Luận văn về nâng cao khả năng xuất khẩu lao động của Việt Nam trên thị trường châu Á

Xuất khẩu lao động Việt Nam đã trở thành một phần quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế. 74 trang · Đại học Dân lập Đông Đô · 2010.

• Tác giả: Bùi Thị Ngọc Dung
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Duy Liên
• Trường học: Đại học Dân lập Đông Đô
• Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
• Đề tài: Nâng cao khả năng xuất khẩu lao động Việt Nam tại thị trường châu Á
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ LAO ĐỘNG, THỊ TRƯỜNG XKLĐ VÀ KHẢ NĂNG XKLĐ CỦA VIỆT NAM TRONG THỜI KỲ HỘI NHẬP
• 1.1. Xuất khẩu lao động
• 1.2. Thị trường xuất khẩu lao động
• 1.3. Đặc điểm của xuất khẩu lao động
• 1.4. Sự cần thiết và vai trò của XKLĐ đối với sự phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam
• 1.4.1. Sự cần thiết phải xuất khẩu lao động
• 1.4.2. Vai trò của XKLĐ đối với sự phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam
• 1.5. Các yếu tố tác động đến khả năng xuất khẩu lao động
• 1.6. Kinh nghiệm xây dựng khả năng XKLĐ ở một số nước trên thế giới
• 1.6.1. Kinh nghiệm của một số quốc gia Châu Á về cải thiện chất lượng lao động xuất khẩu
• 1.6.2. Những bài học kinh nghiệm áp dụng cho Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG XUẤT KHẨU LAO ĐỘNG CỦA VIỆT NAM TẠI KHU VỰC CHÂU Á TRONG THỜI KỲ HỘI NHẬP
• 2.1. Hội nhập kinh tế quốc tế và những tác động đến XKLĐ của Việt Nam
• 2.2. Thực trạng XKLĐ của Việt Nam tại khu vực Châu Á trong thời kỳ hội nhập
• 2.2.1. Khái quát về thị trường lao động Châu Á
• 2.2.2. Các giai đoạn phát triển của hoạt động XKLĐ của Việt Nam
• 2.2.3. Đánh giá chung về khả năng XKLĐ của Việt Nam tại thị trường Châu Á trong thời kỳ hội nhập
• 2.2.4. Những kết quả đạt được
• 2.2.5. Nguyên nhân của tình hình trên
• 2.2.6. Đánh giá chung
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO KHẢ NĂNG XUẤT KHẨU LAO ĐỘNG CỦA VIỆT NAM SANG THỊ TRƯỜNG CHÂU Á
• 3.1. Mục tiêu, phương hướng XKLĐ của Việt Nam trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế
• 3.2. Phương hướng xuất khẩu lao động đến năm 2020
• 3.3. Giải pháp nhằm nâng cao khả năng XKLĐ của Việt Nam sang thị trường Châu Á
• 3.3.1. Đối với cơ quan quản lý Nhà nước
• 3.3.2. Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu lao động
• 3.3.2.1. Trong công tác quản lý Nhà nước đối với các doanh nghiệp xuất khẩu lao động
• 3.3.2.2. Với bản thân doanh nghiệp
• 3.3.3. Đối với người lao động
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về khả năng xuất khẩu lao động Việt Nam tại thị trường châu Á

Xuất khẩu lao động Việt Nam đã trở thành một phần quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế. Thị trường lao động châu Á đang mở ra nhiều cơ hội cho người lao động Việt Nam. Tuy nhiên, để tận dụng được những cơ hội này, cần có những chính sách và giải pháp phù hợp nhằm nâng cao khả năng xuất khẩu lao động.

1.1. Đặc điểm thị trường lao động châu Á

Thị trường lao động châu Á có sự đa dạng về nhu cầu và yêu cầu kỹ năng. Các quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc, và Đài Loan đang cần nguồn lao động chất lượng cao, điều này tạo ra cơ hội lớn cho lao động Việt Nam.

