Môc lôc Trang Më ®Çu 1 Ch-¬ng 1: c¬ së lý luËn vµ thùc tiÔn cña ph©n tÝch n¨ng 8 lùc c¹nh tranh hµng thuû s¶n ViÖt Nam trªn thÞ tr-êng mü 1. C¹nh tranh vµ n¨ng lùc c¹nh tranh cña hµng hãa 8 1. C¸c yÕu tè ¶nh h-ëng ®Õn n¨ng lùc c¹nh tranh hµng thñy s¶n 19 xuÊt khÈu 1. C¬ së thùc tiÔn 27 1. ThÞ tr-êng hµng thñy s¶n ë Mü 27 1. Sù cÇn thiÕt ph¶i n©ng cao n¨ng lùc c¹nh tranh cña hµng thñy 36 s¶n ViÖt Nam xuÊt khÈu sang thÞ tr-êng Mü 1. Kinh nghiÖm cña mét sè n-íc trong n©ng cao n¨ng lùc c¹nh 40 tranh hµng thñy s¶n xuÊt khÈu vµo thÞ tr-êng Mü Ch-¬ng 2: Thùc tr¹ng n¨ng lùc c¹nh tranh cña hµng 45 thñy s¶n ViÖt Nam trªn thÞ tr-êng Mü 2. Hµng thñy s¶n xuÊt khÈu cña ViÖt Nam trªn thÞ tr-êng Mü tõ 45 n¨m 1994 ®Õn nay 2. Kim ng¹ch xuÊt khÈu 45 2. C¬ cÊu mÆt hµng xuÊt khÈu 48 2. Ph-¬ng thøc xuÊt khÈu 54 2. Ph©n tÝch n¨ng lùc c¹nh tranh hµng thñy s¶n cña ViÖt Nam 55 trªn thÞ tr-êng Mü 2. Ph©n tÝch theo ph-¬ng ph¸p SWOT 55 2. Ph©n tÝch theo ph-¬ng ph¸p GAP 66 2. §¸nh gi¸ chung vÒ n¨ng lùc c¹nh tranh cña hµng thñy s¶n 79 ViÖt Nam trªn thÞ tr-êng Mü Ch-¬ng 3: c¸c gi¶i ph¸p nh»m n©ng cao n¨ng lùc c¹nh 84 tranh cña hµng thñy s¶n viÖt nam trªn thÞ tr-êng mü 3. Nhãm gi¶i ph¸p ®èi víi nhµ n-íc 84 3. C¶i thiÖn quan hÖ ViÖt Nam - Mü 84 3. Hç trî c¸c doanh nghiÖp xuÊt khÈu thñy s¶n trong hiÓu biÕt 86 hÖ thèng luËt ph¸p cña Mü vµ trî gióp ph¸p lý khi cÇn thiÕt 2. Hç trî xóc tiÕn xuÊt khÈu cho c¸c doanh nghiÖp 87 3. ChÝnh s¸ch ®µo t¹o, n©ng cao chÊt l-îng ®éi ngò lao ®éng 91 trong ngµnh thñy s¶n 3. §Çu t- c¬ së h¹ tÇng 92 3. KiÓm so¸t vÖ sinh an toµn thùc phÈm 94 3. Nhãm gi¶i ph¸p ®èi víi c¸c c¬ së s¶n xuÊt, nu«i trång, khai 97 th¸c vµ xuÊt khÈu thñy s¶n sang thÞ tr-êng Mü 3. N©ng cao chÊt l-îng, h¹ gi¸ thµnh s¶n phÈm thñy s¶n xuÊt 98 khÈu trong c¸c kh©u nu«i trång, khai th¸c, chÕ biÕn nh»m ®¸p øng yªu cÇu cña thÞ tr-êng Mü 3. C¹nh tranh b»ng th-¬ng hiÖu - mét biÖn ph¸p mang l¹i hiÖu 101 qu¶ kinh tÕ cao khi xuÊt khÈu sang thÞ tr-êng Mü 3. §Èy m¹nh viÖc nghiªn cøu, t×m hiÓu vÒ thÞ tr-êng Mü 102 3. T¨ng c-êng ho¹t ®éng xóc tiÕn th-¬ng m¹i, giíi thiÖu s¶n 103 phÈm t¹i thÞ tr-êng Mü 3. Ph¸t triÓn hÖ thèng ph©n phèi hµng thñy s¶n trªn thÞ tr-êng Mü 105 KÕt luËn 108 danh môc Tµi liÖu tham kh¶o 111 phô lôc 115 Danh môc c¸c b¶ng Sè hiÖu Tªn b¶ng Trang b¶ng 1. T×nh h×nh nhËp khÈu thñy s¶n cña Mü giai ®o¹n 1997 - 2005 32 2.1 Kim ng¹ch xuÊt khÈu hµng thñy s¶n ViÖt Nam sang Mü giai 46 ®o¹n 1994 - 2005 2.2 C¬ cÊu mÆt hµng thñy s¶n xuÊt khÈu cña ViÖt Nam sang thÞ 48 tr-êng Mü (2001 - 2005) 2.3 XuÊt khÈu hµng thñy s¶n ViÖt Nam, Th¸i Lan vµ Trung Quèc 67 sang thÞ tr-êng Mü giai ®o¹n 2000 - 2005 2.4 T×nh h×nh xuÊt khÈu thñy s¶n cña Th¸i Lan sang thÞ tr-êng 70 Mü thêi kú 2000 - 2005 2.5 T×nh h×nh xuÊt khÈu thñy s¶n cña Trung Quèc sang thÞ 72 tr-êng Mü thêi kú 2000 - 2005 2.6 T×nh h×nh xuÊt khÈu thñy s¶n cña Mü thêi kú 2000 - 2005 73 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT APEC : Diễn đàn hợp tác Châu Á - Thái Bình Dương BTA : Hiệp định thương mại Việt - Mỹ CFA : Hiệp hội cá nheo Mỹ CNH, HĐH : Công nghiệp hóa, hiện đại hóa DOC : Bộ Thương mại Mỹ FDA : Cục Quản lý dược phẩm và Thực phẩm Mỹ GAP : Quy phạm thực hành tốt GDP : Tổng sản phẩm quốc nội GSP : Hệ thống ưu đãi thuế quan phổ cập GTGT : Giá trị gia tăng IMF : Quỹ tiền tệ quốc tế KNXK : Kim ngạch xuất khẩu KTTT : Kinh tế thị trường MFN : Quy chế thương mại tối huệ quốc NMFS : Cơ quan quản lý thủy hải sản Mỹ VASEP : Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam VSATTP : Vệ sinh an toàn thực phẩm XKTS : Xuất khẩu thủy sản WB : Ngân hàng thế giới WTO : Tổ chức Thương mại thế giới SSA : Liên minh tôm miền Nam nước Mỹ 1 MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của đề tài Đẩy mạnh xuất khẩu là chủ trương kinh tế lớn của Đảng và Nhà nước Việt Nam, là một trong những biện pháp quan trọng để tạo ra đột phá tăng trưởng cao, chuyển dịch cơ cấu ngành theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH). Xuất khẩu được đẩy mạnh sẽ góp phần giải quyết công ăn việc làm cho xã hội, tạo nguồn dự trữ ngoại tệ, kích thích đầu tư, đáp ứng được yêu cầu của CNH, HĐH đất nước. Muốn đẩy mạnh xuất khẩu thì việc lựa chọn mặt hàng xuất khẩu chủ lực và thị trường nhập khẩu tiềm năng lớn là hết sức quan trọng. Thủy sản là một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, trong hơn một thập kỷ qua kim ngạch xuất khẩu (KNXK) của mặt hàng này đã gia tăng một mức đáng kể. Năm 1995, KNXK thủy sản mới ở mức 550,5 triệu USD thì đến năm 2005, KNXK thủy sản đã đạt 2,6 tỷ USD, tỷ lệ bình quân mỗi năm tăng 14,5%. Hiện nay thị trường xuất khẩu thủy sản (XKTS) của Việt Nam đã được mở rộng tới trên 105 nước và vùng lãnh thổ trên thế giới. Thủy sản Việt Nam ngày càng có chỗ đứng vững chắc trên thị trường thế giới và hàng thủy sản của Việt Nam đã thâm nhập được một số thị trường lớn như Mỹ, Nhật, EU… Quan hệ thương mại Việt Nam - Mỹ bắt đầu phát triển từ sau khi Mỹ bỏ chính sách cấm vận đối với nước ta. Hiệp định thương mại Việt Nam - Mỹ (BTA) được ký kết và có hiệu lực vào ngày 10/12/2001, đã đánh dấu bước đột phá và cơ hội lớn để đẩy mạnh và mở rộng quan hệ thương mại giữa hai quốc gia, đặc biệt tạo điều kiện cho việc mở rộng hoạt động xuất khẩu của Việt Nam vào thị trường Mỹ. Thị trường Mỹ là một thị trường lớn và nhiều tiềm năng, việc đẩy mạnh xuất khẩu hàng hóa nói chung và hàng thủy sản nói riêng 2 sang thị trường Mỹ là hết sức cần thiết, có ý nghĩa quan trọng đối với tiến trình CNH, HĐH của Việt Nam. Trong bối cảnh khu vực hóa, toàn cầu hóa kinh tế đang tác động mạnh mẽ đến mọi quốc gia, tính chất cạnh tranh về kinh tế giữa các quốc gia ngày càng gay gắt thì hoạt động xuất khẩu nói chung, xuất khẩu hàng thủy sản của Việt Nam sang thị trường Mỹ nói riêng vừa có những cơ hội to lớn, đồng thời cũng có những thách thức không nhỏ. Hàng thủy sản Việt Nam xuất khẩu vào thị trường Mỹ phải đáp ứng được những quy định rất khắt khe của thị trường này, mặt khác phải cạnh tranh gay gắt với hàng thủy sản của những nước khác như Trung Quốc, Thái Lan… Hàng