Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ VAI TRÒ VÀ ĐẠO ĐỨC CỦA THẨM PHÁN TRONG HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ 1. Hoạt động xét xử của Toà án và vai trò của Thẩm phán trong hoạt động xét xử. Hoạt động xét xử của Toà án: Ở nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, quyền lực Nhà nước là thống nhất, nhưng có sự phân công, phân nhiệm trong việc thực hiện 3 quyền: Lập pháp, Hành pháp và Tư pháp. Trong bộ máy Nhà nước, TAND có vị trí quan trọng đặc biệt, Điều 127 Hiến pháp năm 1992 (đã sửa đổi bổ sung).
Điều 1 - Luật tổ chức Toà án nhân dân năm 2002 quy định: "Toà án nhân dân tối cao, các Toà án nhân dân địa phương, các Toà án quân sự và các Toà án khác theo luật định là các cơ quan xét xử của Nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt nam". 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đối với TAND xét xử là chức năng chính, chủ yếu trong hoạt động của Toà án "nhiệm vụ của Toà án là xét xử để đi đến quyết định người bị truy tố có tội hay không có tội, tội đó cần trừng trị hay tha bổng, hình phạt ở mức nào là hợp lý, hợp tình, bảo đảm được tính nghiêm minh của pháp luật. Nghiêm là tội nào phải chịu mức hình phạt ấy theo pháp luật đã quy định, làm cho kẻ phạm tội phải chấp hành, phải hối hận và phải cải tạo sửa chữa, đồng thời minh là phải bảo đảm tính công bằng xã hội, quyền dân chủ và lợi ích hợp pháp của công dân phải được tôn trọng. Phương châm "không để lọt kẻ gian, không làm oan người ngay là rất quan trọng trong công tác điều tra, truy tố và xét xử"1 [59, tr 79].
Xét xử là hoạt động thực hiện quyền lực Nhà nước, thể hiện ý chí của giai cấp công nhân và nhân dân lao động. Hoạt động xét xử của Toà án nhân dân là phương pháp cơ bản đảm bảo cho pháp luật được thực hiện nghiêm chỉnh và thống nhất, pháp chế XHCN được giữ vững. Hoạt động xét xử nhằm bảo vệ chế độ XHCN, chế độ kinh tế, chính trị, xã hội, bảo vệ trật tự pháp luật, bảo vệ quyền con người. Hoạt động xét xử của TAND không phải là hoạt động xây dựng pháp luật, không phải là hoạt động phán quyết của cấp trên đối với cấp dưới trong quản lý hành chính và đây cũng không phải là phán quyết của bản thân một Toà án nào đó, lại càng không phải phán quyết của một cá nhân trong bộ máy Toà án hay chỉ một người có chức, có quyền nào đó mà là hoạt động thể hiện trực tiếp thái độ của Nhà nước đối với các vụ án cụ thể.
Hoạt động xét xử là hoạt động áp dụng pháp luật nhưng cũng là hoạt động sáng tạo của toà án, bởi vì khi xây dựng pháp luật, nhà làm luật thường không lường hết được các tình tiết, các hoàn cảnh sự việc, hành vi diễn ra trong cuộc sống hàng ngày, do đó khi giải quyết những sự việc đó, Toà án không thể từ chối xét xử vì không có luật mà "phải tìm ra, xây dựng lên một giải pháp pháp lý bằng cách dựa vào phong tục cổ truyền, tài liệu 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com soạn thảo, các văn kiện luật và nhất là các nguyên tắc tổng quát của pháp luật"2 [27, tr. Yêu cầu đặt ra đối với công tác xét xử là phải đúng người, đúng tội, đúng pháp luật vì "ở việc khác, sai lầm đã là nguy hiểm, ở việc xét xử nếu sai lầm càng nguy hiểm hơn nhiều"3 [59, tr. Trong quá trình đổi mới, hội nhập quốc tế và tiến hành cải cách tƣ pháp hiện nay thì Toà án càng đƣợc chứng minh là có vai trò trung tâm quan trọng trong tổ chức và hoạt động của Bộ máy Nhà nƣớc ta, vai trò đó đƣợc thể hiện nổi bật nhƣ: Thứ nhất: Hoạt động xét xử là hoạt động nhân danh quyền lực Nhà nước để phán quyết, do đó các phán quyết của Toà án được đảm bảo thi hành bằng sự cưỡng chế của Nhà nước. Chỉ có Toà án mới có tư cách nhân danh Nhà nước thực hiện công việc xét xử để phán xét một người có tội hay không có tội, tuyên một bản án để định rõ tội trạng và hình phạt tương ứng đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội và giải quyết các tranh chấp khi có yêu cầu tại Toà án.
Một nguyên tắc được thừa nhận chung của nền văn minh pháp lý nhân loại và được quy định trong pháp luật Việt Nam là: "Không ai được coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án của Toà án có hiệu lực pháp luật"4 [1, 2]. Khác với hoạt động lập pháp và hành pháp, hoạt động xét xử không những nhân danh Nhà nước mà còn nhân danh công lý. Vì nhiều khi Toà án còn phải xét xử cả quyết định và hành vi của cơ quan Nhà nước. Vì vậy, chủ thể của hoạt động Tư pháp không chỉ căn cứ vào pháp luật mà còn căn vào công lý, nhất là đối với các vụ án hình sự.
