CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NĂNG LỰC CẠNH TRANH VỀ HUY ĐỘNG VỐN TIỀN GỬI TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Hoạt động huy động vốn tiền gửi tại ngân hàng thương mại Ngân hàng thương mại là định chế tài chính trung gian quan trọng trong nền kinh tế. Nhờ hệ thống định chế này mà các nguồn vốn được luân chuyển từ nơi thừa đến nơi thiếu, đáp ứng kịp thời nhu cầu sản xuất kinh doanh, tiêu dùng của các thành phần trong nền kinh tế, thúc đẩy nền kinh tế phát triển.1 Khái niệm về hoạt động huy động vốn tiền gửi Huy động vốn có thể được xem là một trong những nghiệp vụ xuất hiện sớm nhất trong hoạt động của các NHTM. Trong giai đoạn sơ khai của hoạt động ngân hàng, những nghiệp vụ này chỉ đơn thuần là hoạt động cất giữ các tài sản có giá nhằm mục đích đảm bảo an toàn, và lúc này, người phải trả phí là người gửi tiền chứ không phải là các ngân hàng, các khoản tiền chỉ được xem đơn thuần là vật được kí gửi chứ hoàn toàn không đóng vai trò là nguồn vốn đối với các NHTM, tiền lúc này không được xem là tiền tệ theo đúng nghĩa, vì không có khả năng luân chuyển, không sinh ra được lợi nhuận. Khi nhu cầu tín dụng gia tăng, nghiệp vụ ngân hàng phát triển, vị thế đó bị đảo ngược, ngân hàng là người phải trả phí, và nguồn tiền được kí gửi thay đổi vai trò, trở thành nguồn vốn khả dụng và lớn nhất của các NHTM hiện nay.
Chính vì vậy, trái ngược với quá khứ, ngân hàng là người phải đi thuyết phục khách hàng gửi tiền, nếu trước đây, ngân hàng là người bị động trong quan hệ này thì hiện nay, hầu hết tất cả các ngân hàng đều có các chính sách, phương thức để lôi kéo nguồn tiền gửi này và chính vì vậy các phương thức huy động vốn ngày càng trở nên quan trọng, phong phú và đa dạng hơn. Có thể nói, hiện nay, hoạt động huy động vốn là một trong những hoạt động hết sức quan trọng và liên quan đến sự sống còn của các ngân hàng thương mại. Xuất hiện khá lâu đời và không ngừng phát triển, thay đổi cùng với sự phát triển của các NHTM, nội hàm của khái niệm hoạt động huy động vốn đã có những thay TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 5 đổi rất đáng kể, cả về quy mô và các hình thức thể hiện. Hơn nữa, gần như không tìm được một khái niệm hoàn thiện về hoạt động này cũng như không có được sự thống nhất hoàn toàn giữa các quan điểm.
Đặc biệt, là sự khác biệt trong cách hiểu khi đề cập vấn đề này dưới các khía cạnh khác nhau. Nghiệp vụ huy động vốn tiền gửi là một trong những nghiệp vụ tài sản nợ của NHTM, trong đó các NHTM nhận vốn từ người gửi tiền, các chủ thể trong nền kinh tế để phục vụ cho nhu cầu kinh doanh của mình nên nguồn vốn này được xem như khoản nợ của ngân hàng. Huy động vốn tiền gửi là một trong những hoạt động quan trọng của NHTM, đây là hoạt động tiếp cận nguồn vốn nhàn rỗi từ các tổ chức và cá nhân bằng những hình thức khác nhau. Bản chất của nguồn vốn huy động từ tiền gửi là tài sản thuộc sở hữu của các đối tượng khách hàng khác nhau, ngân hàng chỉ có quyền sử dụng nguồn vốn trong một thời gian nhất định trên nguyên tắc phải hoàn trả kịp thời, đầy đủ cả gốc và lãi theo thỏa thuận giữa ngân hàng và khách hàng.