1.2. Xu hướng xuất khẩu lao động hiện nay

Xu hướng xuất khẩu lao động đang chuyển dịch mạnh mẽ sang các thị trường mới nổi tại châu Á. Điều này đòi hỏi người lao động Việt Nam phải nâng cao kỹ năng và trình độ để đáp ứng yêu cầu của các nhà tuyển dụng.

II. Thách thức trong việc nâng cao khả năng xuất khẩu lao động Việt Nam

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng Việt Nam cũng phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc nâng cao khả năng xuất khẩu lao động. Các vấn đề như chất lượng đào tạo, chính sách hỗ trợ và sự cạnh tranh từ các quốc gia khác là những yếu tố cần được giải quyết.

2.1. Chất lượng đào tạo nghề cho lao động

Chất lượng đào tạo nghề hiện nay chưa đáp ứng được yêu cầu của thị trường lao động quốc tế. Cần có những chương trình đào tạo phù hợp và hiệu quả hơn để nâng cao kỹ năng cho người lao động.

2.2. Chính sách hỗ trợ xuất khẩu lao động

Chính sách hiện tại chưa đủ mạnh để hỗ trợ người lao động trong việc tìm kiếm việc làm ở nước ngoài. Cần có những biện pháp cụ thể để cải thiện tình hình này.

III. Phương pháp nâng cao khả năng xuất khẩu lao động Việt Nam

Để nâng cao khả năng xuất khẩu lao động, Việt Nam cần áp dụng một số phương pháp hiệu quả. Các giải pháp này bao gồm cải thiện chất lượng đào tạo, tăng cường hợp tác quốc tế và phát triển các chương trình hỗ trợ người lao động.

3.1. Cải thiện chất lượng đào tạo nghề

Cần thiết lập các chương trình đào tạo nghề chất lượng cao, phù hợp với nhu cầu của thị trường lao động quốc tế. Việc này sẽ giúp người lao động có đủ kỹ năng để cạnh tranh.

3.2. Tăng cường hợp tác quốc tế

Việt Nam cần mở rộng hợp tác với các quốc gia có nhu cầu lao động cao. Điều này không chỉ giúp tăng cường cơ hội việc làm mà còn nâng cao uy tín của lao động Việt Nam trên thị trường quốc tế.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về xuất khẩu lao động

Nghiên cứu cho thấy rằng việc nâng cao khả năng xuất khẩu lao động không chỉ mang lại lợi ích kinh tế cho người lao động mà còn cho cả đất nước. Các kết quả từ các chương trình đào tạo và hợp tác quốc tế đã chứng minh hiệu quả rõ rệt.

4.1. Kết quả từ các chương trình đào tạo

Các chương trình đào tạo nghề đã giúp hàng triệu lao động Việt Nam có việc làm ổn định tại nước ngoài, từ đó cải thiện đời sống cho nhiều gia đình.

4.2. Tác động của xuất khẩu lao động đến kinh tế

Xuất khẩu lao động đã đóng góp một phần lớn vào ngân sách quốc gia thông qua kiều hối, giúp cải thiện tình hình kinh tế xã hội tại nhiều địa phương.

V. Kết luận và tương lai của xuất khẩu lao động Việt Nam

Tương lai của xuất khẩu lao động Việt Nam tại thị trường châu Á phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm chính sách, chất lượng lao động và sự cạnh tranh từ các quốc gia khác. Cần có những chiến lược dài hạn để phát triển bền vững lĩnh vực này.

5.1. Chiến lược phát triển xuất khẩu lao động

Cần xây dựng một chiến lược phát triển xuất khẩu lao động rõ ràng, tập trung vào nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và mở rộng thị trường.

