CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỆ THỐNG KẾ TOÁN CHI PHÍ DOANH NGHIỆP 1. Bản chất kinh tế của chi phí Để hoạt động sản xuất kinh doanh thì bất kỳ một doanh nghiệp nào cũng đều phát sinh các hao phí về nguyên vật liệu, tài sản cố định, sức lao động. được biểu hiện bằng tiền gọi là chi phí, như chi phí nguyên vật liệu, chi phí nhân công, chi phí khấu hao tài sản cố định. Như vậy, chi phí là toàn bộ hao phí các nguồn lực của doanh nghiệp dưới hình thức tiền tệ, chi phí phát sinh trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh.
[6, 24] Bản chất kinh tế của chi phí được thể hiện qua nguồn gốc phát sinh của chi phí và những hình thức thể hiện chi phí trong hoạt động sản xuất kinh doanh. Chi phí có thể được tiếp cận những quan điểm khác nhau. Tiếp cận theo học thuyết giá trị, chi phí là biểu hiện bằng tiền những hao phí lao động sống, lao động vật hóa phát sinh gắn liền với quá trình sản xuất kinh doanh. Tiếp cận này chỉ ra nguồn gốc của chi phí từ hao phí hao phí lao động sống, lao động vật hóa phát sinh trong hoạt động sản xuất kinh doanh.
Tiếp cận theo khuôn mẫu chuẩn mực kế toán, chi phí là những phí tổn phát sinh làm giảm nguồn lợi kinh tế của doanh nghiệp đang kiểm soát trong kỳ gắn liền với mục đích sản xuất kinh doanh và tác động giảm vốn sở hữu. Tiếp cận này chỉ ra cụ thể hơn về nguồn gốc của chi phí, chi phí có nguồn gốc từ nguồn lợi kinh tế, giá trị tài sản bị giảm khi sử dụng trong hoạt động sản xuất kinh doanh. Từ tiếp cận chi phí theo những quan điểm khác nhau, hình thức thể hiện chi phí cũng được nhìn nhận với những phạm vi khác nhau theo những tư duy quản lý hoạt động, quản lý kinh tế khác nhau. Nổi bật về nhìn nhận chi phí trong hoạt động sản xuất kinh doanh phải kể đến tư duy quản lý theo triết lý chuyên môn hóa và tư duy quản lý theo triết lý chuỗi giá trị.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Với tư duy quản lý theo triết lý chuyên môn hóa, chi phí được nhìn nhận theo từng công đoạn, bộ phận chức năng như chi phí giai đoạn đầu tư, chi phí giai đoạn sản xuất, chi phí bán hàng, chi phí quản lý và những chi phí này lại được tiếp tục chi tiết hơn thành những công đoạn, bộ phận chức năng trong từng giai đoạn hoạt động sản xuất kinh doanh. Với tư duy quản lý theo triết lý chuỗi giá trị, chi phí được ghi nhận cho cả quy trình hoạt động sản xuất kinh doanh. Đó là chi phí trước khi tiến hành hoạt động, trong khi hoạt động và sau khi kết thúc hoạt động sản xuất kinh doanh (Sơ đồ 1. Hoạt động phục vụ • Quản lý nhân lực • Tài chính • Luật pháp • Hệ thống thông tin • Quan hệ cộng đồng Nghiên Thiết kế Cung Chế tạo Quảng cáo Phân phối Dịch vụ Giá trị cứu và sản khách hàng cấp phát phẩm hàng hóa triển dịch vụ Giai đoạn đầu Giai đoạn sau của quy trình của quy trình hoạt động hoạt động Quy trình hoạt động cơ bản Sơ đồ 1.1: Tiếp cận, ghi nhận chi phí theo chuỗi giá trị (Kim Langfield – Smith, Helen Thorne, Ronald Hilton (2012), Management Accounting Information for Creating and Managing Value, Mc Graw-Hill Australia, page 50) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Như vậy, nguồn gốc chi phí được tiếp cận theo những góc nhìn khác nhau, theo hao phí lao động sống, lao động vật hóa hay theo nguồn lợi, tài sản và được tiếp cận ghi nhận theo những hình thức khác nhau của tư duy quản lý kinh tế chuyên môn hóa hay tư duy quản lý kinh tế chuỗi giá trị.
