Đề tài NCKH: Trách nhiệm xã hội của sinh viên Đại học Nội vụ Hà Nội

Tìm hiểu cách nâng cao trách nhiệm xã hội của sinh viên khi sử dụng mạng xã hội. Khám phá các giải pháp hiệu quả để xây dựng môi trường mạng lành mạnh.

• Tác giả: Nguyễn Phương Linh
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Thị Hương
• Trường học: Trường Đại học Nội vụ Hà Nội
• Chuyên ngành: Công tác xã hội
• Đề tài: Nâng cao trách nhiệm xã hội của sinh viên trong sử dụng mạng xã hội
• Loại tài liệu: Đề tài nghiên cứu khoa học
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm trách nhiệm xã hội của sinh viên trong sử dụng mạng xã hội

Trách nhiệm xã hội của sinh viên là một khái niệm quan trọng trong bối cảnh mạng xã hội phát triển mạnh mẽ hiện nay. Đây là hành động, thái độ và ý thức của sinh viên trong việc tuân thủ các quy tắc đạo đức, pháp luật và chuẩn mực xã hội khi hoạt động trên các nền tảng số. Sinh viên cần hiểu rằng mọi bài đăng, bình luận và chia sẻ của họ có thể ảnh hưởng đến cộng đồng trực tuyến và xã hội rộng lớn. Nâng cao trách nhiệm xã hội đòi hỏi sinh viên phải cân nhắc kỹ về nội dung trước khi chia sẻ, tôn trọng quyền riêng tư của người khác, và tích cực chống lại thông tin sai sự thật. Trong môi trường mạng xã hội ngày nay, hành động của từng cá nhân sinh viên có thể lan tỏa rộng rãi, do đó việc xây dựng ý thức trách nhiệm là vô cùng cần thiết và có ý nghĩa xã hội sâu sắc.

1.1. Định nghĩa trách nhiệm xã hội

Trách nhiệm xã hội là các nghĩa vụ đạo đức của cá nhân đối với cộng đồng. Đối với sinh viên trong bối cảnh mạng xã hội, nó bao gồm việc tôn trọng quyền của người khác, không lan tỏa thông tin sai lệch, và đóng góp tích cực vào cộng đồng trực tuyến. Sinh viên có trách nhiệm sử dụng mạng xã hội một cách có ý thức, không gây hại cho người khác và không vi phạm pháp luật.

1.2. Vai trò mạng xã hội trong đời sống sinh viên

Mạng xã hội đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của sinh viên hiện đại. Nó là nơi để sinh viên kết nối, học hỏi, chia sẻ kiến thức và phát triển bản thân. Tuy nhiên, mạng xã hội cũng là môi trường dễ lan tỏa thông tin sai sự thật và nội dung tiêu cực. Do đó, nâng cao trách nhiệm xã hội trong sử dụng là yêu cầu cấp thiết để tạo nên một môi trường trực tuyến lành mạnh.

II. Tác động tích cực và tiêu cực của mạng xã hội đến sinh viên

Mạng xã hội có những ảnh hưởng vừa tích cực vừa tiêu cực đối với sinh viên. Mặt tích cực, mạng xã hội là công cụ hữu ích để sinh viên có thể truy cập thông tin nhanh chóng, kết nối với bạn bè, tham gia các hoạt động học tập và phát triển kỹ năng giao tiếp. Tuy nhiên, mặt tiêu cực cũng rất đáng lo ngại: lan tỏa thông tin sai sự thật, nội dung tiêu cực, bắc nhạo, qu騷rối trực tuyến, và sự phụ thuộc vào mạng xã hội có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần. Sinh viên thường xuyên phải đối mặt với áp lực so sánh xã hội, mất tập trung học tập, và rơi vào các rắc rối pháp lý. Nâng cao trách nhiệm xã hội giúp sinh viên tận dụng lợi ích của mạng xã hội trong khi giảm thiểu những tác hại tiềm ẩn.