5.2. Tương lai của lao động Việt Nam tại châu Á

Với sự phát triển của nền kinh tế châu Á, cơ hội cho lao động Việt Nam sẽ ngày càng tăng. Tuy nhiên, cần phải chuẩn bị tốt để đáp ứng yêu cầu của thị trường.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Nâng cao khả năng xuất khẩu lao động của Việt Nam trên thị trường Châu Á hiện nay" được thực hiện bởi sinh viên Bùi Thị Ngọc Dung, ngành Quan hệ quốc tế thuộc Khoa Quan hệ quốc tế, Trường Đại học Dân lập Đông Đô (Hà Nội, hoàn thành tháng 4 năm 2010), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phạm Duy Liên.

Về bối cảnh thực tiễn, tác giả chỉ ra rằng hội nhập kinh tế quốc tế là xu thế chung và nhu cầu tất yếu của các quốc gia. Tiến trình hội nhập của Việt Nam bắt đầu từ năm 1992 khi tái lập quan hệ với các định chế tài chính quốc tế như Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB), tiếp nối bằng việc gia nhập Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) năm 1995, Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN (AFTA) năm 1996, Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương (APEC) năm 1998, và trở thành thành viên thứ 150 của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2007. Trong tiến trình này, xuất khẩu lao động (XKLĐ) trở thành định hướng phát triển quan trọng. Bình quân mỗi năm có hàng chục ngàn lao động Việt Nam ra nước ngoài làm việc; từ các thị trường truyền thống như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, mạng lưới tiếp nhận đã mở rộng đến hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ. Tuy nhiên, năng lực cạnh tranh của lao động Việt Nam trên thị trường quốc tế còn hạn chế do điểm nghẽn về chất lượng đào tạo, tay nghề, ngoại ngữ và kỷ luật lao động, khiến yêu cầu nâng cao khả năng XKLĐ tại khu vực trọng điểm Châu Á trở nên cấp thiết.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể:

1. Làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về sức lao động và thị trường xuất khẩu lao động trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế.
2. Đánh giá những thành tựu đã đạt được của lĩnh vực XKLĐ Việt Nam, đồng thời chỉ ra các tồn tại hạn chế và nguyên nhân cốt lõi.
3. Đề xuất hệ thống giải pháp nhằm giải quyết các bất cập tồn đọng, nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng XKLĐ của Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Nghiên cứu hệ thống cơ sở lý luận về XKLĐ nhằm nhận thức toàn diện về vai trò của nguồn vốn nhân lực quốc gia.
2. Đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao khả năng XKLĐ, cải thiện chất lượng nhân lực, đáp ứng mục tiêu phát huy tiềm năng lao động của đất nước.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động xuất khẩu lao động của Việt Nam, tập trung vào các thị trường tiếp nhận truyền thống tại khu vực Châu Á như Malaysia, Đài Loan, Hàn Quốc.
• Phạm vi nghiên cứu: Thực trạng hoạt động XKLĐ của Việt Nam trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế, tập trung vào giai đoạn 1980 - 2009, với trọng tâm số liệu phân tích trong giai đoạn 2000 - 2009.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận tiếp cận vấn đề nghiên cứu từ góc độ kinh tế quốc tế và quan hệ kinh tế đối ngoại:

