Nâng cao năng lực quản trị ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước ở Việt Nam

Chuyên khảo kinh tế phân tích Nâng cao năng lực quản trị công ty tại các ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước ở việt nam, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Hà Văn Thủy
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Phú Giang
• Trường học: Học viện Hậu cần
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Nâng cao năng lực quản trị công ty tại các ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.1.1. Các công trình nghiên cứu ngoài nước
• 1.1.2. Các công trình nghiên cứu trong nước
• 1.1.3. Nhận xét và khoảng trống nghiên cứu
• 1.1.3.1. Xác định khoảng trống nghiên cứu
• 1.1.3.2. Hướng nghiên cứu của luận án
• 1.1.3.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.1.3.4. Hướng nghiên cứu các nội dung luận án
• 1.2. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: LÝ LUẬN CHUNG VỀ NĂNG LỰC QUẢN TRỊ CÔNG TY TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN
• 2.1. Quản trị công ty tại các ngân hàng thương mại cổ phần
• 2.1.1. Khái niệm và đặc điểm hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại cổ phần
• 2.1.2. Quản trị công ty tại các ngân hàng thương mại cổ phần
• 2.1.3. Năng lực quản trị công ty tại các ngân hàng thương mại cổ phần
• 2.2. Nội dung năng lực QTCT tại các ngân hàng thương mại cổ phần
• 2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực QTCT của các ngân hàng thương mại cổ phần
• 2.3.1. Các yếu tố chủ quan
• 2.3.2. Các yếu tố khách quan
• 2.4. Các tiêu chí phản ánh năng lực QTCT của các ngân hàng thương mại cổ phần
• 2.4.1. Các tiêu chí định tính
• 2.4.2. Các tiêu chí định lượng
• 2.5. Kinh nghiệm một số quốc gia về quản trị công ty và bài học kinh nghiệm cho các NHTMCP nhà nước ở Việt Nam
• 2.5.1. Kinh nghiệm quốc tế
• 2.5.2. Bài học kinh nghiệm cho các ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước
• 2.6. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG NĂNG LỰC QUẢN TRỊ CÔNG TY TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 3.1. Khái quát về các NHTMCP nhà nước ở Việt Nam
• 3.1.1. Quá trình hình thành và phát triển các NHTMCP nhà nước ở Việt Nam
• 3.1.2. Đặc điểm của các NHTMCP nhà nước ở Việt Nam
• 3.1.3. Kết quả hoạt động kinh doanh của các NHTMCP nhà nước ở Việt Nam
• 3.2. Thực trạng năng lực quản trị công ty tại các NHTMCP nhà nước ở Việt Nam
• 3.2.1. Thực trạng năng lực QTCT tại các NHTMCP nhà nước ở Việt Nam theo hoạt động quản trị
• 3.2.2. Thực trạng năng lực QTCT tại các NHTMCP nhà nước ở Việt Nam qua các chỉ tiêu tài chính
• 3.3. Sử dụng mô hình kinh tế lượng để nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực QTCT tại các NHTMCP nhà nước ở Việt Nam
• 3.3.1. Thiết kế thang đo
• 3.3.2. Dữ liệu thực nghiệm
• 3.3.3. Thống kê mô tả
• 3.3.4. Phân tích dữ liệu sơ bộ và giả thuyết thực nghiệm
• 3.3.5. Đánh giá độ tin cậy và giá trị của thang đo
• 3.3.6. Đánh giá sự phù hợp của mô hình
• 3.3.6.1. Kiểm định sự phù hợp của mô hình
• 3.3.7. Kết quả chạy mô hình nghiên cứu
• 3.4. Đánh giá thực trạng năng lực QTCT của các NHTMCP nhà nước
• 3.4.1. Kết quả đạt được
• 3.4.2. Nguyên nhân của hạn chế
• 3.5. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC QUẢN TRỊ CÔNG TY TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 4.1. Định hướng, mục tiêu nâng cao năng lực QTCT tại các NHTMCP nhà nước ở Việt Nam đến năm 2030
• 4.1.1. Bối cảnh chung ảnh hưởng đến năng lực quản trị công ty của các ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước ở Việt Nam
• 4.1.2. Định hướng nâng cao năng lực quản trị công ty của các ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước ở Việt Nam
• 4.2. Giải pháp nâng cao năng lực quản trị công ty tại các ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước ở Việt Nam
• 4.2.1. Nâng cao nhận thức về quản trị công ty và năng lực quản trị điều hành tại các ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước ở Việt Nam
• 4.2.2. Hoàn thiện cơ chế thực hiện quyền chủ sở hữu
• 4.2.3. Nâng cao năng lực Hội đồng quản trị tại các NHTMCP nhà nước ở Việt Nam
• 4.2.4. Hoàn thiện cơ chế công khai, minh bạch thông tin báo cáo tài chính
• 4.2.5. Hoàn thiện văn hóa doanh nghiệp tại các ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước ở Việt Nam
• 4.2.6. Nâng cao năng lực ban giám đốc tại các ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước ở Việt Nam
• 4.2.7. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực tại các ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước ở Việt Nam
• 4.2.8. Nâng cao năng lực giám sát, kiểm soát nội bộ
• 4.2.9. Nâng cao vai trò của cổ đông tham gia vào các hoạt động tại các ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước ở Việt Nam
• 4.2.10. Đối với Chính phủ
• 4.2.11. Đối với ngân hàng nhà nước Việt Nam
• 4.2.12. Đối với Bộ tài chính
• 4.3. Kết luận chương 4
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Giới thiệu về quản trị ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước

Quản trị ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước tại Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo sự ổn định và phát triển của hệ thống tài chính. Quản trị ngân hàng không chỉ liên quan đến việc quản lý tài sản và nguồn vốn mà còn bao gồm việc xây dựng các chính sách quản lý ngân hàng hiệu quả. Các ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước như Vietcombank, BIDV, và Vietinbank cần có một cơ chế quản lý ngân hàng chặt chẽ để giảm thiểu rủi ro và nâng cao hiệu quả hoạt động. Theo OECD, một hệ thống quản trị ngân hàng tốt sẽ giúp tăng cường sự minh bạch và trách nhiệm trong hoạt động của ngân hàng, từ đó tạo niềm tin cho các nhà đầu tư và khách hàng.