Bên cạnh huy động vốn từ tiền gửi khách hàng, NHTM còn có thể huy động vốn bằng các hình thức khác như vay từ các TCTD, từ Ngân hàng Nhà nước, hoặc huy động từ vốn tài trợ, ủy thác đầu tư, vốn liên doanh, liên kết.Trong số các hoạt động này thì hoạt động huy động vốn tiền gửi thường chiếm tỷ trọng lớn và chủ yếu nhất trong cơ cấu nguồn vốn kinh doanh của NHTM, giúp NHTM có thể tiến hành thông suốt các hoạt động kinh doanh khác. Như vậy, “Nhận tiền gửi là hoạt động nhận tiền của các tổ chức, cá nhân dưới hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm, phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu và các hình thức nhận tiền gửi khác theo nguyên tắc có hoàn trả đầy đủ tiền gốc, lãi cho người gửi tiền theo thỏa thuận”(Luật các Tổ chức tín dụng năm 2010, khoản 13, Điều 4).2 Các hình thức huy động vốn tiền gửi Vốn vừa mang tính chất tiền đề vừa là vấn đề xuyên suốt cho quá tình hình thành và phát triển của NHTM. Mục tiêu tổng quát của NHTM là an toàn và sinh lời trong kinh doanh. Do đó, việc tạo lập một nguồn vốn vững chắc, đảm bảo cho sự phát triển bền vững của ngân hàng là điều rất cần thiết.
Quá trình huy động vốn tiền TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6 gửi hầu như đều giống nhau ở các ngân hàng nhưng để phân loại các hình thức huy động vốn tiền gửi thì lại rất khác nhau. Điều này còn phụ thuộc vào các tiêu chí được lựa chọn để phân loại. Phân loại theo đối tượng khách hàng: - Huy động vốn tiền gửi từ dân cư: Đây là một khu vực huy động đầy tiềm năng cho các ngân hàng. Ngân hàng huy động các khoản tiền nhàn rỗi từ dân chúng và sau đó chuyển đến cho những người cần vốn để mở rộng đầu tư, kinh doanh.
Nguồn huy động từ dân cư thường khá ổn định. - Huy động vốn tiền gửi từ các doanh nghiệp và các tổ chức xã hội: Đây là nguồn huy động được đánh giá là rất lớn, chiếm tỷ trọng cao trong tổng nguồn vốn. Để tiết kiệm thời gian và chi phí trong thanh toán, các doanh nghiệp dù lớn hay nhỏ hầu hết đều có tài khoản trong ngân hàng. Các doanh nghiệp khi bán được hàng hoá đều gửi tiền vào ngân hàng và rút ra khi cần.
Chu kỳ rút tiền của các doanh nghiệp và các tổ chức xã hội không giống nhau. Vì vậy ngân hàng luôn có trong tay một khoản tiền lớn mà mình có thể sử dụng một cách tương đối thuận lợi. Tuy nhiên huy động được các khoản tiền này nhiều hay ít, phụ thuộc nhiều vào các dịch vụ, các tiện ích mà ngân hàng mang lại khi khách hàng sử dụng. Điều này khiến cho việc huy động vốn tiền gửi từ các doanh nghiệp và các tổ chức xã hội gắn liền với việc mở rộng, cải tiến các dịch vụ ngân hàng.
Phân loại theo kỳ hạn: Phân loại theo kỳ hạn có ý nghĩa quan trọng đối với ngân hàng vì liên quan mật thiết đến tính an toàn và khả năng sinh lợi của nguồn vốn huy động cũng như thời gian phải hoàn trả khách hàng. Theo kỳ hạn, hình thức huy động vốn tiền gửi được chia thành: - Huy động tiền gửi không kỳ hạn: Tiền gửi không kỳ hạn là loại tiền gửi mà người gửi có thể rút ra bất cứ lúc nào và NHTM luôn có nghĩa vụ phải thỏa mãn các nhu cầu đó. Mục đích của khoản tiền gửi này không phải để hưởng lãi suất mà chủ yếu dùng để thanh toán. Khách hàng gửi tiền phần lớn là các tổ chức kinh tế, các doanh nghiệp, các cá nhân kinh doanh buôn bán phải thanh toán tiền hàng hóa liên tục.