• Khái niệm và khung pháp lý: Tác giả dẫn chiếu khái niệm lao động và XKLĐ theo Điều 1 Nghị định số 152/1999/NĐ-CP ngày 20/09/1999 của Chính phủ, xác định XKLĐ và chuyên gia là hoạt động kinh tế - xã hội góp phần phát triển nguồn nhân lực, tạo việc làm, tăng thu nhập và nguồn thu ngoại tệ; gắn liền với quan điểm của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) về sự di chuyển lao động nhằm bù đắp mất cân đối cung - cầu giữa các quốc gia; cùng định hướng từ Chỉ thị số 41-CT/TW ngày 22/09/1998 của Bộ Chính trị.
• Các đặc điểm và nhân tố tác động: Khóa luận phân tích 5 đặc điểm của XKLĐ (hoạt động kinh tế; mang tính xã hội; kết hợp quản lý vĩ mô của Nhà nước với sự chủ động của doanh nghiệp; diễn ra trong môi trường cạnh tranh gay gắt; đảm bảo hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người lao động; là hoạt động nhiều biến đổi) và các nhân tố chi phối như quan hệ cung - cầu toàn cầu, hệ thống pháp luật, chất lượng lao động và quan hệ ngoại giao.
• Kinh nghiệm quốc tế: Khóa luận phân tích bài học từ Philippines (cơ chế bảo hộ lao động ở nước ngoài, miễn thuế sân bay, chuyển kiều hối chính thức đạt 11,8 tỷ USD năm 2006), Thái Lan (chính sách tiền ký quỹ 1 - 5 triệu bạt cho doanh nghiệp phái cử, giới hạn phí dịch vụ không quá 1 tháng lương, đào tạo 120.000 lao động chuẩn bị mỗi năm), và Trung Quốc (chiến lược đưa du học sinh và sinh viên ra nước ngoài học tập để tiếp thu công nghệ, với 380.000 du học sinh tại 108 quốc gia năm 2002 theo thống kê của UNESCO).

Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp luận: Chủ nghĩa duy vật biện chứng kết hợp phương pháp lịch sử và phương pháp logic.
• Phương pháp nghiên cứu cụ thể: Thu thập và xử lý dữ liệu thứ cấp, phương pháp phân tích - tổng hợp số liệu, phương pháp so sánh đối chiếu, phương pháp thống kê và hệ thống hóa.
• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thống kê chính thức từ Cục Quản lý lao động ngoài nước (Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội), Báo cáo kết quả sơ bộ Tổng điều tra dân số và nhà ở ngày 01/04/2009 (theo Quyết định số 94/2008/QĐ-TTg ngày 10/07/2008 của Thủ tướng Chính phủ), dữ liệu từ các tổ chức quốc tế (ILO, WB, ADB, UNESCO) và các tư liệu chuyên ngành.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận về lao động, thị trường XKLĐ và khả năng XKLĐ của Việt Nam trong thời kỳ hội nhập

Chương 1 hệ thống hóa khái niệm sức lao động, thị trường XKLĐ và tính cấp thiết của hoạt động này đối với phát triển kinh tế - xã hội. Theo số liệu Tổng điều tra dân số ngày 01/04/2009, dân số Việt Nam đạt 85,8 triệu người (đứng thứ 3 Đông Nam Á và thứ 13 thế giới), sau 10 năm tăng 9,47 triệu người với tốc độ tăng bình quân 1,2%/năm. Lực lượng trong độ tuổi lao động đạt 55 triệu người, trong đó 45,2 triệu người thuộc lực lượng lao động (chiếm 82,2%). Số lao động đang làm việc là 43,9 triệu người (thành thị chiếm 27% với gần 12 triệu người; nông thôn chiếm 73% với 31,9 triệu người). Trình độ học vấn của lực lượng lao động từ THCS trở lên đạt 56,7%, THPT trở lên đạt 27,8%, trong khi trình độ đại học trở lên chỉ chiếm 5,3% (thành thị đạt 14,4%, nông thôn 1,8%). Tỷ lệ thất nghiệp cả nước là 2,9% (tương đương 1,3 triệu người), trong đó thành thị là 4,64% và nông thôn là 2,25%.

Mâu thuẫn giữa nguồn cung lao động tăng nhanh và khả năng giải quyết việc làm nội địa đặt ra yêu cầu cấp thiết phải phát triển XKLĐ. Về vai trò kinh tế, năm 2006 lượng kiều hối do lao động chuyển về đạt khoảng 1,7 tỷ USD, chiếm khoảng 3,3% GDP cả nước và tương đương quy mô vốn ODA giải ngân cùng năm. Bên cạnh việc giảm áp lực thất nghiệp, XKLĐ còn hỗ trợ đào tạo tác phong công nghiệp và tay nghề. Từ bài học kinh nghiệm của Philippines, Thái Lan và Trung Quốc, tác giả rút ra 3 vấn đề cho Việt Nam: định vị vai trò kiến tạo hành lang pháp lý của Nhà nước, kết hợp hài hòa lợi ích quốc gia với quyền lợi người lao động, và giải quyết việc làm hậu xuất khẩu gắn liền với chính sách hỗ trợ người lao động tái xuất.