Khi đó, Toà án chỉ nhân danh Nhà nước thì không đúng với bản chất của hoạt động Tư pháp, sẽ có sự thiên lệch, cho lên Toà án phải nhân danh công lý, trong nhiều trường hợp nhân danh Nhà nước cũng là nhân danh công lý5 [27, tr. Trong xã hội ta, việc kết tội một công dân là việc làm hết sức quan trọng vì nó ảnh hưởng rất lớn đến tình trạng, sức khoẻ, tự do, nhân phẩm, 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com danh dự, tài sản cũng như các quyền và lợi ích của họ "Bản án đối với người phạm tội là một sự kiện quan trọng đối với bản thân họ, đối với gia đình họ, đối với xã hội"6 [59, tr. Và chính vì thế mà chỉ có Toà án là cơ quan có đủ điều kiện, được pháp luật giao quyền xác định một người có tội hay không có tội và áp dụng loại và mức hình phạt nào cho phù hợp pháp luật, đảm bảo thực hiện mục đích trừng trị kết hợp với cải tạo và giáo dục, kết hợp giữa phòng ngừa riêng và phòng ngừa chung của hình phạt. Trong điều kiện hiện nay chúng ta đang thực hiện công cuộc đổi mới do Đảng khởi xướng và lãnh đạo thực hiện phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, mở rộng quan hệ Quốc tế, tiến hành cải cách Tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân.
Chức năng của Toà án ngày càng được mở rộng, bên cạnh việc xét xử các vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình. Toà án còn xét xử các vụ án tranh chấp kinh tế, tuyên bố phá sản doanh nghiệp, hành chính, lao động và giải quyết các việc khác theo quy định của pháp luật nhất là các vụ án có yếu tố nước ngoài sẽ ngày càng nhiều lên. Trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền hiện nay thì "Toà án là cơ quan công lý, là Toà án của nhân dân, là bộ phận cấu thành quan trọng, không thể thiếu của Nhà nước pháp quyền XHCN"7[59, tr. Và như Nghị quyết 49/NQ-TW ngày 2/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách Tư pháp đến năm 2020 đã xác định rõ: Toà án có vai trò trung tâm của hệ thống Tư pháp và xét xử là trọng tâm của hoạt động Tư pháp.
Mọi hoạt động tố tụng mà cơ quan điều tra, Viện kiểm sát tiến hành, thậm chí các hoạt động của các cơ quan bổ trợ Tư pháp như: cơ quan Giám định, Công chứng, Tổ chức luật sư đều chỉ có ý nghĩa trợ giúp cho hoạt động xét xử của Toà án. Thứ hai: Xuất phát từ bản chất của Nhà nước ta là Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân. Bằng hoạt động xét xử của mình, Toà án trở thành một bộ phận không thể thiếu được trong cơ chế phân 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com công và phối hợp giữa các cơ quan trong bộ máy Nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, Tư pháp. Với tư cách là một trong ba nhánh quyền lực.
Hoạt động của Toà án không chỉ là một hoạt động áp dụng pháp luật đơn thuần để giải quyết những vi phạm pháp luật cụ thể, mà bằng hoạt động của mình, Toà án đã tác động tích cực trở lại đối với hoạt động lập pháp và hành pháp, kiểm tra tính hợp hiến, hợp pháp của các văn bản quản lý hành chính, các hành vi hành chính. Có nhiều cách khác nhau để kiểm tra kiểm soát tính hợp pháp của hành vi hành chính, nhưng sự kiểm soát bằng Toà án là hiệu quả nhất. Toà án cũng xét xử cả hành vi của Quốc hội (cơ quan quyền lực) đảm bảo tính hợp hiến của các văn bản pháp luật do Quốc hội ban hành. Sự Tài phán của thể chế Tư pháp đối với hành vi của lập pháp và hành pháp có ý nghĩa kiểm soát tính hợp pháp, hợp hiến hành vi của chính quyền, một yêu cầu chủ yếu của Nhà nước pháp quyền như Ăng ghen đã chỉ rõ: "Điều kiện đầu tiên của tự do, đó là tất cả các quan chức Nhà nước đều phải chịu trách nhiệm về hành vi chức vụ của mình đối với bất kỳ công dân nào trước Toà án"8 [29, tr.
Chính vì thế, việc xét xử được tiến hành theo những thủ tục rất chặt chẽ được quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự, Bộ luật tố tụng dân sự. Còn việc xử lý của các cơ quan hành chính Nhà nước được tiến hành theo các thủ tục đơn giản hơn, nhanh gọn hơn. Thủ tục xét xử đó là những quy định pháp lý Dân chủ, công khai và có hiệu lực thực thi cao hơn các thủ tục xử lý hành chính. Vì thế xét xử không chỉ đòi hỏi chính xác về nội dung và còn phải đảm bảo đầy đủ, đúng đắn về thủ tục.
Bằng việc xét xử nghiêm minh, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật chẳng những có tác dụng trừng trị kẻ phạm tội, giáo dục, cải tạo họ mà đồng thời còn góp phần phòng ngừa ngăn chặn tội phạm. Trong điều kiện đổi mới hiện nay, hoạt động xét xử của Toà án đã tạo ra được trật tự pháp luật, làm lành mạnh hoá các quan hệ xã hội, thực hiện có hiệu quả chính 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sách quản lý xã hội kết hợp biện pháp giáo dục phòng ngừa là cơ bản và trấn áp trừng trị kẻ phạm tội.