2.1. Ảnh hưởng tích cực

Mạng xã hội tạo cơ hội cho sinh viên kết nối với cộng đồng học tập toàn cầu, chia sẻ kiến thức và phát triển kỹ năng. Sinh viên có thể tham gia các nhóm học tập, theo dõi các xu hướng mới, và xây dựng danh tiếng chuyên môn qua các bài đăng có chất lượng. Các nền tảng như Facebook, LinkedIn giúp sinh viên tìm kiếm cơ hội học tập, thực tập và phát triển sự nghiệp trong tương lai.

2.2. Ảnh hưởng tiêu cực

Tác hại của mạng xã hội bao gồm lan tỏa thông tin sai sự thật, nội dung tiêu cực và lăng mạ. Sinh viên có thể bị cuốn vào các tranh cãi không cần thiết, phơi bày thông tin cá nhân, hoặc trở thành nạn nhân của quốc rối trực tuyến. Nghiện mạng xã hội cũng ảnh hưởng tiêu cực đến kết quả học tập và sức khỏe tinh thần của sinh viên.

III. Những yếu tố ảnh hưởng đến trách nhiệm xã hội của sinh viên

Có nhiều yếu tố tác động đến mức độ trách nhiệm xã hội của sinh viên trong sử dụng mạng xã hội. Hệ giá trị của sinh viên là yếu tố nền tảng, quyết định cách họ suy nghĩ và hành động trên mạng xã hội. Lòng tự trọng của sinh viên cũng đóng vai trò quan trọng – những người có lòng tự trọng cao thường cẩn trọng hơn trong việc lựa chọn nội dung chia sẻ. Kiểm soát xã hội thông qua giáo dục gia đình, nhà trường và cộng đồng cũng ảnh hưởng đáng kể. Ngoài ra, sự phát triển nhận thức về hậu quả của nội dung tiêu cực và thông tin sai sự thật giúp sinh viên nâng cao trách nhiệm xã hội. Sự cách ly tuổi tác cũng là yếu tố: sinh viên nam thường có trách nhiệm xã hội thấp hơn sinh viên nữ.

3.1. Hệ giá trị và lòng tự trọng

Hệ giá trị của sinh viên được hình thành từ gia đình, giáo dục và xã hội. Những sinh viên có hệ giá trị lành mạnh, trân trọng sự tôn trọng và công bằng, thường có trách nhiệm xã hội cao hơn. Lòng tự trọng thúc đẩy sinh viên duy trì hình ảnh tốt và tránh những hành động không đứng đắn trên mạng xã hội.

3.2. Kiểm soát xã hội và giáo dục

Kiểm soát xã hội từ gia đình, nhà trường và cộng đồng có ảnh hưởng mạnh mẽ đến trách nhiệm xã hội của sinh viên. Giáo dục, nâng cao nhận thức về thông tin sai sự thật và nội dung tiêu cực giúp sinh viên đưa ra quyết định đúng đắn khi sử dụng mạng xã hội.

IV. Giải pháp nâng cao trách nhiệm xã hội của sinh viên

Để nâng cao trách nhiệm xã hội của sinh viên trong sử dụng mạng xã hội, cần áp dụng nhiều giải pháp toàn diện. Thứ nhất, giáo dục và truyền thông về đạo đức số và trách nhiệm xã hội cần được tăng cường trong chương trình học, thông qua các buổi hội thảo, workshop và tài liệu giáo dục. Thứ hai, nhà trường cần xây dựng cộng đồng trực tuyến lành mạnh, có quy tắc ứng xử rõ ràng. Thứ ba, sinh viên cần được khuyến khích tham gia các dự án cộng đồng để phát triển ý thức trách nhiệm xã hội. Cuối cùng, cần có hệ thống giám sát và xử lý các vi phạm thông tin sai sự thật và nội dung tiêu cực. Các bạn sinh viên cũng nên tự giáo dục bản thân thông qua việc tìm hiểu về mạng xã hội an toàn.

4.1. Giáo dục và nâng cao nhận thức

Các khóa học về trách nhiệm xã hội, đạo đức số và thông tin sai sự thật cần được đưa vào chương trình đại học. Tổ chức các workshop, seminar với chuyên gia giúp sinh viên hiểu rõ hơn về tác hại của nội dung tiêu cực và cách nhận biết thông tin sai sự thật. Truyền thông qua các kênh mạng xã hội cũng hiệu quả trong việc nâng cao trách nhiệm xã hội.

