®¹i häc quèc gia Hµ Néi Trung t©m ®µo t¹o, båi d-ìng gi¶ng viªn lý luËn chÝnh trÞ ------------ ------------ NguyÔn ThÞ Ngäc Anh N©ng cao n¨ng lùc c¹nh tranh cña doanh nghiÖp nhµ n-íc ë ViÖt Nam LuËn v¨n th¹c sÜ kinh tÕ chÝnh trÞ Chuyªn ngµnh : Kinh tÕ chÝnh trÞ M· sè : 60 31 01 Ng-êi h-íng dÉn khoa häc: TS. Ng« V¨n L-¬ng Hµ Néi, 2008 1 Ch-¬ng 1 Lý luËn chung vÒ n©ng cao n¨ng lùc c¹nh tranh cña doanh nghiÖp Nhµ n-íc ë ViÖt nam. Mét sè vÊn ®Ò lý luËn vÒ n©ng cao n¨ng lùc c¹nh tranh cña DNNN ë ViÖt Nam 1.C¹nh tranh vµ n©ng cao n¨ng lùc c¹nh tranh.1 Mét sè kh¸i niÖm c¬ b¶n * C¹nh tranh lµ mét hiÖn t-îng kinh tÕ- x· héi phøc t¹p, do c¸ch tiÕp cËn kh¸c nhau nªn cã c¸c quan niÖm kh¸c nhau vÒ c¹nh tranh. M¸c: “C¹nh tranh lµ sù ganh ®ua, sù ®Êu tranh gay g¾t gi÷a c¸c nhµ t- b¶n ®Ó giµnh giËt nh÷ng ®iÒu kiÖn thuËn lîi trong s¶n xuÊt vµ tiªu thô hµng ho¸ ®Ó thu ®îc lîi nhuËn siªu ng¹ch” (Nguån:M¸c- Anghen toµn tËp.
Nxb sù thËt- Hµ néi n¨m 1978) Theo tõ ®iÓm B¸ch Khoa cña ViÖt Nam th×: “C¹nh tranh (trong kinh doanh) lµ ho¹t ®éng ganh ®ua gi÷a nh÷ng ng-êi s¶n xuÊt hµng ho¸, gi÷a c¸c th-¬ng nh©n, c¸c nhµ kinh doanh trong nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng, chi phèi bëi quan hÖ cung cÇu nh»m giµnh c¸c ®iÒu kiÖn s¶n xuÊt, tiªu thô vµ thÞ tr-êng cã lîi nhÊt” (Nguån: Tõ ®iÓm B¸ch khoa. Nxb Tõ ®iÓn B¸ch khoa Hµ néi n¨m 1995) Theo cuèn kinh tÕ häc cña Samuelson th× : “C¹nh tranh lµ sù k×nh ®Þch gi÷a c¸c doanh nghiÖp c¹nh tranh ®Ó giµnh kh¸ch hµng, thÞ trêng” (Nguån: P. Kinh tÕ häc, Nxb Gi¸o dôc Hµ néi n¨m 2000) Qua c¸c ®Þnh nghÜa trªn, cã thÓ tiÕp cËn c¹nh tranh nh- sau: Thø nhÊt, nãi ®Õn c¹nh tranh lµ nãi ®Õn sù ganh ®ua nh»m giµnh lÊy phÇn th¾ng cña nhiÒu chñ thÓ cïng tham dù. Thø hai, môc ®Ých trùc tiÕp cña c¹nh tranh lµ mét ®èi t-îng cô thÓ nµo ®ã mµ c¸c bªn ®Òu muèn giµnh giËt (mét c¬ héi, mét s¶n phÈm, dù ¸n).
