Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CẠNH TRANH, NĂNG LỰC CẠNH TRANH TRONG LĨNH VỰC VIỄN THÔNG 1. Cơ sở lý thuyết về cạnh tranh và năng lực cạnh tranh 1. Cơ sở lý thuyết Lý thuyết về cạnh tranh được nhiều nhà nghiên cứu và các nhà khoa học nhìn nhận dưới các góc độ khác nhau, được sử dụng trong nhiều lĩnh vực trong nền kinh tế. Cạnh tranh về cơ bản thuộc phạm trù kinh tế, có nhiều trường phái nghiên cứu vấn đề cạnh tranh theo hai hướng cơ bản: cổ điển và hiện đại.Dưới đây là một số cách cận của các nhà nghiên cứu, học giả về cạnh tranh.
Marx: "Cạnh tranh là sự ganh đua, đấu tranh gay gắt giữa các nhà tư bản nhằm dành giật những điều kiện thuận lợi trong sản xuất và tiêu dùng hàng hóa để thu được lợi nhuận siêu ngạch ". Nghiên cứu sâu về sản xuất hàng hóa tư bản chủ nghĩa và cạnh tranh tư bản chủ nghĩa Marx đã phát hiện ra quy luật cơ bản của cạnh tranh tư bản chủ nghĩa là quy luật điều chỉnh tỷ suất lợi nhuận bình quân, và qua đó hình thành nên hệ thống giá cả thị trường. Quy luật này dựa trên những chênh lệch giữa giá cả chi phí sản xuất và khả năng có thể bán hành hoá dưới giá trị của nó nhưng vân thu được lợi nhuận (Theo Mác- Ăng ghen toàn tập, 1978). “Cạnh tranh là sự cố gắng của hai hay nhiều người thông qua những hành vi và khả năng nhất định để đạt được một mục đích” (Theo A.
“Cạnh tranh là sự tranh giành thị trường để tiêu thụ sản phẩm giữa các nhà doanh nghiệp” (Theo P. Cạnh tranh (Competition) là sự kình địch giữa các doanh nghiệp cạnh tranh với nhau để dành khách hàng hoặc thị trường. Hai tác giả này cho cạnh tranh đồng nghĩa với cạnh tranh hoàn hảo (Perfect Competition). c 5 Cạnh tranh hoàn hảo là ngành trong đó mọi người đều tin rằng hành động của họ không gây ảnh hưởng tới giá cả thị trường, phải có nhiều người bán và nhiều người mua (Theo D.
“Cạnh tranh trong kinh doanh là hoạt động tranh đua giữa những người sản xuất hàng hóa, giữa các thương nhân, các nhà kinh doanh trong nền kinh tế thị trường, chi phối quan hệ cung cầu, nhằm dành các điều kiện sản xuất, tiêu thụ thị trường có lợi nhất” (Theo Từ điển Bách khoa của Việt Nam, 2014). Cạnh tranh có thể được hiểu là sự ganh đua giữa các doanh nghiệp trong việc giành một số nhân tố sản xuất hoặc khách hàng nhằm nâng cao vị thế của mình trên thị trường, để đạt đựơc một mục tiêu kinh doanh cụ thể, ví dụ như lợi nhuận, doanh số hoặc thị phần. Cạnh tranh trong một môi trường như vậy đồng nghĩa với ganh đua (Dự án VIE/97/016 - CIEM, 2002). Từ những quan niệm, quan điểm và khái quát của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu, có thể rút ra các điểm chung về cạnh tranh: Cạnh tranh là cố gắng nhằm giành lấy phần hơn phần thắng về mình trong môi trường cạnh tranh.
Để có cạnh tranh phải có các điều kiện tiên quyết sau: Thứ nhất, phải có nhiều chủ thể cùng nhua tham gia cạnh tranh: Đó là các chủ thể có cùng các mục đích, mục tiên và kết quả phải giành giật, tức là phải có một đối tượng mà chủ thể cùng hướng đến chiếm đoạt. Trong nền kinh tế, với chủ thể canh tranh bên bán, đó là các loại sản phẩm tưng tự có cùng mục đích phục vụ một loại nhu cầu của khách hàng mà các chủ thể tham gia canh tranh đều có thể làm ra và được người mua chấp nhận. Còn với các chủ thể cạnh tranh bên muc là giành giật muc được các sản phẩm theo đúng mong muốn của mình. Thứ hai, việc cạnh tranh phải được diễn ra trong một môi trường cạnh tranh cụ thể, đó là các ràng buộc chung mà các chủ thể tham gia cạnh tranh phải tuân thủ.