1.1. Tầm quan trọng của quản trị ngân hàng

Quản trị ngân hàng có ảnh hưởng lớn đến hiệu quả hoạt động và sự phát triển bền vững của ngân hàng. Hiệu quả quản trị không chỉ giúp ngân hàng tối ưu hóa lợi nhuận mà còn đảm bảo an toàn cho hệ thống tài chính quốc gia. Các ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước cần phải thực hiện các chính sách cải cách ngân hàng để nâng cao năng lực quản trị, từ đó đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao của thị trường. Việc áp dụng các tiêu chí quản lý tài chính hiện đại sẽ giúp các ngân hàng này cải thiện khả năng cạnh tranh và phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

II. Thực trạng quản trị ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước

Thực trạng quản trị ngân hàng tại các ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước ở Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Mặc dù đã có những cải cách nhất định, nhưng vẫn tồn tại nhiều hạn chế trong quản lý ngân hàng. Các ngân hàng này thường gặp khó khăn trong việc phân định rõ ràng giữa quyền lợi của Nhà nước và lợi ích của cổ đông. Điều này dẫn đến tình trạng xung đột lợi ích và thiếu minh bạch trong quản trị ngân hàng. Theo báo cáo của Ngân hàng Nhà nước, nhiều ngân hàng vẫn chưa thực hiện đầy đủ các quy định về quản trị công ty, dẫn đến hiệu quả hoạt động chưa đạt yêu cầu.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực quản trị

Năng lực quản trị công ty tại các ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm cơ cấu tổ chức, chất lượng nguồn nhân lực và các chính sách quản lý tài chính. Việc thiếu hụt nhân lực có trình độ chuyên môn cao và kinh nghiệm trong lĩnh vực ngân hàng đã ảnh hưởng đến khả năng ra quyết định và quản lý rủi ro. Hơn nữa, sự can thiệp của Nhà nước vào hoạt động của ngân hàng cũng làm giảm tính độc lập trong quản lý ngân hàng, từ đó ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng.

III. Giải pháp nâng cao năng lực quản trị ngân hàng

Để nâng cao năng lực quản trị ngân hàng, cần thực hiện một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, cần hoàn thiện cơ chế thực hiện quyền chủ sở hữu, đảm bảo sự minh bạch và trách nhiệm trong quản lý ngân hàng. Thứ hai, cần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua đào tạo và phát triển kỹ năng cho cán bộ ngân hàng. Cuối cùng, việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý ngân hàng sẽ giúp cải thiện quy trình làm việc và tăng cường khả năng giám sát, kiểm soát nội bộ.

3.1. Định hướng phát triển quản trị ngân hàng

Định hướng phát triển quản trị ngân hàng trong thời gian tới cần tập trung vào việc xây dựng một hệ thống quản trị hiện đại, minh bạch và hiệu quả. Các ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước cần áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế về quản trị công ty để nâng cao uy tín và khả năng cạnh tranh. Đồng thời, cần tăng cường sự tham gia của cổ đông trong các quyết định quan trọng của ngân hàng, từ đó tạo ra một môi trường làm việc tích cực và hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Quản trị công ty (QTCT) tại hệ thống ngân hàng thương mại giữ vai trò rường cột trong việc duy trì sự ổn định tài chính vĩ mô và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng (Mã số: 9.34.02.01) của nghiên cứu sinh Hà Văn Thủy, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Phú Giang tại Học viện Hậu cần (2022), mang tựa đề: "Nâng cao năng lực quản trị công ty tại các ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước ở Việt Nam". Công trình tiếp cận trực diện nhóm ngân hàng thương mại cổ phần (NHTMCP) có vốn nhà nước chi phối – bao gồm Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank), Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV) và Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam (Vietinbank) – vốn là các định chế tài chính trụ cột nhưng đang đối mặt với nhiều rào cản thể chế nội tại.

Khoảng trống nghiên cứu then chốt được xác định rõ nét: phần lớn các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chỉ tiếp cận QTCT dưới góc độ cơ cấu bộ máy hình thức, tập trung vào các doanh nghiệp phi tài chính hoặc khảo sát chung toàn hệ thống ngân hàng mà chưa làm rõ khái niệm "năng lực quản trị công ty" như một chỉnh thể năng lực thực thi thực chất tại các NHTMCP nhà nước. Luận án trích dẫn nhận định thực tiễn sâu sắc: "Các NHTMCP nhà nước hiện nay (gồm Vietcombank, BIDV, Vietinbank), Nhà nước vẫn đang nắm giữ cổ phần chi phối nên trong quản trị ngân hàng thường có sự xung đột lợi ích do Nhà nước can thiệp vào quá trình ra quyết định, thiếu sự độc lập, minh bạch giữa các chức năng trong cơ cấu quản trị." Đồng thời, luận án chỉ rõ tính cấp bách từ mô hình kinh doanh đặc thù: "Đặc thù của hoạt động ngân hàng Việt Nam là trên 70% thu nhập đến từ tín dụng, có ngân hàng có tỷ lệ này tới hơn 90%, nên hầu hết các ngân hàng chỉ chủ yếu chú trọng rủi ro tín dụng. Việc xem nhẹ công tác quản trị các loại rủi ro khác dẫn đến hệ quả là khi thị trường tài chính - tiền tệ biến động, khó khăn, một loạt ngân hàng rơi vào rủi ro mất thanh khoản."

Luận án đặt ra ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi (Research Questions - RQ):

1. RQ1: Những nhân tố nào ảnh hưởng đến năng lực QTCT và mức độ tác động của từng nhân tố tại các NHTMCP nhà nước ở Việt Nam?
2. RQ2: Thực trạng năng lực QTCT tại các NHTMCP nhà nước giai đoạn 2015–2021 đang bộc lộ những thành tựu và hạn chế gì?
3. RQ3: Định hướng và hệ thống giải pháp đột phá nào cần được triển khai để nâng cao năng lực QTCT tại các ngân hàng này đến năm 2030?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp các học thuyết quản trị kinh điển: Lý thuyết đại diện (Agency Theory), Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory), Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực (Resource Dependence Theory), kết hợp với 13 nguyên tắc quản trị ngân hàng của Ủy ban Basel (2015) và Bộ nguyên tắc QTCT của OECD (2004, 2019). Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu thứ cấp và sơ cấp giai đoạn 2015–2021, đưa ra tầm nhìn chiến lược đến năm 2030, tạo tiền đề vững chắc cho việc tái cấu trúc hệ thống quản trị ngân hàng Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước cho thấy tiến trình phát triển phong phú nhưng còn phân tán của các trường phái nghiên cứu QTCT ngân hàng:

graph TD
    A["Hệ thống lý thuyết nền tảng<br/>(Agency, Stakeholder, Basel, OECD)"] --> B["Tranh luận học thuật quốc tế"]
    B --> C1["Cấu trúc HĐQT & Tính độc lập<br/>(Adams & Ferreira, 2007; Xie et al., 2001)"]
    B --> C2["Kiểm soát nội bộ & BCTC<br/>(DeZoort et al., 2002; Johl, 2013)"]
    B --> C3["Kiêm nhiệm CEO & Chủ tịch<br/>(Craig-Cooper, 2004 vs Jensen, 1976)"]
    C1 --> D["Khoảng trống nghiên cứu:<br/>Năng lực thực thi thực chất tại NHTMCP nhà nước"]
    C2 --> D
    C3 --> D
    D --> E["Định vị luận án Hà Văn Thủy (2022):<br/>Mô hình hóa định lượng & Khung giải pháp đặc thù Việt Nam"]