Với những tiếp cận nguồn gốc khác nhau chỉ ra chi phí phát sinh từ đâu trong xã hội, trong doanh nghiệp; với những ghi nhận bằng những hình thức khác nhau chỉ ra hình thức ghi nhận cũng như thông tin chi phí, phải cung cấp theo từng nền tảng quản lý, yêu cầu quản lý của doanh nghiệp. Nhu cầu thông tin chi phí cho quản trị hoạt động kinh doanh và mục tiêu của hệ thống kế toán chi phí Bản chất kinh tế của chi phí đã chỉ ra nguồn gốc và hình thức thể hiện chi phí trong doanh nghiệp và từ đó cũng chỉ ra một vấn đề cơ bản trong tiếp cận thông tin chi phí, xác định nhu cầu thông tin chi phí trong quản trị hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp và mục tiêu của hệ thống kế toán chi phí. Doanh nghiệp có thể tiếp cận theo quy phạm khác nhau của từng quốc gia về mặt pháp lý, tổ chức, hoạt động. Ở Việt Nam, doanh nghiệp là một đơn vị kinh tế thực hiện một, một số hoặc toàn bộ quá trình đầu tư, sản xuất, tiêu thụ với mục đích thu lợi nhuận.
Doanh nghiệp có thể tồn tại dưới nhiều hình thức pháp lý như công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn, doanh nghiệp tư nhân, … và hoạt động trong nhiều lĩnh vực sản xuất khác nhau như công nghiệp, xây lắp, nông nghiệp…. Trong nền kinh tế thị trường, hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp luôn đặt trong sự tác động, nhu cầu thông tin từ hai nhóm đối tượng cơ bản. Nhóm thứ nhất gồm những cá nhân, tổ chức bên ngoài doanh nghiệp có liên quan và nhóm thứ hai gồm những nhà quản trị, cá nhân, tập thể bên trong nội bộ doanh nghiệp. Mỗi nhóm đối tượng sẽ quan tâm đến những mục đích khác nhau và từ đó đặt ra những nhu cầu khác nhau về thông tin chi phí hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Với nhóm đối tượng bên ngoài, nhất là những nhà đầu tư, cơ quan quản lý chức năng, thường đặt ra nhu cầu thông tin chi phí liên quan đến đo lường, kiểm tra, đánh giá quá trình, kết quả, thành quả hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Với nhóm đối tượng bên trong doanh nghiệp, ngoài những nhu cầu thông tin chi phí như những đối tượng bên ngoài, vấn đề còn đặt ra ở đây chính là nhu cầu thông tin chi phí quản trị hoạt động sản xuất kinh doanh. Đó chính là những thông tin chi phí cần cho dự báo, hoạch định hoạt động; đo lường, đánh giá quá trình, quy trình, kết quả, thành quả hoạt động và trách nhiệm của những nhà quản trị, cá nhân, bộ phận có liên quan; ra các quyết định giá bán, quyết định phương án kinh doanh ngắn hạn, dài hạn (James R. Với những luận cứ trên thể hiện tiếp cận chi phí từ những đối tượng khác nhau hình thành nên những nhu cầu thông tin chi phí khác nhau.