Các ràng buộc này trong cạnh tranh kinh tế giữa các doanh nghiệp chính là các đặc điểm nhu cầu về sản phẩm của khách hàng và các ràng buộc c 6 của luật pháp và thông kệ kinh doanh ở trên thị trường. Còn giữa người mua với người mua, hoặc giữa những người mua và người bán là các thoả thuận được thực hiện có lợi hơn cả đối với người mua. Thứ ba, cạnh tranh có thể diễn ra trong một khoảng thời gian không cố định hoặc ngắn từng vụ việc) hoặc dài (trong suốt quá trình tồn tại và hoạt động của mỗi chủ thể tham gia cạnh tranh). Sự cạnh tranh có thể diễn ra trong khoảng thời gian không nhất định hoặc hẹp (một tổ chức, một địa phương, một nghành) hoặc rộng (một nước, giữa các nước).
Như vậy, với nhiều quan niệm và quan điểm khác nhau, cách diễn đạt khác nhau, song các định nghĩa có đặc điểm chung, gồm: Thứ nhất, khi nói đến cạnh tranh là nói đến sự ganh đua giữa một (một nhóm) người nhằm giành lấy phần thắng của nhiều chủ thể cùng tham dự. Cạnh tranh nâng cao vị thế của người này và làm giảm vị thế của người còn lại. Thứ hai, mục đích trực tiếp của cạnh tranh là một đối tượng cụ thể nào đó mà các bên đều muốn giành giật (như một cơ hội, một sản phẩm, dự án hay thị trường, khách hàng hay nhóm khách hàng…) với mục đích cuối cùng là kiếm được lợi nhuận cao. Thứ ba, cạnh tranh diễn ra trong một môi trường cụ thể, có các ràng buộc chung mà các bên tham gia phải tuân thủ như: đặc điểm thị trường, điều kiện pháp lý, thông lệ kinh doanh, sản phẩm… Thứ tư, trong quá trình cạnh tranh, các chủ thể tham gia cạnh tranh có thể sử dụng nhiều công cụ khác nhau: cạnh tranh bằng chất lượng và đặc trưng của sản phẩm, cạnh tranh bằng giá bán, cạnh tranh bằng công nghệ sản xuất và tiêu thụ sản phẩm, cạnh tranh trong phương thức thanh toán… 1.
Nguồn gốc và bản chất Trong nền kinh tế thị trường, cách tiếp cận hiện đại đều khẳng định: cạnh tranh là động lực phát triển nội tại của mỗi nền kinh tế, cạnh tranh chỉ xuất hiện và tồn tại trong điều kiện của kinh tế thị trường. Người tiêu dùng và doanh c 7 nghiệp tác động qua lại lẫn nhau trên thị trường để xác định ba vấn đề trọng tâm: Sản xuất cái gì? Sản xuất cho ai? Sản xuất như thế nào?. Do đó, người tiêu dùng giữ vị trí trung tâm trong nền kinh tế và là đối tượng hướng tới của mọi doanh nghiệp. Dưới tác động của quy luật cung cầu và quy luật giá trị, các chủ thể kinh doanh cạnh tranh với nhau để cung cấp sản phẩm cho người tiêu dùng, tuy nhiên sản xuất không vượt khả năng kinh doanh.
