CHƯƠNG 1 RỦI RO TÁC NGHIỆP VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÁC NGHIỆP TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Khái quát chung về rủi ro và rủi ro tác nghiệp trong các NHTM: 1.1 Khái quát về rủi ro trong hoạt động kinh doanh của các NHTM: 1.1 Khái quát chung về rủi ro: Có nhiều cách hiểu cũng như định nghĩa về rủi ro khác nhau của các nhà kinh tế và các nhà kinh doanh. Thật khó có thể đút kết được một định nghĩa về rủi ro chuẩn xác, thích hợp cho mọi môi trường kinh doanh cũng như mọi giai đoạn phát triển của kinh tế xã hội. Chính vì vậy có rất nhiều cách tiếp cận khác nhau về rủi ro, nhưng cách tiếp cận phổ biến nhất khi xem rủi ro như là khả năng xuất hiện các khoản thiệt hại tài chính. Thuật ngữ rủi ro được sử dụng với ý nghĩa như là “sự không chắc chắn” để mô tả sự biến động tỷ suất sinh lời của một tài sản nào đó.
Chúng ta có thể hiểu “Rủi ro là những biến cố không mong đợi khi xảy ra dẫn đến tổn thất về tài sản của ngân hàng, giảm sút lợi nhuận thực tế so với dự kiến hoặc phải bỏ ra thêm một khoản chi phí để có thể hoàn thành được một nghiệp vụ tài chính nhất định”.2 Một số loại rủi ro trong hoạt động Ngân hàng: Trong hoạt động ngân hàng, rủi ro là vấn đề tất yếu không thể loại trừ, nó gắn liền với hoạt động kinh doanh bất kể mọi biện pháp phòng chống ngăn ngừa như Luật pháp, các quy định, hệ thống thanh tra, kiểm tra, bảo hiểm,…từ phía ngân hàng. Do đó, việc nhận biết, xác định và nắm bắt được bản chất của rủi ro sẽ tạo điều kiện thuận lợi trong việc đưa ra những biện pháp hoặc đề xuất hướng giải quyết nhằm chặn, hạn chế các tổn thất trong hoạt động cho ngân hàng. Có nhiều cách để phân loại rủi ro, tuy nhiên trong hoạt động của các LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 NHTM Việt Nam có thể tổng hợp thành một số loại rủi ro cơ bản sau: - Rủi ro lãi suất: thể hiện rủi ro tiềm tàng của một Ngân hàng do các biến động của lãi suất. Rủi ro xuất hiện khi có sự thay đổi của lãi suất thị trường hoặc của những yếu tố có liên quan đến lãi suất dẫn đến tổn thất về tài sản hoặc làm giảm lợi nhuận và giảm giá trị ròng của Ngân hàng.
- Rủi ro thanh khoản: thường phát sinh chủ yếu từ xu hướng các ngân hàng huy động ngắn hạn đem cho vay dài hạn, dẫn đến việc ngân hàng thiếu khả năng chi trả hoặc không chuyển đổi kịp thời các loại tài sản ra tiền theo yêu cầu của các hợp đồng thanh toán. Tình trạng thiếu hụt thanh khoản ở mức độ lớn là một trong những nguyên nhân dẫn đến sự phá sản của ngân hàng. - Rủi ro tín dụng: là loại rủi ro thất thoát tài sản có thể phát sinh khi một bên đối tác không thực hiện một nghĩa vụ tài chính hoặc nghĩa vụ theo hợp đồng đối với một Ngân hàng, bao gồm cả việc không thực hiện thanh toán nợ cho dù là nợ gốc hay nợ lãi khi khoản nợ đến hạn. - Rủi ro giá cả: đây là rủi ro về việc giá trị các tài sản của một ngân hàng có thể biến động.