4.2. Xây dựng cộng đồng và tự giáo dục

Nhà trường nên tạo lập cộng đồng sinh viên trực tuyến với các quy tắc ứng xử rõ ràng. Sinh viên cần tự giáo dục thông qua việc đọc sách, tham gia diễn đàn thảo luận, và học hỏi từ các tấm gương tích cực. Các hoạt động tình nguyện và dự án xã hội giúp sinh viên phát triển trách nhiệm xã hội sâu sắc hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NÂNG CAO TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI TRONG SỬ DỤNG MẠNG XÃ HỘI CỦA SINH VIÊN HIỆN NAY 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Trách nhiệm Trách nhiệm là một vấn đề mang tính xã hội, thể hiện sự trưởng thành của mỗi cá nhân trong quá trình hoàn thiện nhân cách. Đối với mỗi cá nhân, trách nhiệm là một điều thiết yếu cần phải có trong mỗi con người.

Một mặt nó được coi là một gánh nặng nhưng đồng thời là nhân tố thúc đẩy mỗi người không ngừng hoàn thiện nhân cách. Trong thực tế, người sống có trách nhiệm sẽ luôn được người khác tôn trọng và cũng dễ dàng đạt được thành công hơn. Người sống có trách nhiệm sẽ luôn chủ động trong mọi công việc, luôn tự tin phát triển bản thân, dám làm những điều mình muốn và sẵn sàng đứng ra chịu trách nhiệm về những việc mình làm, không bao giờ đổ lỗi hay đùn đẩy trách nhiệm cho người khác. Chính vì thế mà những người này luôn được mọi người yêu quý.

Cho đến nay, nhiều học giả trên thế giới và Việt Nam đã đưa ra nhiều khái niệm, định nghĩa rất đa dạng về “trách nhiệm”. Tuy nhiên, hiện vẫn chưa có một khái niệm thống nhất về thuật ngữ này. Trong tiếng Anh, có hai thuật ngữ cùng được hiểu là “trách nhiệm”: “responsibility” và “accountability”. Hai thuật ngữ này thường được dùng thay thế cho nhau, nhưng có một sự khác biệt cơ bản giữa hai thuật ngữ này.

Trách nhiệm với nghĩa là “responsibility” thường được hiểu là việc phải làm, như là bổn phận, nghĩa vụ. Còn“accountability”có nghĩa rộng hơn “responsibility”, ngoài nghĩa là những việc phải làm, mà còn bao gồm việc đứng ra nhận và chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện những việc đó. Accountability có thể được hiểu là tổng hợp của Trách nhiệm (responsibility), Khả năng biện minh (answerability) và Nghĩa vụ pháp lý (liability). “Trách nhiệm” theo nghĩa là accountability thể hiện khả năng của một cá nhân/tổ chức thừa nhận về những gì mình đã làm khi thực hiện một việc nào đó; đồng thời, nó bao hàm nghĩa vụ giải thích, báo cáo, thông tin, biện giải về những việc đó và những hệ quả, cũng như 8 việc sẵn sàng chịu sự đánh giá, phán xét, thậm chí là trừng phạt cả về mặt pháp lý và đạo đức đối với những hệ quả đó.

