy cơ đỗ vỡ cả hệ thống, ngân hàng trung ương phải có sự giám sát chặt chẽ thị trường tiền tệ, nhằm có những giải pháp can thệp kịp thời tránh những yếu tố có thể làm suy yếu và thôn tính lẫn nhau trong hoạt động của các ngân hàng thương mại (NHTM). 5 Mặt khác, hoạt động ngân hàng không giới hạn phạm vi trong nước mà liên quan đến các nước khác trong hoạt động kinh tế đối ngoại. Do vậy hoạt động của ngân hàng còn chịu sự chi phối của các yếu tố ước ngoài.
Vì thế, sự cạnh tranh của các NHTM đòi hỏi nhũng chuẩn mực rất cao và cần phải tuân thủ nghiêm.3 Các chỉ tiêu phản ánh năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại Năng lực tài chính Tốc độ tăng trưởng vốn bình quân phải trên 10%/năm, các NHTM đều phải có tỷ lệ vốn tối thiểu tương ứng với tài sản sinh lời. Để đánh giá chỉ tiêu này, thường người ta đánh giá thông qua quy mô vốn chủ sở hữu và quy mô tài sản có của NH. Khả năng sinh lời Đánh giá chỉ tiêu này theo 02 tỷ số cơ bản: - Tỷ suất lợi nhuận trên tổng tài sản (ROA - Return on assets) ROA = Lợi nhuận ròng/tổng tài sản bình quân * 100 Với chỉ tiêu này cho biết 01 đồng tài sản tạo ra bao nhiêu đồng lợi nhuận, tài sản có sinh lời càng lớn thì tỷ số này càng lớn. - Tỷ suất sinh lời trên vốn tự có (ROE - Return on Equity) ROE = Lợi nhuận ròng/vốn tự có *100 Với chỉ số này cho biết 01 đồng vốn sở hữu tạo ra bao nhiêu đồng lợi nhuận và phản ánh hiệu quả hoạt động của NH.
Hệ số càng lớn, khả năng sinh lời càng lớn. Chất lượng tín dụng Áp dụng tỷ lệ chung theo quyết định 112/2006/QĐ-ttg (của Thủ tướng chính phủ về chỉ tiêu hoạt động ngân hàng giai đoạn 2006 - 2010), nợ xấu của ngân hàng là dưới 5% trên tổng dư nợ. 6 Chỉ tiêu quản trị rủi ro Bao gồm một số chỉ tiêu như: - Rủi ro lãi suất = Tài sản nhạy cảm lãi suất/Nguồn vốn nhạy cảm lãi suất - Rủi ro vốn chủ sở hữu = Vốn chủ sở hữu/ tài sản rủi ro. - Rủi ro thanh khoản = (Tài sản thanh khoản - Vốn vay)/Tổng vốn huy động.
Chỉ tiêu này phản ánh tỷ lệ vốn huy động gấp mấy lần vốn chủ sở hữu (thường là biến động từ 15 đến 20 lần).2 Những yếu tố ảnh hưởng đến cạnh tranh trong hoạt động ngân hàng thương mại Ảnh hưởng của quá trình hội nhập Toàn cầu hóa kinh tế, dẫn đến quá trình hội nhập các NH, thực tế cho thấy toàn cầu hóa kinh tế là một phương thức thúc đẩy mạnh mẽ tiến trình hội nhập của các quốc gia, đặc biệt là trong lĩnh vực tài chính - NH, qua đó các NHTM đã không ngừng mở rộng quy mô hoạt động và thị phần bằng cách vươn tới những thị trường vượt ra khuôn khổ quốc gia. Một trong những tiêu chuẩn để đánh giá mức độ hội nhập và khả năng phát triển của NHTM là tính đa quốc gia trong phạm vi hoạt động kinh doanh (KD). Vì vậy, nhiều NHTM đã mở ra khắp các châu lục bằng nhiều phương thức: mở mới chi nhánh, hợp nhất, sát nhập, mua lại, quy mô của các NHTM tăng lên đáng kể. Xu hướng các NHTM lớn, giàu tiềm lực tài chính tìm cách thâm nhập vào các NHTM nhỏ ở các quốc gia, nơi họ đến để tìm kiếm cơ hội KD.