Trường phái nghiên cứu về cơ chế giám sát và Hội đồng quản trị (HĐQT) nhấn mạnh vai trò trung tâm của HĐQT trong việc định hướng và kiểm soát rủi ro (Berger, Kick & Schaeck, 2014; Adams & Ferreira, 2007). Các nghiên cứu của Xie et al. (2001) và Ebraheem Saleem Alzoubi (2012) khẳng định số lượng thành viên HĐQT có chuyên môn tài chính - kế toán tỷ lệ nghịch với hành vi quản trị lợi nhuận. Về hệ thống kiểm soát, DeZoort et al. (2002), Ryan & Davidson (2005), Johl (2013) chứng minh tính độc lập của Ủy ban kiểm toán và kiểm toán nội bộ là nhân tố quyết định tính minh bạch thông tin tài chính.

Các cuộc tranh luận học thuật nổi bật ghi nhận nhiều góc nhìn đối lập:

• Tranh luận về quy mô HĐQT: Bader Al-Shammari & Waleed Al-Sultan (2010) cho rằng quy mô HĐQT lớn gia tăng chất lượng thông tin công bố tự nguyện. Ngược lại, Pablo de Andres & Eleuterio Vallelado (2008) cùng Persons (2006) cảnh báo quy mô HĐQT quá lớn sẽ làm chậm quy trình ra quyết định, gây loãng trách nhiệm và suy giảm hiệu quả giám sát.
• Tranh luận về sự kiêm nhiệm giữa Chủ tịch HĐQT và Tổng Giám đốc (CEO Duality): Lý thuyết đại diện truyền thống (Jensen & Meckling, 1976; Phạm Bảo Khánh, 2015) khuyến nghị tách bạch tuyệt đối hai vị trí này để hạn chế lạm quyền. Ngược lại, M. Craig-Cooper (2004) khi nghiên cứu các tập đoàn lớn tại Mỹ lại phát hiện mô hình kiêm nhiệm mang lại giá trị cổ đông cao hơn trong một số điều kiện điều hành tập trung và phản ứng khủng hoảng.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế:

• Malaysia: Johl (2013) khảo sát 620 công ty niêm yết chỉ ra kiểm toán nội bộ độc lập làm suy giảm hành vi quản trị lợi nhuận; trong khi Wan Adibah Wan Ismail et al. (2010) khảo sát 400 doanh nghiệp Malaysia lại không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa giữa chuyên môn của thành viên HĐQT và quản trị lợi nhuận.
• Ấn Độ: Davood Khodadady (2012) nghiên cứu 49 ngân hàng (27 ngân hàng nhà nước và 22 ngân hàng tư nhân) bằng thang đo Likert 5 điểm với 14 thuộc tính, kết luận rằng tính thích hợp của thông tin báo cáo tài chính tại ngân hàng tư nhân vượt trội hơn ngân hàng sở hữu nhà nước.

Định vị của luận án: Kế thừa các lý thuyết quản trị hiện đại, luận án định vị sự khác biệt bằng cách chuyển dịch từ việc xem xét "cơ cấu hình thức" sang đánh giá "năng lực thực thi" của từng thiết chế trong mô hình sở hữu nhà nước chi phối, giải quyết xung đột đại diện đặc thù giữa cổ đông nhà nước, cổ đông thiểu số và ban điều hành.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án làm phong phú thêm Lý thuyết đại diện (Agency Theory) vốn khởi nguồn từ quan điểm của Adam Smith (1776): "Người điều hành của những công ty như vậy chỉ là người quản lý tiền của người khác chứ không là tiền của mình... Do vậy, sự sao nhãng và lãng phí sẽ luôn tồn tại". Luận án mở rộng lý thuyết này trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi, nơi Nhà nước vừa là chủ thể quản lý vĩ mô, vừa là cổ đông chi phối sở hữu đa số vốn tại các ngân hàng lớn.

classDiagram
    class NangLucQTCT {
        +KhaNangDieuHanh()
        +KiemSoatRuiRo()
        +DamBaoLoiIchCacBen()
    }
    class NangLucHDQT {
        +TrinhDoChuyenMon
        +TinhDocLap
        +TanSuatHop
    }
    class NangLucBanDieuHanh {
        +ChinhTruc
        +KhaNangThucThi
        +CoCheGiaiTrinh
    }
    class ChatLuongNhanLuc {
        +TrinhDoNghiepVu
        +DaoDucKinhDoanh
    }
    class GiamSatKiemSoatNoiBo {
        +MoHinh3TuyenPhongThu
        +DocLapKiemToanNoiBo
    }
    class ThongTinBCTC {
        +MinhBach
        +ChinhXacKipThoi
    }
    class ThamGiaCoDong {
        +QuyenBieuQuyet
        +BaoVeCoDongNho
    }

    NangLucHDQT --> NangLucQTCT : Tác động (+) [H1]
    NangLucBanDieuHanh --> NangLucQTCT : Tác động (+) [H2]
    ChatLuongNhanLuc --> NangLucQTCT : Tác động (+) [H3]
    GiamSatKiemSoatNoiBo --> NangLucQTCT : Tác động (+) [H4]
    ThongTinBCTC --> NangLucQTCT : Tác động (+) [H5]
    ThamGiaCoDong --> NangLucQTCT : Tác động (+) [H6]

Công trình làm rõ khái niệm: Năng lực QTCT tại NHTMCP là khả năng phối hợp đồng bộ giữa kiến thức, kỹ năng, thể chế và công cụ kiểm soát nhằm đạt hiệu quả kinh doanh tối ưu đi đôi với bảo đảm an toàn hệ thống và hài hòa lợi ích các bên liên quan. Sáu giả thuyết nghiên cứu được thiết lập chặt chẽ:

• H1: Năng lực Hội đồng quản trị (NLHĐQT) có tác động thuận chiều (+) đến năng lực QTCT.
• H2: Năng lực Ban giám đốc / Ban điều hành (NLBGĐ) có tác động thuận chiều (+) đến năng lực QTCT.
• H3: Chất lượng nguồn nhân lực (CLNNL) có tác động thuận chiều (+) đến năng lực QTCT.
• H4: Giám sát kiểm soát nội bộ (GSKSNB) có tác động thuận chiều (+) đến năng lực QTCT.
• H5: Thông tin báo cáo tài chính (TTBCTC) có tác động thuận chiều (+) đến năng lực QTCT.
• H6: Sự tham gia của cổ đông (TGCĐ) có tác động thuận chiều (+) đến năng lực QTCT.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp bốn lý thuyết chủ đạo: Lý thuyết đại diện, Lý thuyết các bên liên quan, Lý thuyết nguồn lực và Lý thuyết quản trị rủi ro ngân hàng. Điểm đột phá nằm ở việc xây dựng cấu trúc đánh giá tích hợp hai chiều:

1. Trục định tính: Đánh giá việc tuân thủ 13 nguyên tắc Basel và 5 trụ cột OECD thông qua cơ chế phân quyền, tính độc lập của HĐQT, hiệu lực của Ủy ban kiểm toán và Ủy ban quản lý rủi ro.
2. Trục định lượng: Phân tích thực nghiệm các chỉ tiêu tài chính phản ánh năng lực quản trị rủi ro và hiệu quả sinh lời (ROA, ROE, CAR, NPL) kết hợp mô hình kinh tế lượng hồi quy bội đa biến.

Khung phân tích xác định rõ điều kiện biên (boundary conditions): mô hình áp dụng tối ưu cho các NHTMCP có vốn nhà nước chi phối tại các quốc gia đang phát triển, nơi thị trường tài chính đang trong giai đoạn hoàn thiện thể chế và tiến trình cổ phần hóa đang tiếp diễn.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường bản thể luận khách quan và nhận thức luận thực chứng (Positivism) kết hợp chủ nghĩa hiện thực phản biện (Critical Realism). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đa tầng (Multi-level Mixed Methods) được vận dụng bài bản:

flowchart LR
    subgraph DinhTinh["Giai đoạn Định tính"]
        A1["Tổng quan lý thuyết & Y văn"] --> A2["Phỏng vấn sâu Chuyên gia & Quản lý"]
        A2 --> A3["Hiệu chỉnh & Hoàn thiện Thang đo"]
    end
    subgraph DinhLuong["Giai đoạn Định lượng"]
        B1["Khảo sát Bảng hỏi Likert 5 điểm"] --> B2["Thu thập BCTC & Báo cáo QTCT (2015-2021)"]
        B2 --> B3["Xử lý Dữ liệu trên SPSS & Excel"]
    end
    subgraph KiemDinh["Kiểm định Kinh tế lượng"]
        C1["Cronbach's Alpha > 0.7"] --> C2["EFA (KMO, Bartlett, Communalities)"]
        C2 --> C3["Hồi quy bội OLS & ANOVA"]
    end
    DinhTinh --> DinhLuong --> KiemDinh

Mẫu nghiên cứu sơ cấp bao gồm các cán bộ lãnh đạo, thành viên HĐQT, Ban kiểm soát, Ban điều hành, cán bộ quản lý chi nhánh tại Vietcombank, BIDV, Vietinbank cùng các chuyên gia tài chính ngân hàng và giảng viên tại các học viện, trường đại học lớn.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ tiêu chuẩn học thuật nghiêm ngặt qua các giai đoạn:

• Thiết kế thang đo: Xây dựng bảng hỏi theo thang đo Likert 5 mức độ (1: Hoàn toàn không đồng ý đến 5: Hoàn toàn đồng ý) đại diện cho 6 nhóm biến độc lập và 1 biến phụ thuộc.
• Thu thập dữ liệu: Kết hợp dữ liệu sơ cấp từ phát phiếu khảo sát và phỏng vấn trực tiếp/thư điện tử với dữ liệu thứ cấp thu thập từ báo cáo thường niên, báo cáo tài chính đã kiểm toán, báo cáo quản trị công ty của 3 ngân hàng từ năm 2015 đến năm 2021.
• Triangulation: Thực hiện tam giác giác hóa phương pháp (định tính và định lượng), dữ liệu (sơ cấp và thứ cấp) và lý thuyết (đại diện, nguồn lực, các bên liên quan) nhằm triệt tiêu thiên lệch nghiên cứu.
• Độ tin cậy và giá trị: Đánh giá thang đo thông qua hệ số tin cậy Cronbach’s Alpha và phân tích nhân tố khám phá (EFA) với phép trích Principal Axis Factoring / Principal Components và phép quay Varimax.

Data và phân tích

Dữ liệu thứ cấp phản ánh bức tranh tài chính toàn diện của 3 ngân hàng giai đoạn 2015–2021 qua các chỉ tiêu: Tổng tài sản (Bảng 3.7), Vốn điều lệ (Bảng 3.8), Tổng dư nợ tín dụng (Bảng 3.9), Huy động vốn (Bảng 3.10), Tỷ lệ nợ xấu NPL và Hệ số an toàn vốn CAR (Bảng 3.12), ROA (Bảng 3.13), ROE (Bảng 3.14), Lợi nhuận trước và sau thuế (Bảng 3.15).

Dữ liệu định lượng khảo sát được xử lý trên phần mềm SPSS:

• Kiểm định độ tin cậy thang đo (Cronbach’s Alpha): Tất cả các biến độc lập (NLHĐQT, NLBGĐ, CLNNL, GSKSNB, TTBCTC, TGCĐ) và biến phụ thuộc (Năng lực QTCT) đều đạt độ tin cậy cao với hệ số Cronbach's Alpha $> 0.70$, hệ số tương quan biến - tổng (Corrected Item-Total Correlation) $> 0.30$.
• Phân tích EFA và Kiểm định KMO: Kiểm định Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) các biến độc lập và biến phụ thuộc đều đạt giá trị $> 0.50$ (sig Bartlett’s Test $< 0.001$), hệ số tải nhân tố (Factor Loading) $> 0.50$, tổng phương sai trích (Total Variance Explained) $> 50%$, hệ số trích Communalities đạt chuẩn.
• Phân tích hồi quy OLS: Đánh giá độ phù hợp mô hình qua $R^2$, $R^2$ hiệu chỉnh, kiểm định F trong phân tích phương sai ANOVA ($p < 0.05$), kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến thông qua hệ số VIF (Variance Inflation Factor $< 2$).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Công trình công bố 5 phát hiện cốt lõi mang tính đột phá về mặt khoa học và thực tiễn:

graph TD
    F1["1. Sở hữu Nhà nước chi phối<br/>Can thiệp hành chính làm giảm tính độc lập của HĐQT"]
    F2["2. Tác động của NLHĐQT & GSKSNB<br/>Hai biến số có trọng số tác động lớn nhất (p < 0.01)"]
    F3["3. Mất cân đối thu nhập tín dụng<br/>Tín dụng chiếm >70% thu nhập gây lệch khẩu vị rủi ro"]
    F4["4. Hạn chế của Mô hình 3 tuyến phòng thủ<br/>Lúng túng tại tuyến 2 (Quản trị rủi ro) & tuyến 3 (Kiểm toán NB)"]
    F5["5. Quyền cổ đông nhỏ lẻ bị mờ nhạt<br/>Cơ chế biểu quyết và tiếp cận thông tin chưa hoàn thiện"]

1. Sự can thiệp của chủ sở hữu nhà nước làm giảm tính độc lập của HĐQT: Dù đã cổ phần hóa, Nhà nước vẫn nắm giữ tỷ lệ vốn chi phối tuyệt đối tại Vietcombank, BIDV và Vietinbank. Điều này dẫn đến tình trạng các quyết định chiến lược lớn chịu sự can thiệp hành chính, làm mờ nhạt vai trò phản biện của thành viên HĐQT độc lập.
2. Năng lực HĐQT và Hệ thống giám sát kiểm soát nội bộ giữ vai trò quyết định: Kết quả hồi quy kinh tế lượng chỉ ra NLHĐQT và GSKSNB là hai biến số có hệ số hồi quy chuẩn hóa cao nhất, mang ý nghĩa thống kê ở mức $p < 0.01$, khẳng định chất lượng nhân sự HĐQT và hiệu lực kiểm soát là nền tảng cốt lõi của năng lực QTCT.
3. Mất cân đối cấu trúc thu nhập và khẩu vị rủi ro: Thu nhập từ hoạt động tín dụng chiếm trên 70% (nhiều giai đoạn vượt 90% tổng thu nhập), khiến công tác quản trị rủi ro tại các ngân hàng này bị thiên lệch về rủi ro tín dụng mà xem nhẹ rủi ro hoạt động, rủi ro công nghệ và rủi ro thanh khoản.
4. Khoảng trống trong vận hành mô hình 3 tuyến phòng thủ: Mặc dù cả 3 ngân hàng đều thiết lập mô hình 3 tuyến phòng thủ theo thông lệ quốc tế (Hình 2.3 & 3.4), nhưng tuyến thứ hai (Khối quản lý rủi ro và tuân thủ) và tuyến thứ ba (Kiểm toán nội bộ) còn thiếu thẩm quyền độc lập thực sự, chế độ đãi ngộ và quyền hạn kiểm toán chưa tương xứng.
5. Cơ chế bảo vệ cổ đông thiểu số còn yếu: Sự tham gia của các cổ đông nhỏ lẻ tại Đại hội đồng cổ đông (ĐHĐCĐ) mang tính hình thức; việc ứng dụng công nghệ bỏ phiếu điện tử và cơ chế minh bạch giao dịch các bên liên quan còn nhiều hạn chế.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Luận án cung cấp bộ chỉ tiêu đánh giá năng lực QTCT đặc thù cho mô hình ngân hàng có vốn nhà nước chi phối tại thị trường mới nổi, bổ sung khoảng trống lý thuyết về vai trò trung gian tài chính của ngân hàng nhà nước cổ phần hóa.
• Về quản trị thực tiễn tại các NHTMCP:
  • Chuẩn hóa tiêu chuẩn bổ nhiệm thành viên HĐQT và Tổng giám đốc; gia tăng tỷ lệ thành viên HĐQT độc lập thực chất có chuyên môn sâu về tài chính ngân hàng quốc tế.
  • Vận hành thực chất mô hình 3 tuyến phòng thủ; nâng cấp hệ thống kiểm toán nội bộ theo chuẩn mực Basel II/III.
  • Tái cấu trúc danh mục kinh doanh nhằm giảm tỷ trọng phụ thuộc vào tín dụng truyền thống, gia tăng thu nhập từ dịch vụ phi tín dụng và ngân hàng số.
• Về chính sách và quản lý nhà nước:
  • Đối với Chính phủ: Hoàn thiện cơ chế thực hiện quyền chủ sở hữu vốn nhà nước, đẩy mạnh lộ trình thoái vốn nhà nước xuống mức hợp lý theo cam kết hội nhập.
  • Đối với Ngân hàng Nhà nước: Tăng cường khung pháp lý giám sát an toàn vi mô và vĩ mô, ban hành hướng dẫn chi tiết về đánh giá năng lực HĐQT và ban điều hành định kỳ.
  • Đối với Bộ Tài chính: Hoàn thiện chuẩn mực kế toán Việt Nam tiệm cận IFRS, nâng cao chế tài xử phạt đối với hành vi công bố thông tin chậm trễ hoặc thiếu minh bạch.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

1. Giới hạn không gian mẫu: Nghiên cứu chỉ tập trung vào 3 NHTMCP nhà nước lớn (Vietcombank, BIDV, Vietinbank) mà chưa mở rộng khảo sát sang Agribank (ngân hàng 100% vốn nhà nước) và khối NHTMCP tư nhân.
2. Giới hạn chuỗi thời gian: Dữ liệu thứ cấp phân tích thực nghiệm dừng lại ở mốc năm 2021, chưa bao hàm trọn vẹn các biến động kinh tế vĩ mô phức tạp giai đoạn hậu đại dịch COVID-19 và suy thoái kinh tế toàn cầu 2022–2024.
3. Giới hạn biến số công nghệ: Chưa lượng hóa sâu tác động của làn sóng chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI) và rủi ro an ninh mạng đến cấu trúc quản trị công ty ngân hàng.

Hướng nghiên cứu tương lai:

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu so sánh đối sánh giữa khối NHTMCP nhà nước và khối NHTMCP tư nhân tại Việt Nam.
• Ứng dụng mô hình phương trình cấu trúc bình phương bé nhất từng phần (PLS-SEM) để phân tích sâu các biến trung gian và biến điều tiết.
• Tích hợp tiêu chuẩn ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) vào khung đánh giá năng lực QTCT của hệ thống ngân hàng thương mại.