Theo một số tài liệu nước ngoài, tiếp cận từ phương diện tâm lý học, khi nghiên cứu về trách nhiệm thường nhấn mạnh tầm quan trọng của lòng tốt đối với người khác và tâm trạng vui mừng khi giúp đỡ được người khác. Chẳng hạn, theo Gallay (2006), trách nhiệm là sự quan tâm của cá nhân, vượt ra khỏi bản thân mình. [20] Theo Từ điển tiếng Việt của Ban biên soạn chuyên từ điển: New Era (2014), trách nhiệm là “phần việc, công việc mà mình phải làm và phải chịu kết quả tốt xấu”.975] Theo Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học (2001),trách nhiệm là “sự ràng buộc đối với lời nói, hành vi của mình, bảo đảm làm đúng đắn, nếu sai trái thì phải chịu phần hậu quả”.873] Theo Từ điển Triết học (1986), trách nhiệm là “phạm trù đạo đức và luật học phản ánh thái độ đạo đức, phát luật của cá nhân đối với xã hội (đối với nhân loại nói chung)”.782] Điểm qua các khái niệm trên có thể thấy, dù cách hiểu về “trách nhiệm” là khá đa dạng, phong phú song hầu hết đều tập trung phản ánh những nội hàm như: yêu cầu, đòi hỏi về mặt đạo đức và pháp lý, nghĩa vụ phải gánh vác, thực hiện; do xã hội quy định; thể hiện qua sự tương tác với người khác… Từ góc độ của đề tài, chúng tôi đồng tình với cách hiểu về “trách nhiệm” của tác giả Nguyễn Tuấn Anh trong cuốn “Ý thức trách nhiệm xã hội của thanh niên”: “Trách nhiệm là sự cam kết thực hiện những nghĩa vụ mà pháp luật và xã hội quy định cho mỗi cá nhân nhằm đảm bảo quyền và lợi ích chính đáng của chính bản thân cá nhân đó và những người khác trong xã hội”.23] Theo định nghĩa trên, nội hàm của khái niệm trách nhiệm được làm rõ qua các nội dung cơ bản sau: - Là việc mà mỗi người phải làm và phải có ý thức với những việc làm đó; 9 - Trách nhiệm thường xuất hiện song hành với quyền. Nếu quyền là những gì mình được hưởng, được yêu cầu người khác phải thực hiện thì trách nhiệm là những gì mà họ buộc phải làm và chịu sự giám sát của người khác; - Khi xem xét và thực hiện trách nhiệm của cá nhân thì bao giờ cũng phải dựa trên cơ sở những chuẩn mực đạo đức và quy định của pháp luật hiện hành; - Lợi ích được đặt ra ở đây là đảm bảo lợi ích của cá nhân có trách nhiệm đồng thời đảm bảo lợi ích của người khác, của cộng đồng và xã hội.

Điều đó hoàn toàn trái ngược với việc đảm bảo lợi ích của người này thì lại xâm phạm hoặc làm tổn hại đến lợi ích của người khác hay lợi ích của cộng đồng, xã hội. Ngoài ra, khi nghiên cứu về trách nhiệm, có nhiều cách phân loại trách nhiệm. Có thể chia trách nhiệm thành trách nhiệm với bản thân, trách nhiệm với gia đình, trách nhiệm với đất nước, trách nhiệm với nhân loại. Hoặc chia trách nhiệm thành trách nhiệm cá nhân và TNXH.

Trong khuôn khổ nghiên cứu của đề tài, chúng tôi đi sâu nghiên cứu TNXH trong mối quan hệ chặt chẽ với trách nhiệm cá nhân. Trách nhiệm xã hội Trong xã hội hiện đại, “Trách nhiệm xã hội” là một khái niệm không mới song vấn đề này lại luôn mang tính thời sự. Theo Borndani (2012), TNXH là trách nhiệm của cá nhân đối với xã hội mà cá nhân sống trong đó. [19] Theo Polk (1999), TNXH là một kĩ năng xã hội giúp thanh niên xác định bản thân và vai trò của họ như là một phần của thành viên cộng đồng.

Đồng thời, TNXH còn là năng lực cho phép con người sống năng động và có trách nhiệm trong cộng đồng. [22] Theo chúng tôi, TNXH được hiểu trong mối quan hệ với trách nhiệm cá nhân. Trong đó, trách nhiệm cá nhân bao gồm 3 yếu tố: (1) Nhận thức và kiểm soát suy nghĩ và cảm xúc cá nhân; (2) Nhận thức và kiểm soát các lựa chọn liên quan đến hành vi cá nhân; (3) Sẵn sàng chịu trách nhiệm với hành vi của bản thân và kết quả thu được. TNXH là nhận thức và sự quan tâm đến tác động của hành vi của mình đối với người khác và xã hội.