Dưới tác động của cạnh tranh, thị trường luôn tự giải quyết mẫu thuẫn giữa sở thích của người tiêu dùng và năng lực sản xuất hạn chế, do đó cạnh tranh là lực lượng điều tiết trong hệ thống thị trường. Các áp lực liên tục của người tiêu dùng buộc chủ thể kinh doanh phải phản ứng, phù hợp với các mong muốn thay đổi của người tiêu dùng. Cạnh tranh thúc đẩy lực lượng sản xuất xã hội phát triển, nâng cao năng suất lao động, đẩy nhanh quá trình tích tụ và tập trung sản xuất trong điều kiện các yếu tố của sản xuất đều và luôn thiếu hụt. Cạnh tranh thực sự là một cuộc đua tranh, khi các chủ thể kinh doanh có lợi ích cơ bản là mẫu thuẫn nhau.
Do vậy, cạnh tranh chỉ xuất hiện trong điều kiện của nền kinh tế thị trường, nơi mà cung cầu là “cốt vật chất”, giá cả là “diện mạo”, cạnh tranh là “linh hồn sống” của thị trường. Cạnh tranh là một quy luật của kinh tế thị trường trong những điều kiện, tiền đề pháp lý cụ thể. Đó là tự do thương mại mà theo đó tự do kinh doanh, tự do khế ước và quyền tự chủ của cá nhân được hình thành và bảo đảm. Cạnh tranh xuất hiện khi pháp luật thừa nhận và bảo vệ tính đa dạng của các loại hình sở hữu với tính cách là nguồn gốc của cạnh tranh.
Cạnh tranh hiện thân là động lực phát triển của xã hội, là nhân tố làm lành mạnh hóa các quan hệ xã hội khi Nhà nước bảo đảm bình đẳng trước pháp luật của mọi thành phần kinh tế. Nhìn từ phía các chủ thể kinh doanh, cạnh tranh là phương thức giải quyết mâu thuẫn về lợi ích tiềm năng giữa các nhà kinh doanh với vai trò quyết định của người tiêu dùng. Trên quy mô toàn xã hội, cạnh tranh là phương thức phân bổ các nguồn lực một cách tối ưu, do đó là động lực bên trong thúc đẩy nền kinh tế c 8 phát triển. Cùng với mục đích tối đa hóa lợi nhuận, cạnh tranh đã thúc đẩy quá trình tích tụ và tập trung vốn diễn ra không đều ở các ngành, lĩnh vực kinh tế khác nhau.
Đây là tiền đề vật chất của các hình thái cạnh tranh. Cạnh tranh là môi trường đào tải các doanh nghiệp không thích nghi được với các điều kiện của thị trường. Ở nghĩa này, cạnh tranh là nhân tố hiệu chỉnh bên trong của thị trường. Bản chất kinh tế của cạnh tranh thể hiện mục đích vì lợi nhuận và chi phối thị trường.
Bản chất xã hội của cạnh tranh bộc lộ đạo đức và uy tín của mỗi chủ thể kinh doanh. Dưới tác động điều tiết vĩ mô, sự cạnh tranh ở mỗi quốc gia còn có bản chất chính trị khác nhau. Tóm lại, cạnh tranh chỉ xuất hiện khi có các điều kiện: (1) phải có ít nhất hai chủ thể cùng tham gia cạnh tranh và các chủ thể có cùng mục đích phải đạt được; (2) việc cạnh tranh phải được diễn ra trong một môi trường cụ thể, đó là ràng buộc chung mà các chủ thể tham gia phải tuân thủ; (3) cạnh tranh diễn ra trong khoảng thời gian không cố định (ngắn hoặc dài); (4) sự cạnh tranh diễn ra trong không gian xác định hoặc hẹp hoặc rộng (Theo Trần Thị Anh Thư, 2012). Vai trò và ý nghĩa Cạnh tranh là một trong những đặc trưng cơ bản, một xu thế tất yếu khách quan trong nền kinh tế thị trường và là động lực phát triển của nền kinh tế thị trường.
Đối với các doanh nghiệp, cạnh tranh tạo áp lực đào thải không thương tiếc các doanh nghiệp có mức chi phí cao, sản phẩm kém chất lượng. Mặt khác, cạnh tranh buộc các doanh nghiệp không ngừng hoàn thiện để giảm chi phí, hoàn thiện giá trị sử dụng của sản phẩm, dịch vụ đồng thời tổ chức tốt khâu tiêu thụ sản phẩm, dịch vụ để tồn tại và phát triển trên thị trường.