Tác động và ảnh hưởng

mindmap
  root((Tác động của Luận án))
    Học thuật
      Tài liệu tham khảo sau đại học
      Mô hình định lượng hóa năng lực QTCT
    Ngành Ngân hàng
      Nâng cao chỉ số tín nhiệm tín dụng
      Tiệm cận chuẩn mực Basel II / III
    Chính sách Nhà nước
      Hoàn thiện Luật Các TCTD
      Đổi mới cơ chế đại diện chủ sở hữu
    Kinh tế Xã hội
      Bảo vệ quyền lợi người gửi tiền
      Ổn định hệ thống tài chính vĩ mô

• Tác động học thuật: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo có giá trị cao cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng và Quản trị kinh doanh.
• Tác động ngành: Giúp các NHTMCP nhà nước nâng cao chỉ số tín nhiệm quốc tế, giảm chi phí huy động vốn trên thị trường vốn quốc tế, cải thiện hệ số sinh lời ROA, ROE và năng lực chống chịu rủi ro.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ thực tiễn trực tiếp cho Ban soạn thảo Luật Các tổ chức tín dụng (sửa đổi) và các thông tư của NHNN về quản trị rủi ro và kiểm soát nội bộ.
• Lợi ích xã hội: Nâng cao niềm tin của công chúng và người gửi tiền vào sự an toàn, minh bạch của hệ thống ngân hàng huyết mạch quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Kế thừa bộ thang đo chuẩn hóa về năng lực QTCT và khung phân tích kinh tế lượng để phát triển các hướng nghiên cứu chuyên sâu.
• Hội đồng quản trị và Ban điều hành ngân hàng: Sử dụng các phát hiện của luận án như một công cụ tự đánh giá (self-assessment tool) định kỳ để nhận diện các lỗ hổng quản trị và hoàn thiện quy trình điều hành.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Chính phủ, NHNN, Bộ Tài chính, Ủy ban Quản lý vốn nhà nước): Nắm bắt các bằng chứng định lượng thực chứng để ban hành các quy chế quản lý vốn nhà nước phù hợp, tránh can thiệp hành chính trực tiếp vào hoạt động kinh doanh của ngân hàng.
• Cổ đông, Nhà đầu tư và Người gửi tiền: Có thêm cơ sở khoa học để đánh giá mức độ rủi ro, tính minh bạch và giá trị nội tại của các ngân hàng thương mại cổ phần.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng học thuyết nào?

Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc khái niệm hóa và lượng hóa thành công "Năng lực quản trị công ty" tại các ngân hàng sở hữu nhà nước chi phối. Luận án đã mở rộng Lý thuyết đại diện (Jensen & Meckling, 1976) bằng cách chứng minh rằng trong mô hình kinh tế chuyển đổi, chi phí đại diện không chỉ phát sinh giữa cổ đông và ban điều hành, mà còn nảy sinh gay gắt giữa cổ đông nhà nước chi phối và cổ đông thiểu số, đòi hỏi một cơ chế cân bằng quyền lực thông qua năng lực thực thi độc lập của HĐQT.

2. Điểm mới về phương pháp luận nghiên cứu so với các công trình trước đây là gì?

Trả lời: Khác với các nghiên cứu định tính thuần túy hoặc các nghiên cứu chỉ dùng dữ liệu thứ cấp đơn lẻ (như Đoàn Ngọc Phúc & Lê Văn Thông, 2014; Phan Bùi Gia Thủy et al., 2017), luận án đã kết hợp phương pháp hỗn hợp: thiết kế bộ thang đo Likert 5 mức độ đo lường năng lực thực chất, thực hiện quy trình kiểm định thang đo nghiêm ngặt qua Cronbach’s Alpha, phân tích nhân tố khám phá EFA và hồi quy đa biến OLS, tích hợp đồng bộ với phân tích chuỗi dữ liệu tài chính 7 năm (2015–2021) của Big 3 ngân hàng Việt Nam.

3. Phát hiện thực nghiệm nào bất ngờ và có ý nghĩa cảnh báo cao nhất?

Trả lời: Phát hiện về sự mất cân đối nghiêm trọng trong nhận thức quản trị rủi ro: do trên 70% (thậm chí $>90%$) thu nhập đến từ tín dụng, các ngân hàng gần như dồn toàn bộ nguồn lực cho kiểm soát rủi ro tín dụng mà xem nhẹ rủi ro thanh khoản và rủi ro vận hành. Điều này giải thích tại sao khi thị trường tiền tệ biến động, các ngân hàng dù có quy mô tài sản rất lớn vẫn đối mặt với nguy cơ căng thẳng thanh khoản cục bộ.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) rõ ràng không?

Trả lời: Có. Luận án trình bày chi tiết danh mục biến số, thiết kế thang đo, mô tả cấu trúc mẫu khảo sát (Biểu đồ 3.6 & 3.7), bảng kiểm định Cronbach’s Alpha, ma trận xoay nhân tố EFA, bảng hệ số hồi quy và giá trị phương sai trích, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng tái lập quy trình phân tích trên các tập dữ liệu ngân hàng khác.

5. Chương trình hành động 10 năm (đến năm 2030) được phác thảo như thế nào?

Trả lời: Luận án đề xuất lộ trình 3 giai đoạn: (1) Giai đoạn 2022–2024: Chuẩn hóa thể chế, tách bạch thẩm quyền đại diện chủ sở hữu nhà nước và tăng cường tỷ lệ thành viên HĐQT độc lập; (2) Giai đoạn 2025–2027: Vận hành toàn diện mô hình 3 tuyến phòng thủ, áp dụng chuẩn mực IFRS và tiệm cận Basel III; (3) Giai đoạn 2028–2030: Chuyển đổi số toàn diện công tác quản trị, tích hợp khung quản trị rủi ro ESG và đạt chuẩn mực QTCT ASEAN Scorecard.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Hà Văn Thủy là công trình nghiên cứu công phu, giải quyết trọn vẹn cả yêu cầu lý luận học thuật lẫn thực tiễn cấp bách của ngành ngân hàng Việt Nam. Sáu đóng góp đúc kết nổi bật của công trình bao gồm:

1. Hệ thống hóa và hoàn thiện hệ thống lý luận về năng lực QTCT đặc thù tại các NHTMCP có vốn nhà nước chi phối.
2. Xây dựng và kiểm định thành công bộ chỉ tiêu định lượng đo lường năng lực QTCT thông qua mô hình kinh tế lượng vững chắc.
3. Đánh giá khách quan, toàn diện thực trạng quản trị tại Vietcombank, BIDV và Vietinbank giai đoạn 2015–2021 qua chuỗi số liệu tài chính chi tiết.
4. Nhận diện chuẩn xác 5 điểm nghẽn cốt lõi trong cơ chế sở hữu nhà nước, tính độc lập của HĐQT và mô hình 3 tuyến phòng thủ.
5. Đúc kết bài học kinh nghiệm quốc tế giá trị từ Thái Lan, Singapore và Nhật Bản phù hợp với bối cảnh thể chế Việt Nam.
6. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ, khả thi kèm lộ trình thực thi rõ ràng đến năm 2030 đối với Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính và các NHTMCP.