10 Từ sự luận giải khái niệm trách nhiệm và TNXH đặt trong mối quan hệ với trách nhiệm cá nhân, chúng tôi lựa chọn cách hiểu của Nguyễn Tuấn Anh trong cuốn “Ý thức trách nhiệm xã hội của thanh niên”:“Trách nhiệm xã hội là sự quan tâm của cá nhân đến phúc lợi của người khác và của xã hội trên cơ sở hành động tuân theo các chuẩn mực đạo đức, xã hội và luật pháp đã quy định”. Trách nhiệm xã hội của sinh viên Theo Khoản 2, Điều 2, Quy chế công tác sinh viên đối với chương trình đại học hệ chính quy (Ban hành kèm theo Thông tư số 10/2016/TT-BGDĐT ngày 05 tháng 4 năm 2016 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo): SV là “là người đang học chương trình đào tạo trình độ đại học hệ chính quy tại các cơ sở giáo dục đại học”. [4] Theo nhiều tài liệu đều thống nhất cho rằng: SV là những người trưởng thành về thể chất, xã hội và tâm lý, đó là những người ở độ tuổi từ 18 đến 25 tuổi và đang theo học tại các trường Cao đẳng, Đại học. SV trước hết mang đầy đủ những đặc điểm chung của con người, mà theo Mác là “tổng hoà của các quan hệ xã hội”.

Nhưng họ còn mang những đặc điểm riêng: Tuổi đời còn trẻ, thường từ 18 đến 25 nên định hướng nghề nghiệp và tính cách dễ thay đổi, chưa định hình rõ rệt về nhân cách, ưa các hoạt động giao tiếp; đang học tập để có kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp nhất định mà hiện nay gọi là chuẩn đầu ra của chương trình đào tạo. SV vì thế dễ tiếp thu cái mới, thích cái mới, thích sự tìm tòi và sáng tạo. Đây cũng là tầng lớp xưa nay vẫn khá nhạy cảm với các vấn đề chính trị - xã hội, đôi khi cực đoan nếu không được định hướng tốt. Về môi trường sống, SV thường theo học tập trung tại các trường Đại học và Cao đẳng (thường ở các đô thị), sinh hoạt trong một cộng đồng (trường, lớp) gồm chủ yếu là những thành viên tương đối đồng nhất về tri thức, lứa tuổi, với những quan hệ có tính chất bạn bè khá gần gũi.

Từ khái niệm TNXH và đặc thù của đổi tượng SV, có thể hiểu TNXH của SV là: Sự chủ động, tự nguyện quan tâm đến phúc lợi của người khác và xã hội 11 của những người tuổi từ 18 đến 25 đang học tập tại các cơ sở giáo dục đại học; là những hành động tuân theo các chuẩn mực đạo đức xã hội và pháp luật, được biểu hiện tích cực trên ba mặt nhận thức, thái độ và hành vi. Đây cũng chính là khái niệm công cụ được sử dụng trong các phân tích của đề tài. Như vậy, nếu hiểu theo ý nghĩa này, TNXH của SV sẽ được xem xét trên các khía cạnh: (1) Nhận thức của SV về TNXH (2) Thái độ TNXH của SV (3) Hành vi TNXH của SV Ngoài ra, khi nghiên cứu TNXH của SV (nhận thức, thái độ, hành vi TNXH) sẽ được tiến hành khảo cứu trên ba hoạt động chính: học tập, giao lưu và giải trí trong cuộc sống và học tập của SV tại nơi ở, giảng đường và môi trường hoạt động cộng đồng của SV. Mạng xã hội và sử dụng mạng xã hội Những năm gần đây, MXH đã có bước phát triển mạnh mẽ, tác động lớn đến đời sống xã hội ở hầu hết các quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam.

MXH đã trở thành một thuật ngữ phổ biến với những tính năng đa dạng cho phép người dùng kết nối, chia sẻ, tiếp nhận thông tin một cách nhanh chóng, hiệu quả. Theo tổng hợp trên Wikipedia, MXH với cách gọi đầy đủ là "dịch vụ mạng xã hội" (tiếng Anh là "social network service") hay "trang mạng xã hội", là nền tảng trực tuyến nơi mọi người dùng để xây dựng các mối quan hệ với người khác có chung tính cách, nghề nghiệp, công việc, trình độ,. hay có mối quan hệ ngoài đời thực. Tác giả Hoàng Thị Hải Yến cho rằng MXH là đại diện tiêu biểu của Web 2.0 mô phỏng các quan hệ xã hội thực.