Việc tiếp cận này được thể hiện qua (Sơ đồ 1. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Giai đoạn đầu của Giai đoạn sau của quy trình hoạt động quy trình hoạt động Chức năng của chuỗi giá trị Nghiên Thiết kế Cung cấp Chế tạo Quảng cáo Phân phối Dịch vụ Giá trị Chi phí cứu và sản phẩm khách hàng theo phát triển hàng hóa dịch chuỗi vụ giá trị Báo cáo tài chính cho bên ngoài Chi phí sản phẩm Quyết định ngắn hạn phân tích lợi nhuận/ định giá/ quyết định sản xuất hoặc mua Quyết định dài hạn phân tích lợi nhuận/ định giá/ kết hợp sản phẩm Sơ đồ 1. Tiếp cận chi phí theo những đối tượng khác nhau (Kim Langfield – Smith, Helen Thorne, Ronald Hilton (2012), Management Accounting Information for Creating and Managing Value, Mc Graw-Hill Australia, page 131) Trên cơ sở này, tiếp cận nhu cầu thông tin chi phí từ những đối tượng khác nhau, hệ thống kế toán chi phí cũng sẽ hướng đến những mục đích, trọng tâm khác nhau. Với đối tượng bên ngoài doanh nghiệp, hệ thống kế toán chi phí hướng đến mục tiêu, trọng tâm cung cấp thông tin để lập và trình bày chi phí, chi phí của quá trình, kết quả, hiệu quả hoạt động trên báo cáo tài chính.
Thông tin chi phí cung cấp cho đối tượng này phải tuân thủ những khái niệm, nguyên tắc, chuẩn mực và quy định chung trong chế độ kế toán của mỗi quốc gia, trong từng thời kỳ. Từ đó, hệ thống kế toán chi phí với mục tiêu này thường ít thay đổi, và đôi khi khá lạc hậu về thông tin, kỹ thuật, công nghệ xử lý. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Với đối tượng bên trong doanh nghiệp, hệ thống kế toán chi phí hướng đến mục tiêu, trọng tâm cung cấp thông tin chi phí để thực hiện các chức năng quản trị như cho dự báo, hoạch định hoạt động; đo lường, đánh giá quá trình, quy trình, kết quả, thành quả hoạt động và trách nhiệm của những nhà quản trị, cá nhân, bộ phận có liên quan; ra các quyết định giá bán, quyết định phương án kinh doanh ngắn hạn, dài hạn. Thông tin chi phí cung cấp cho mục tiêu này đòi hỏi phải linh hoạt, thay đổi kịp thời với những thay đổi tư duy, lý thuyết, mô hình quản trị mà trực tiếp là nhu cầu thông tin thực hiện các chức năng của nhà quản trị.
Từ đó, hệ thống kế toán chi phí với mục tiêu này thường có tính cá biệt, đặc thù ở mỗi doanh nghiệp và thông tin, kỹ thuật, công nghệ xử lý cũng khá tiến bộ. Ngày nay, với sự thay đổi nhanh chóng của môi trường hoạt động sản xuất kinh doanh, của khoa học - kỹ thuật - công nghệ - quản lý đã dẫn đến mục tiêu cung cấp thông tin chi phí cho những nhà quản trị bên trong nội bộ doanh nghiệp ngày càng quan trọng, giữ vai trò quyết định đến hệ thống kế toán chi phí. Các bộ phận cấu thành và quy trình của hệ thống kế toán chi phí Hệ thống kế toán chi phí được cấu thành từ những bộ phận nhất định và những bộ phận đó được sắp xếp theo một quy trình nhất định để hướng đến đảm bảo cung cấp thông tin chi phí theo các mục tiêu của hệ thống kế toán chi phí. Tiếp cận các thành phần cấu thành của hệ thống kế toán chi phí của James R.
Martin, hệ thống kế toán chi phí gắn liền với năm thành phần cơ bản đó là : thứ nhất - thông tin chi phí đầu vào, thứ hai - phương pháp đánh giá hàng tồn kho, thứ ba - phương pháp tập hợp chi phí, thứ tư - phương pháp tính giá vốn, giá thành, thứ năm - hệ thống ghi nhận, cập nhật thông tin của kế toán (Sơ đồ 1. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.