8 Mét lo¹t ®iÒu kiÖn cã lîi (mét thÞ tr-êng, mét kh¸ch hµng.) Môc ®Ých cuèi cïng lµ kiÕm ®-îc lîi nhuËn cao. Thø ba, c¹nh tranh diÔn ra trong mét m«i tr-êng cô thÓ, cã c¸c rµng buéc chung mµ c¸c bªn tham gia ph¶i tu©n thñ nh-: ®Æc ®iÓm s¶n phÈm, thÞ tr-êng, c¸c ®iÒu kiÖn ph¸p lý, c¸c th«ng lÖ kinh doanh. Thø t-, trong qu¸ tr×nh c¹nh tranh c¸c chñ thÓ tham gia c¹nh tranh cã thÓ sö dông nhiÒu c«ng cô kh¸c nhau nh-: c¹nh tranh b»ng ®Æc tÝnh vÒ chÊt l-îng s¶n phÈm, c¹nh tranh b»ng gi¸ s¶n phÈm (chÝnh s¸ch ®Þnh gi¸ thÊp; chÝnh s¸ch ®Þnh gi¸ cao; chÝnh s¸ch ®Þnh gi¸ æn ®Þnh; ®Þnh gi¸ theo thÞ tr-êng; chÝnh s¸ch gi¸ ph©n biÖt; b¸n ph¸ gi¸); c¹nh tranh b»ng nghÖ thuËt ph©n biÖt s¶n phÈm (tæ chøc c¸c kªnh tiªu thô); c¹nh tranh nhê dÞch vô b¸n hµng tèt; c¹nh tranh th«ng qua h×nh thøc thanh to¸n. Víi c¸ch tiÕp cËn trªn, trong ph¹m vi nghiªn cøu cña luËn v¨n, kh¸i niÖm c¹nh tranh cã thÓ ®-îc hiÓu nh- sau: C¹nh tranh lµ quan hÖ kinh tÕ mµ ë ®ã c¸c chñ thÓ kinh tÕ ganh ®ua nhau t×m mäi biÖn ph¸p, c¶ nghÖ thuËt lÉn thñ ®o¹n ®Ó ®¹t môc tiªu kinh tÕ cña m×nh, th«ng th-êng lµ chiÕm lÜnh thÞ tr-êng, giµnh lÊy kh¸ch còng nh- c¸c ®iÒu kiÖn s¶n xuÊt, thÞ tr-êng cã lîi nhÊt.
Môc ®Ých cuèi cïng cña c¸c chñ thÓ kinh tÕ trong qu¸ tr×nh c¹nh tranh lµ tèi ®a ho¸ lîi Ých. §èi víi ng-êi s¶n xuÊt kinh doanh lµ lîi nhuËn, ®èi víi ng-êi tiªu dïng lµ lîi Ých tiªu dïng vµ sù tiÖn lîi. (Nguån: Ts NguyÔn VÜnh Thanh. N©ng cao søc c¹nh tranh cña doanh nghiÖp th-¬ng m¹i ViÖt Nam, Nxb lao ®éng- x· héi, n¨m 2005) * N¨ng lùc c¹nh tranh cña doanh nghiÖp Theo s¸ch, “N©ng cao n¨ng lùc c¹nh tranh cña doanh nghiÖp ViÖt Nam trong xu thÕ héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ ë ViÖt Nam” th× kh¸i niÖm n¨ng lùc c¹nh tranh cña doanh nghiÖp ®-îc ®Ò cËp ®Çu tiªn ë Mü ®Çu n¨m 1980.
Theo Alinton Report (n¨m 1985): “Doanh nghiÖp cã kh¶ n¨ng c¹nh tranh lµ doanh nghiÖp cã thÓ s¶n xuÊt s¶n phÈm vµ dÞch vô víi chÊt l-îng v-ît tréi vµ gi¸ c¶ thÊp h¬n c¸c ®èi thñ c¹nh tranh trong n-íc vµ quèc tÕ. Kh¶ n¨ng c¹nh tranh ®ång nghÜa víi viÖc ®¹t ®-îc lîi Ých l©u dµi cña doanh nghiÖp vµ 9 kh¶ n¨ng b¶o ®¶m thu nhËp cho ng-êi lao ®éng vµ chñ doanh nghiÖp. §Þnh nghÜa nµy còng ®-îc nh¾c l¹i trong s¸ch tr¾ng vÒ n¨ng lùc c¹nh tranh cña V-¬ng quèc Anh (n¨m 1994). N¨m 1998, Bé th-¬ng m¹i vµ C«ng nghiÖp (Anh) ®a ra ®Þnh nghÜa: “§èi víi doanh nghiÖp, n¨ng lùc c¹nh tranh lµ kh¶ n¨ng s¶n xuÊt ®óng s¶n phÈm, x¸c ®Þnh ®óng gi¸ c¶ vµ vµo ®óng thêi ®iÓm.
§iÒu ®ã cã nghÜa lµ ®¸p øng nhu cÇu kh¸ch hµng víi hiÖu suÊt vµ hiÖu qu¶ h¬n c¸c doanh nghiÖp kh¸c”. NguyÔn H÷u Th¾ng (Chñ biªn) N©ng cao n¨ng lùc c¹nh tranh cña c¸c doanh nghiÖp ViÖt Nam trong xu thÕ héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ hiÖn nay. Nxb chÝnh trÞ quèc gia, n¨m 2008.) Tuy nhiªn, kh¸i niÖm n¨ng lùc c¹nh tranh ®Õn nay vÉn ch-a hiÓu ®-îc mét c¸ch thèng nhÊt. Theo Buckley (n¨m 1988), n¨ng lùc c¹nh tranh cña doanh nghiÖp cÇn ®-îc g¾n kÕt víi viÖc thùc hiÖn môc tiªu cña doanh nghiÖp.