Với mục đích chủ yếu khi gửi tiền là sử dụng các dịch vụ của ngân hàng nên TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 mức lãi suất mà ngân hàng trả cho người gửi tiền là rất thấp, thậm chí không trả lãi. - Huy động tiền gửi có kỳ hạn: Tiền gửi có kỳ hạn là loại tiền gửi của các tổ chức kinh tế, cá nhân gửi vào ngân hàng có sự thỏa thuận về thời gian rút tiền. Khoản tiền này thường gắn với các tổ chức kinh tế có chu kỳ kinh doanh gần như xác định, ít có sự biến động. Đây là nguồn vốn có tính ổn định cao, ngân hàng có thể chủ động trong quá trình sử dụng, vì thế mức lãi suất mà ngân hàng trả cho người gửi tiền cũng cao hơn.
Người gửi tiền ngoài mục đích sử dụng các dịch vụ ngân hàng còn vì mục đích sinh lợi. - Huy động tiền gửi tiết kiệm: Đây là hình thức huy động vốn phổ biến, lâu đời nhất của các NHTM, bao gồm các loại sau: Tiền gửi tiết kiệm không kỳ hạn: Đây là loại tiền gửi tiết kiệm mà người gửi tiền có thể rút tiền theo yêu cầu mà không cần báo trước vào bất kỳ ngày làm việc nào của ngân hàng. Tiền gửi tiết kiệm không kỳ hạn là một sản phẩm mà ngân hàng cung ứng để phục vụ khách hàng có nguồn tiền nhàn rỗi muốn gửi tiền vào ngân hàng vì mục tiêu an toàn và sinh lời mà không thiết lập được mục tiêu sử dụng trong tương lai. Khi sử dụng sản phẩm này, khách hàng có thể gửi tiền và rút tiền bất cứ lúc nào, tuy nhiên không thực hiện được giao dịch thanh toán như loại tiền gửi thanh toán.
Tiền gửi tiết kiệm có kỳ hạn: Đây là loại tiền gửi mà người gửi tiền chỉ có thể rút tiền sau một kỳ hạn gửi tiền nhất định theo thỏa thuận với ngân hàng. Khách hàng có khoản tiền tích lũy và gửi đến ngân hàng vì mục tiêu an toàn và sinh lợi. Đối tượng khách hàng chủ yếu là những cá nhân có thu nhập ổn định và thường xuyên. Do vậy lãi suất đóng vai trò quan trọng trong việc thu hút đối tượng khách hàng này.
Khi gửi tiền theo sản phẩm này, khách hàng nhận được sổ hoặc thẻ tiết kiệm, hoặc chứng chỉ tiền gửi tiết kiệm…tùy theo tên gọi của các ngân hàng, trong đó thể hiện số tiền mà khách hàng gửi vào mỗi lần giao dịch, đồng thời cũng thể hiện các giao dịch rút lãi, rút tiền gốc một phần hoặc tất toán toàn bộ. - Huy động vốn tiền gửi thông qua phát hành giấy tờ có giá: Đây cũng được xem là một hình thức huy động vốn tiền gửi bằng việc xác nhận nghĩa vụ trả nợ TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 giữa ngân hàng với các tổ chức sở hữu giấy tờ có giá trong một thời hạn nhất định. Giấy tờ có giá ngắn hạn là loại giấy tờ có giá kỳ hạn dưới 12 tháng như kỳ phiếu, tín phiếu, chứng chỉ tiền gửi ngắn hạn và các giấy tờ có giá ngắn hạn khác. Giấy tờ có giá dài hạn là loại giấy tờ có giá kỳ hạn từ 12 tháng trở lên như chứng chỉ tiền gửi dài hạn, trái phiếu và các giấy tờ có giá dài hạn khác.