Đây được xem là giải pháp chủ yếu trong việc thâm nhập thị trường cung cấp dịch vụ ngân hàng ở các nước đang phát triển của các ngân hàng lớn, tạo ra tính đa quốc gia trong hình thức sở hữu của các NHTM. Cạnh tranh không giới hạn phạm vi quốc gia mà diễn ra ở khắp châu lục, trong cuộc cạnh tranh này các NHTM ở các nước phát triển, có quy mô lớn và tiềm lực tài chính, giàu kinh nghiệm sẽ có lợi thế hơn các ngân hàng ở các nước đang phát triển, nguy cơ bị thôn tính của các ngân hàng ở 7 những quốc gia này sẽ tăng, song nó cũng tạo ra những động lực nhất định để các ngân hàng có quy mô nhỏ ý thức hơn trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh, mở rộng quy mô và phạm vi hoạt động, nâng vị thế ngân hàng mình. Ảnh hưởng của quá trình tiến bộ khoa học công nghệ Thời gian gần đây, cùng với sự hỗ trợ của cuộc cách mạng khoa học công nghệ, các NHTM đã đưa ra thị trường hàng loạt SP dịch vụ tài chính hiện đại, các NHTM đã và đang xúc tiến ứng dụng công nghệ vào hệ thống tự động thay thế cho lao động thủ công hiện nay với mức độ tin cậy, đặc biệt trong lĩnh vực: thanh toán bù trừ; nhận tiền gửi qua máy ATM, hệ thống xử lý, thống kê và tổng hợp các giao dịch hàng ngày. Những tiến bộ của công nghệ đã hỗ trợ ngân hàng xử lý công việc nhanh hơn, tạo điều kiện thuận lợi hơn trong thu hút và đáp ứng các nhu cầu khách hàng đồng thời giúp cho NHTM giảm được chi phí KD, nâng cao vị thế cạnh tranh.
Vì thế các NHTM đang ngày càng gia tăng đầu tư vào các trang thiết bị và phương tiện hiện đại để dần thay thế những thao tác nghiệp vụ thủ công. Tuy nhiên, yếu tố con người vẫn có vai trò quan trọng và mang tính quyết định trong hoạt động KD của NHTM, bởi sự phát triển công nghệ đã giúp cho các NHTM có được những bước đi dài trong đột phá nâng cao chất lượng dịch vụ, đáp ứng ngày càng tốt hơn các nhu cầu của KH, phục vụ tốt hơn cho công tác thống kê, phân tích hiệu quả các hoạt động KD, nhưng những tiến bộ của công nghệ chỉ có thể phát huy, tạo ra những lợi thế vượt trội khi có sự quản lý và kiểm soát hiệu quả của con người. Ảnh hưởng từ nhu cầu đòi hỏi từ phía khách hàng Xu hướng quốc tế hóa hoạt động ngân hàng đã đặt các NHTM trước áp lực rất lớn của sự cạnh tranh, không những cạnh tranh giữa các NHTM mà còn cạnh tranh với các tổ chức tài chính phi ngân hàng (các Cty tài chính, các quỹ đầu tư, các công ty bảo hiểm, bưu điện, ), xu hướng này sẽ ảnh hưởng 8 và tác động đến khách hàng của các ngân hàng trong tương lai, vì trong KD, mọi DN đều lấy khách hàng làm đối tượng và mục tiêu phục vụ, họ đã không ngừng nỗ lực đổi mới và xây dựng mô hình phục vụ hướng tới khách hàng (KH), thỏa mãn tối đa các nhu cầu của khách hàng dựa trên các giới hạn chi phí cho phép. Do đó, những đòi hỏi của khách hàng trong việc nâng cao chất lượng dịch vụ đã ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của các NHTM là tất yếu.