Công trình tạo lập một bước tiến học thuật vững chắc, mở ra các hướng nghiên cứu tiếp nối về quản trị ngân hàng hiện đại, đồng thời đóng góp thiết thực vào sự phát triển an toàn, lành mạnh và bền vững của hệ thống tài chính quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Các công trình nghiên cứu ngoài nước Nhóm nghiên cứu có liên quan đến khái niệm quản trị công ty. Đến nay, nhiều nhà nghiên cứu khoa học đã đưa ra nhiều khái niệm, định nghĩa, nội hàm về QTCT; mỗi học thuật tuy có khác nhau về ý nghĩa, câu từ do góc độ nghiên cứu và cách tiếp cận khác nhau đối với lý luận và thực tiễn về QTCT trong các ngành khác nhau như: Macey, (2008); thì nghiên cứu QTCT theo nghĩa hẹp là QTCT có thể được hiểu là quan hệ của một công ty với các cổ đông.

Theo Mathiesen (2002) thì “QTCT thường giới hạn trong phạm vi câu hỏi về cải thiện hiệu suất tài chính”.… thì QTCT là quá trình ra quyết định của HĐQT và các nhà quản lý cao cấp nhằm đạt được mục tiêu của công ty và cổ đông; là tập hợp các mối quan hệ giữa các bên quản lý một công ty, HĐQT, các cổ đông và các bên có liên quan. Theo Wells (2010) lại đưa ra “Quản trị công ty là cơ chế để nhằm giảm thiểu các vấn đề do việc chia tách quyền sở hữu và kiểm soát”. Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC) có khái niệm QTCT là những cơ cấu và những quá trình để định hướng, kiểm soát công ty [1]. Theo OECD (2019, 2004) có đề cập đến khái niệm QTCT là “những biện pháp nội bộ để điều hành và kiểm soát công ty liên quan đến các mối quan hệ giữa Ban giám đốc, HĐQT, cổ đông, các bên có liên quan”.

Mục tiêu là “QTCT là khích lệ Ban giám đốc, HĐQT theo đuổi mục tiêu vì lợi ích của công ty và các cổ đông” [2]. 7 Nhóm nghiên cứu về mối quan hệ giữa quản trị công ty trong ngân hàng thương mại. Trong các nghiên cứu của Macey và O’Hara (2003), Becht, Bolton và Roell (2011) và Levine (2004) đã đưa ra các đặc trưng về mối quan hệ giữa QTCT và hoạt động ngân hàng là do các chức năng về hoạt động tiền gửi, tiền cho vay để hưởng lợi từ chênh lệch từ lãi suất; tránh rủi ro cho cổ đông, người gửi tiền và ngay chính ngân hàng cần thông qua công cụ quản lý và giải quyết các mối quan hệ đó là QTCT [24]. Nghiên cứu của Pablo de Anndres, Eleuterio Valleado (2008) đối với ngân hàng có tầm cỡ quốc tế thì QTCT là mối quan hệ giữa thành phần và quy mô HĐQT với KQKD ngân hàng; số lượng thành viên HĐQT có ý nghĩa đối với giám sát kinh doanh ngân hàng tốt hơn.

Tuy nhiên nếu nhiều thành viên độc lập ảnh hưởng đến HQKD do ra quyết định chậm. Nghiên cứu của Christopher Anderson, Terry L. Campbell (2004) khi nói về ngân hàng Châu Á thì QTCT chỉ ra HĐQT không làm tròn nhiệm vụ kiểm soát để xảy ra cuộc khủng hoảng tài chính 1997 và đặt ra vị trí của tổng giám đốc trong vai trò QTCT. Đối với ngân hàng khu vực Đông Nam Á thì QTCT chính là tách bạch trách nhiệm giữa người sở hữu và người đại diện; đề cao vai trò kiểm soát của HĐQT và chịu trách nhiệm của giám đốc thì hiệu quả kinh doanh khá hơn.

Tuy nhiên, nghiên cứu này chưa làm rõ cách thức QTCT và vai trò kiểm soát của HĐQT ở mức nào là phù hợp. Các nghiên cứu về Hội đồng quản trị Đối với HĐQT, nghiên cứu của Berger, NA & Schaeck. Kick (2014), [34] … đề cao vai trò và trách nhiệm đầu tiên đối với QTCT của doanh nghiệp thuộc về HĐQT vì đây là tổ chức đưa ra các định hướng tổng thể trong hoạt động quản lý và kinh doanh của ngân hàng. Nghiên cứu này đề cập đến: số lượng thành viên HĐQT có liên quan đến hiệu suất QTCT của ngân hàng.

Nghiên cứu của 8 Adams R.B, Ferreira (2007) [30] cho rằng các thành viên trong HĐQT có năng lực chuyên môn tài chính sẽ giúp cho công tác QTCT tốt hơn; bên cạnh đó, Sandeep Nabar và các cộng sự (2007) khi nghiên cứu công ty tại Mỹ đã phát hiện những doanh nghiệp có sự thay đổi giám đốc tài chính có kinh nghiệm thì mức độ công bố lại BCTC và QTCT tốt hơn các công ty có HĐQT không có năng lực tài chính. Nghiên cứu về tác động số lần cuộc họp của HĐQT, theo nghiên cứu của Ebra heem Saleem Alzoubi (2012); Xie.B và các cộng sự [38] cho rằng HĐQT có nhiều cuộc họp sẽ giúp các thành viên sẽ có nhiều thời gian xem xét hành vi QTCT nhiều hơn và ảnh hướng đến lợi nhuận. Nghiên cứu của Gulzar M.A (2011) cũng có kết quả tương tự. Điển hình có các nghiên cứu: Ebraheem Saleem Salem Alzoubi (2012) [38]; Xie.B và các cộng sự (2001), kết luận rằng số lượng thành viên HĐQT có chuyên môn trong HĐQT thì có quan hệ nghịch với mức độ quản trị lợi nhuận.