Rủi ro này xuất hiện trong tất cả các loại tài sản, từ bất động sản đến cổ phiếu và trái phiếu… - Rủi ro ngoại hối: phát sinh khi có sự chênh lệch về kỳ hạn, về loại tiền tệ của các khoản ngoại hối đang nắm giữ, và vì thế làm cho Ngân hàng có thể phải gánh chịu thua lỗ khi tỷ giá ngoại hối biến động. - Rủi ro pháp lý: thường tác động đến ngân hàng theo hai cách: + Các khách hàng và những người khác có thể khởi kiện ngân hàng với lý do có thể phát sinh từ quá trình hoạt động kinh doanh bình thường. + Khi các thu xếp pháp lý của một ngân hàng, ví dụ, các hợp đồng cho vay và tài sản đảm bảo tiêu chuẩn của ngân hàng đó có vấn đề, hoặc Nhà nước LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 đột ngột thay đổi chính sách vĩ mô về cơ cấu kinh tế, lĩnh vực ưu tiên… Điều này có thể dẫn đến rủi ro thua lỗ cho ngân hàng. - Rủi ro chiến lược: phát sinh từ các thay đổi trong môi trường hoạt động của ngân hàng trên phạm vi rộng hơn về mặt kinh doanh và tài chính.
Rủi ro chiến lược cũng có thể phát sinh từ các hoạt động của bản thân ngân hàng. - Rủi ro uy tín: là rủi ro dư luận đánh giá xấu về ngân hàng, gây khó khăn nghiêm trọng cho ngân hàng trong việc tiếp cận các nguồn vốn hoặc khách hàng rời bỏ ngân hàng. Bên cạnh những loại rủi ro cơ bản nêu trên, Basel 2 đã bổ sung thêm một yếu tố rủi ro mới cũng có những ảnh hưởng, tác động mạnh đến ngân hàng, đó chính là rủi ro hoạt động, hay còn gọi là rủi ro vận hành hoặc rủi ro tác nghiệp sẽ được trình bày ở phần sau.2 Khái quát chung về rủi ro tác nghiệp trong hoạt động của các NHTM: 1.1 Khái niệm về rủi ro tác nghiệp: Rủi ro hoạt động còn được gọi là rủi ro tác nghiệp hoặc rủi ro vận hành, là loại rủi ro có mặt trong hầu hết các hoạt động của ngân hàng và khó lường nhất. Rủi ro hoạt động bao gồm toàn bộ các rủi ro có thể phát sinh từ cách thức mà một ngân hàng điều hành các hoạt động của mình.
Trong những năm qua, các NHTM Việt nam và trên thế giới đã phải gánh chịu những tổn thất không nhỏ do rủi ro hoạt động gây ra, ảnh hưởng rất lớn đến uy tín và tài sản của NHTM. Trong bối cảnh thị trường cạnh tranh ngày càng gay gắt, hệ thống công nghệ thông trong hệ thống ngân hàng ngày càng phát triển thì việc tăng cường công tác quản trị rủi ro hoạt động là cần thiết. Ủy ban Basel cũng đã đưa vấn đề rủi ro hoạt động vào nội dung sửa đổi Basel II. Theo Basel II: “Rủi ro tác nghiệp được định nghĩa là nguy cơ tổn thất do các quy trình, con người và hệ thống nội LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 bộ không đạt yêu cầu hoặc không hoạt động, hay do các sự kiện bên ngoài.
Khái niệm rủi ro tác nghiệp bao gồm cả rủi ro luật pháp, nhưng không bao gồm rủi ro chiến lược và rủi ro uy tín doanh nghiệp”. Rủi ro tác nghiệp do các nhóm yếu tố sau đây tạo ra: quy trình; con người; hệ thống; và các sự kiện bên ngoài, cụ thể như sau: - Quy trình: trong mọi hoạt động nghiệp vụ của ngân hàng đều có những quy trình, quy định cụ thể. Việc ban hành các văn bản không đầy đủ, kịp thời hoặc việc ký kết các hợp đồng không đầy đủ, thiếu hướng dẫn rõ ràng dễ đưa đến những sai sót trong quá trình tác nghiệp. Bên cạnh đó cũng có những trường hợp rủi ro phát sinh do sản phẩm dịch vụ quá phức tạp; hoặc do chủ quan của nhân viên nội bộ, khách quan từ các đối tác, yếu tố bên ngoài không chịu tuân thủ các quy trình đó.