thủy sản Việt Nam không thể thâm nhập và đứng vững được trên thị trường Mỹ nếu không có năng lực cạnh tranh cao. Qua các vụ kiện liên quan đến xuất khẩu cá tra, cá ba sa và tôm của Việt Nam ở Mỹ vừa qua đã xuất hiện nhiều câu hỏi: phải chăng hàng thủy sản Việt Nam có sức cạnh tranh cao trên thị trường Mỹ nên mới bị các chủ trang trại nuôi trồng thủy sản của Mỹ kiện Việt Nam bán phá giá? Hàng thủy sản của Việt Nam đã đáp ứng được đầy đủ các yêu cầu về vệ sinh an toàn thực phẩm (VSATTP) (rào cản kỹ thuật) của thị trường Mỹ hay chưa? Tại sao thị trường Mỹ rất rộng lớn nhưng hàng thủy sản của Việt Nam rất khó vào? Mặc dù đã có khá nhiều nghiên cứu tìm câu trả lời cho các vấn đề trên nhưng cho tới nay vẫn chủ yếu là các bài viết dưới dạng báo có tính thông tin, ít nghiên cứu có tính hệ thống. Một số nghiên cứu đã đề cập đến năng lực cạnh tranh của hàng thủy sản Việt Nam trên thị trường Mỹ nhưng chưa sâu hoặc thiếu tính cập nhật. Do vậy, việc nghiên cứu đề tài để làm rõ các cơ sở lý luận, thực tiễn và thực trạng của năng lực cạnh tranh hàng thủy sản của Việt Nam vào thị trường Mỹ là rất cần thiết. Đây chính là lý do để tác giả chọn đề tài "Năng lực cạnh tranh của hàng thủy sản Việt Nam trên thị trường Mỹ" làm đề tài luận văn Thạc sĩ của mình. Tình hình nghiên cứu Trong những năm gần đây, năng lực cạnh tranh của sản phẩm trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế đã trở thành một trong những chủ đề được nhiều người nghiên cứu ở nước ta. Các nghiên cứu đã được xuất bản (sách) có một số nội dung liên quan đến đề tài như: "Nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế nước ta trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế" (GS. Chu Văn Cấp chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2003); "Đổi mới chính sách nhằm thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế" (TS. Lê Thị Vân Anh, Nxb Lao động, Hà Nội, 2003); "Chiến lược thâm nhập thị trường Mỹ", (GS. Võ Thanh Thu, Nxb Thống kê, Hà Nội, 2003); "Đánh giá tác động kinh tế của hiệp định thương mại song phương Việt Nam - Hoa Kỳ" (Dự án STAR Việt Nam và Viện Quản lý Kinh tế Trung ương, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2003). "Một số biện pháp đẩy mạnh xuất khẩu hàng hóa Việt Nam vào thị trường Hoa Kỳ" (Đề tài Bộ Thương mại, năm 2000). Các nghiên cứu này đã khái quát được khá đầy đủ thực trạng năng lực cạnh tranh của nền kinh tế nước ta hiện nay và nêu các giải pháp để nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế nói chung, hàng xuất khẩu Việt Nam nói riêng tới các thị trường trên thế giới, trong đó có thị trường Mỹ. Các nghiên cứu này cũng đã nêu được các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của quốc gia, công ty và sản phẩm. Một số tài liệu cũng đã nghiên cứu và đưa ra các giải pháp tổng quát nhằm đẩy mạnh xuất khẩu hàng Việt Nam vào thị trường Mỹ. Tuy nhiên, những đánh giá năng lực cạnh tranh sản phẩm xuất khẩu của Việt Nam nói chung và hàng thủy sản xuất khẩu vào Mỹ nói riêng, còn khá mờ nhạt.