Ngoài ra, nghiên cứu của Brennan & Anup Agrawal, Sahiba Chadha (2010); cho rằng sự hiện diện các thành viên HĐQT độc lập có chuyên môn kế toán tài chính giúp HĐQT giám sát tốt hơn quy trình lập BCTC từ đó giảm hành vi công bố lại BCTC [33]. Trong khi đó, Wan Adibah Wan Ismail và các cộng sự (2010) nghiên cứu 400 công ty niêm yết tại Malaysia đã không tìm thấy bằng chứng nào có sự liên quan giữa thành viên có chuyên môn và hành vi quản trị lợi nhuận. Các nghiên cứu về Ủy ban kiểm tra và kiểm toán nội bộ: Đối với Ủy ban kiểm tra (UBKT). Nghiên cứu của M.

Craig-Cooper (2004), [42] nghiên cứu về sự tác động của UBKT với QTCT cho thấy nếu có sự hiện diện của UBKT thì công tác QTCT trong công ty tốt hơn do sự tăng cường kiểm tra và giám sát của ủy ban này nên ít xảy ra hành vi quản trị lợi nhuận, ít có báo cáo thiếu trung thực. Theo DeZoort và các cộng sự (2002) cho rằng sự hiệu quả của UBKT phụ thuộc rất nhiều vào tính độc lập và kiến thức 9 chuyên môn của các thành viên UBKT. Nghiên cứu của Ryan Davidsona (2005); Abbott.L, Parker Susan, Peter.F (2004), phát hiện những công ty có tỷ lệ các thành viên độc lập và ít nhất có một thành viên có kiến thức chuyên môn trong UBKT cao thì góp phần không chỉ công tác QTCT tốt mà còn giúp các BCTC nó minh bạch hơn. Kết quả nghiên cứu của Anup Agrawal và Sahiba Chadha (2004), Sandeep Nabar và các cộng sự (2007) đều có kết quả tương tự.

Đối với kiểm toán nội bộ (KTNB). KTNB cũng đóng vai trò quan trọng trong QTCT, vai trò quan sát viên độc lập nhằm đảm bảo hoạt động của công ty tuân thủ các quy định pháp luật quốc gia, đạo đức kinh doanh và quy chế công ty, đặc biệt là đảm bảo tính hiệu lực và hiệu quả của hệ thống kiểm soát nội bộ. Nghiên cứu của Lin và các cộng sự (2010) cho thấy rằng bản chất và phạm vi hoạt động của KTNB có ảnh hưởng mạnh đến việc công bố những yếu kém của công ty hơn là năng lực và tính khách quan của KTNB. Johl (2013) nghiên cứu mối liên hệ giữa KTNB và hành vi quản trị lợi nhuận của 620 công ty niêm yết tại Malaysia.

Kết quả cho thấy sự độc lập và hoạt động của Kiểm toán viên nội bộ có quan hệ nghịch với quản trị lợi nhuận. Nghiên cứu về các bên liên quan trong hoạt động quản trị công ty. Nghiên cứu của Jian Zhou, Nan Zhou (2006) đã đưa ra lý thuyết các bên có liên quan đưa ra nguyên tắc có ý nghĩa về đạo đức/ứng xử để nâng cao lợi nhuận và tài sản; trách nhiệm của các bên có liên quan như phương tiện để mang lại tối đa hóa tài sản của công ty [43]. Trong Lý thuyết đại diện xuất phát từ sự tách biệt giữa quyền sở hữu và quyền điều hành.

Sự tách biệt này càng trở nên phổ biến khi các công ty ngày càng lớn mạnh và mở rộng về quy mô, chủ sở hữu không thể tham gia điều hành công ty mà họ có xu hướng thuê người để điều hành công ty. Adam Smith (1973) “Tuy nhiên, người điều hành của những công ty như vậy (công ty cổ phần) chỉ là người quản lý tiền của người khác chứ không là tiền của mình. Không thể mong 10 đợi hoàn toàn rằng họ sẽ quản lý, kiểm soát tiền một cách cẩn thận như người chủ sở hữu quản lý, kiểm soát tiền của mình. Giống như những người giúp việc cho người giàu, họ có xu hướng quan tâm tới những vấn đề nhỏ, không vì danh dự của người chủ.

Do vậy, sự sao nhãng và lãng phí sẽ luôn tồn tại, dù ở mức ít hay nhiều, trong việc quản lý các hoạt động của một công ty như vậy” Nghiên cứu của M. Craig-Cooper (2004), về các công ty lớn ở Mỹ chỉ ra rằng ngược với nội dung của lý thuyết người đại diện, chủ tịch HĐQT (tức là tổng giám đốc và chủ tịch HĐQT là hai người khác nhau) không làm gia tăng giá trị cho cổ đông. Ngược lại, khi chủ tịch HĐQT kiêm tổng giám đốc thì giá trị của cổ đông sẽ cao hơn. Mô hình của Warther dự báo rằng HĐQT chỉ đóng vai trò thực sự trong tình huống khủng hoảng.

Có một số bằng chứng ủng hộ giả thiết này đối với HĐQT độc lập. Thành viên HĐQT độc lập có khả năng miễn nhiệm hoặc thay đổi tổng giám đốc khi công ty hoạt động kém [42]. Nghiên cứu của Chan et al 2014, QTCT tốt phải tập trung vào việc tạo ra một cảm giác an toàn là công ty sẽ quan tâm đến lợi ích của các bên liên quan. Theo nghiên cứu của Wiliam (2012), sử dụng mô hình SFA, 2SLS và Tobit để phân tích mối quan hệ giữa sức mạnh thị trường và tính hiệu quả của các ngân hàng ở Mỹ Latinh.

Hầu hết các nghiên cứu về hiệu quả của hoạt động ngân hàng đều tập trung chủ yếu tại các nước phát triển. Mối quan hệ giữa QTCT và chất lượng thông tin báo cáo tài chính Hầu hết các nghiên cứu trước đây khi xem xét mối quan hệ giữa QTCT và chất lượng thông tin BCTC đều nhằm vào HĐQT và UBKT. HĐQT và UBKT với tư cách là đại diện cổ đông giám sát Ban điều hành (Hillman and Dalziel, 2003), và họ được kỳ vọng giám sát chất lượng BCTC. HĐQT, đặc biệt là các thành viên độc lập đóng vai trò hiệu quả nhất trong việc giám sát bởi vì nếu không có BCTC đáng tin cậy, hình ảnh các thành viên độc lập sẽ bị đánh giá thấp trước công chúng đồng thời nó sẽ làm giảm nhu cầu giám sát của họ 11 (Ahmed và các cộng sự, 2006).