Theo Collins vµ Polart (n¨m 1996), kh¸i niÖm n¨ng lùc c¹nh tranh g¾n víi nhiÖm vô cña doanh nghiÖp víi 3 yÕu tè lµ: c¸c gi¸ trÞ chñ yÕu cña doanh nghiÖp, môc ®Ých chÝnh cña doanh nghiÖp vµ c¸c môc tiªu gióp doanh nghiÖp thùc hiÖn chøc n¨ng cña m×nh. NguyÔn H÷u Th¾ng (Chñ biªn) N©ng cao n¨ng lùc c¹nh tranh cña c¸c doanh nghiÖp ViÖt Nam trong xu thÕ héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ hiÖn nay. Nxb chÝnh trÞ quèc gia, n¨m 2008.) Cã nhiÒu c¸ch tiÕp cËn vÒ n¨ng lùc c¹nh tranh cña doanh nghiÖp sau d©y lµ mét sè quan niÖm (Nguån: Ts. NguyÔn H÷u Th¾ng (Chñ biªn) N©ng cao n¨ng lùc c¹nh tranh cña c¸c doanh nghiÖp ViÖt Nam trong xu thÕ héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ hiÖn nay.
Nxb chÝnh trÞ quèc gia, n¨m 2008.) Mét lµ, n¨ng lùc c¹nh tranh lµ kh¶ n¨ng duy tr× vµ më réng thÞ phÇn, thu lîi nhuËn cña doanh nghiÖp. §©y lµ quan niÖm kh¸ phæ biÕn hiÖn nay, theo ®ã n¨ng lùc c¹nh tranh lµ kh¶ n¨ng tiªu thô hµng ho¸, dÞch vô so víi c¸c ®èi thñ vµ kh¶ n¨ng thu lîi cña doanh nghiÖp. C¸ch quan niÖm nh- vËy cã thÓ gÆp trong c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu cña Mehra (n¨m 1998), Buckley (n¨m 1991) hay ë trong n-íc nh- cña CIEM (n¨m 2003)…. C¸ch quan niÖm nh- vËy t-¬ng ®ång víi c¸ch tiÕp cËn th-¬ng m¹i truyÒn thèng nh- 10 nªu trªn.
H¹n chÕ trong quan niÖm nµy lµ ch-a bao hµm c¸c ph-¬ng thøc, c¸c yÕu tè duy tr× vµ n©ng cao n¨ng lùc c¹nh tranh, ch-a ph¶n ¸nh mét c¸ch bao qu¸t n¨ng lùc kinh doanh cña doanh nghiÖp. Hai lµ, n¨ng lùc c¹nh tranh cña doanh nghiÖp lµ kh¶ n¨ng chèng chÞu tr-íc sù tÊn c«ng cña c¸c doanh nghiÖp kh¸c. Ch¼ng h¹n, Héi ®ång chÝnh s¸ch n¨ng lùc c¹nh tranh cña Mü ®-a ra ®Þnh nghÜa: n¨ng lùc c¹nh tranh lµ n¨ng lùc kinh tÕ vÒ hµng ho¸ vµ dÞch vô cña mét nÒn s¶n xuÊt cã thÓ v-ît qua thö th¸ch trªn thÞ trêng thÕ giíi…Uû ban quèc gia vÒ hîp t¸c kinh tÕ cã trÝch dÉn kh¸i niÖm n¨ng lùc c¹nh tranh theo tõ ®iÓn thuËt ng÷ chÝnh s¸ch th-¬ng m¹i (n¨m 1997). Theo ®ã, n¨ng lùc c¹nh tranh lµ n¨ng lùc cña doanh nghiÖp “kh«ng bÞ doanh nghiÖp kh¸c ®¸nh b¹i vÒ n¨ng lùc kinh tÕ”.
Quan niÖm vÒ n¨ng lùc c¹nh tranh nh- vËy mang tÝnh chÊt ®Þnh tÝnh. Ba lµ, n¨ng lùc c¹nh tranh ®ång nghÜa víi n¨ng suÊt lao ®éng. Theo tæ chøc hîp t¸c vµ ph¸t triÓn kinh tÕ (OECD), n¨ng lùc c¹nh tranh cña doanh nghiÖp lµ søc s¶n xuÊt ra thu nhËp t-¬ng ®èi cao trªn c¬ së sö dông c¸c yÕu tè s¶n xuÊt cã hiÖu qu¶ lµm cho c¸c doanh nghiÖp ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong ®iÒu kiÖn c¹nh tranh quèc tÕ. Bèn lµ, n¨ng lùc c¹nh tranh ®ång nghÜa víi viÖc duy tr× vµ n©ng cao lîi thÕ c¹nh tranh.