- Con người: rủi ro tác nghiệp xuất hiện khi nhân viên có hành vi gian lận, bỏ sót, hoặc cố tình làm sai quy định và lạm dụng quyền hạn của mình. Một ngân hàng khi càng có nhiều địa điểm giao dịch, số lượng nhân viên nhiều thì rủi ro tác nghiệp càng cao. Việc mở rộng phát triển mạng lưới làm gia tăng số lượng nhân viên nhưng chính sách nhân sự không thu hút được hoặc giữ chân nguồn nhân lực chủ chốt có trình độ cao cũng là dấu hiệu xuất hiện rủi ro tác nghiệp. - Hệ thống: các ngân hàng ngày nay muốn tăng sức cạnh tranh cần không ngừng nâng cao hệ thống công nghệ.
Rủi ro tác nghiệp xuất hiện khi việc đầu tư công nghệ không phù hợp, có lỗi tích hợp từ vận hành hệ thống hoặc lỗ hổng an ninh hệ thống tạo điều kiện trục lợi gây ra những tốn thất cho ngân hàng. - Các sự kiện bên ngoài: thông thường là các yếu tố nằm ngoài sự kiểm soát của ngân hàng. Cụ thể là các vấn đề về cơ sở hạ tầng chung như hệ thống LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 truyền dữ liệu, các hành vi tội phạm công nghệ cao xâm nhập, hoặc việc sử dụng các nguồn lực bên ngoài không hợp lý. - Các vấn đề khác: ngoài các yếu tố nêu trên còn do số lượng, số tiền của các giao dịch, nghiệp vụ phát sinh, do triển khai các sản phẩm mới, do nhân viên mới chưa tiếp thu được đầy đủ các quy trình, quy định hoặc do việc ứng dụng chương trình mới trong ngân hàng… Qua việc tìm hiểu các yếu tố tạo ra rủi ro tác nghiệp cho chúng ta thấy được các yếu tố trên gần như tác động và tồn tại trong tất cả các hoạt động kinh doanh của ngân hàng.
Chính vì vậy có rất nhiều vấn đề liên quan đến rủi ro tác nghiệp như: Chiến lược kinh doanh; Chính sách, các quy trình tác nghiệp; Công tác tổ chức; Các hoạt động nghiệp vụ, hoạt động hỗ trợ; Nguồn nhân lực; Cơ sở hạ tầng, công nghệ thông tin; Các biện pháp kiểm soát; Công tác kiểm toán. Do đó, từ các nguyên nhân và ảnh hưởng của rủi ro tác nghiệp, NHTM phải thiết lập kế hoạch ngăn ngừa, giảm thiểu rủi ro tác nghiệp. Các sự kiện rủi ro tác nghiệp cần được phân tích kỹ lưỡng nguyên nhân và ảnh hưởng, cũng như các tổn thất và đưa vào cơ sở dữ liệu của ngân hàng để làm cơ sở cho việc quản trị rủi ro trong tương lai. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Mối quan hệ giữa các thành phần của rủi ro tác nghiệp Kế hoạch phòng ngừa RRTN Nguyên nhân Sự kiện rủi ro Ảnh hưởng - Con người - Gian lận nội - Trách nhiệm - Quy trình bộ/bên ngoài pháp lý - Hệ thống - Thiệt hại về tài - Tổn thất/mất mác - khách quan sản tài sản, con người - Ngưng trệ kinh - Mất viện trợ, bồi doanh thường - Lỗi hệ thống Cơ sở dữ liệu tổn thất Nguồn: Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng (2001) 1.