Ch¼ng h¹n, t¸c gi¶ Vò Träng L©m (n¨m 2006) cho r»ng, n¨ng lùc c¹nh tranh cña doanh nghiÖp lµ kh¶ n¨ng t¹o dùng, duy tr×, sö dông vµ s¸ng t¹o míi c¸c lîi thÕ c¹nh tranh cña doanh nghiÖp.T¸c gi¶ TrÇn söu (n¨m 2005) còng cã ý kiÕn t¬ng tù: “n¨ng lùc c¹nh tranh cña doanh nghiÖp lµ kh¶ n¨ng t¹o ra lîi thÕ c¹nh tranh, cã kh¶ n¨ng t¹o ra n¨ng suÊt vµ chÊt l-îng cao h¬n ®èi thñ c¹nh tranh, chiÕm lÜnh thÞ phÇn lín, t¹o ra thu nhËp cao vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng” Ngoµi ra, kh«ng Ýt ý kiÕn ®ång nhÊt n¨ng lùc c¹nh tranh cña doanh nghiÖp víi n¨ng lùc kinh doanh. Nh- vËy, cho ®Õn nay quan niÖm vÒ n¨ng lùc c¹nh tranh vÉn ch-a ®-îc hiÓu thèng nhÊt. §Ó cã thÓ ®-a ra quan niÖm n¨ng lùc c¹nh tranh cña doanh nghiÖp phï hîp, cÇn l-u ý nh÷ng ®Æc thï cña kh¸i niÖm nµy nh- 11 Henricsson vµ c¸c céng sù (n¨m 2004) chØ ra: ®ã lµ tÝnh ®a nghÜa (cã nhiÒu c¸ch ®Þnh nghÜa), ®a trÞ (cã nhiÒu c¸ch ®o l-êng), ®a cÊp (víi c¸c cÊp ®é kh¸c nhau), phô thuéc, cã tÝnh quan hÖ qua l¹i, tÝnh chÊt ®éng vµ lµ mét qu¸ tr×nh. Tõ nh÷ng yªu cÇu trªn, cã thÓ ®-a ra kh¸i niÖm n¨ng lùc c¹nh tranh cña doanh nghiÖp nh- sau: N¨ng lùc c¹nh tranh cña doanh nghiÖp lµ kh¶ n¨ng duy tr× vµ n©ng cao lîi thÕ c¹nh tranh trong viÖc tiªu thô s¶n phÈm, më réng m¹ng l-íi tiªu thô, thu hót vµ sö dông cã hiÖu qu¶ c¸c yÕu tè s¶n xuÊt nh»m ®¹t lîi Ých kinh tÕ cao vµ bÒn v÷ng.
NguyÔn H÷u Th¾ng (Chñ biªn) N©ng cao n¨ng lùc c¹nh tranh cña c¸c doanh nghiÖp ViÖt Nam trong xu thÕ héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ hiÖn nay. Nxb chÝnh trÞ quèc gia, n¨m 2008.) Nh- vËy, n¨ng lùc c¹nh tranh kh«ng ph¶i lµ chØ tiªu ®¬n nhÊt mµ mang tÝnh tæng hîp, bao gåm nhiÒu chØ tiªu cÊu thµnh vµ cã thÓ x¸c ®Þnh ®-îc cho nhãm doanh nghiÖp (ngµnh) vµ tõng doanh nghiÖp. * N©ng cao n¨ng lùc c¹nh tranh lµ mét xu thÕ kh«ng thÓ ®¶o ng-îc. TiÕn tr×nh toµn cÇu ho¸ vµ héi nhËp quèc tÕ diÔn ra réng kh¾p vµ nhanh chãng, th× kh¸i niÖm “n¨ng lùc c¹nh tranh quèc gia” ®ang trë thµnh vÊn ®Ò nãng hæi, thu hót ®-îc sù quan t©m cña nhiÒu ChÝnh phñ, nhiÒu doanh nh©n.
N©ng cao n¨ng lùc c¹nh tranh cña quèc gia vµ c¸c doanh nghiÖp ®ang diÔn ra nh- mét xu h-íng tÊt yÕu cña thêi ®¹i, kh«ng thÓ ®¶o ng-îc, quyÕt ®Þnh ®Õn sù thµnh c«ng hay thÊt b¹i cña mét quèc gia, mét doanh nghiÖp.