Chương 2: Thực trạng xuất khẩu lao động của Việt Nam tại khu vực Châu Á trong thời kỳ hội nhập

Chương 2 đánh giá thực trạng 30 năm phát triển hoạt động XKLĐ (1980 - 2010), phân chia thành hai giai đoạn bản lề:

1. Giai đoạn cơ chế kế hoạch hóa tập trung (1980 - 1990): Thực hiện thông qua các Hiệp định chính phủ ký kết với 4 nước xã hội chủ nghĩa (Liên Xô, CHDC Đức, Tiệp Khắc, Bungari), hiệp định chuyên gia với một số nước Châu Phi và thỏa thuận ngành với Iraq, Libya. Giai đoạn này đưa được 28,8 vạn lao động ra nước ngoài (trong đó các nước xã hội chủ nghĩa tiếp nhận 26,18 vạn người), bình quân hơn 2,7 vạn người/năm. Lao động chưa qua đào tạo nghề chiếm 57% (giai đoạn 1988 - 1990 lên tới 70%). Cơ cấu ngành nghề tiếp nhận gồm: công nghiệp nhẹ 45%, xây dựng 26%, cơ khí 20% và các ngành khác 6%. Về hiệu quả kinh tế, ngân sách nhà nước thu 482 triệu rúp phi mậu dịch (tương đương 263 tỷ đồng thời giá 1990 và 9,2 triệu USD); hàng hóa người lao động gửi và mang về đạt khoảng 720 tỷ đồng cùng 300 triệu USD chuyển về, đưa tổng giá trị thu về ước đạt 1.200 tỷ đồng (thời giá 1990).
2. Giai đoạn cơ chế thị trường (từ năm 1991 đến nay): Hoạt động vận hành theo quy luật cung - cầu quốc tế. Quy mô tiếp nhận mở rộng sang hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ, với hơn 10 thị trường tiếp nhận trên 2.000 lao động Việt Nam mỗi năm. Giai đoạn 2003 - 2009, bình quân mỗi năm đưa gần 77.000 lao động đi làm việc ở nước ngoài, mang lại lượng ngoại tệ chuyển về từ 1,7 đến 2 tỷ USD/năm.

Khóa luận tổng hợp quy mô phát triển lao động xuất khẩu qua bảng thống kê:

Năm	Tổng số lao động xuất khẩu (Người)	Lao động nữ (Người)
2000	31.500	9.065
2001	36.168	7.704
2002	46.122	10.556
2003	75.000	18.118
2004	67.447	37.741
2005	70.594	24.605
2006	78.855	27.023
2007	85.020	28.278
2008	86.990	28.598

Phân tích chuyên sâu 3 thị trường trọng điểm tại Châu Á:

• Thị trường Hàn Quốc: Tiếp nhận qua Chương trình cấp phép việc làm (EPS). Tính đến 30/06/2009, tổng số lao động Việt Nam nhập cảnh Hàn Quốc theo chương trình EPS đạt 40.228 người (không tính tái nhập cảnh). Cơ cấu theo ngành nghề gồm: sản xuất chế tạo 33.899 người (chiếm tỷ trọng áp đảo), nông nghiệp 3.038 người, xây dựng 2.950 người, và thủy sản 320 người. Có 8 doanh nghiệp Việt Nam được phép cung ứng tu nghiệp sinh sang Hàn Quốc gồm LOD, VINACONEX, OLECO, SULECO, SOVILACO, TRACODI, IMS, TRACIMEXCO.
• Thị trường Đài Loan: Tiếp nhận lao động Việt Nam từ cuối năm 1999 trong hạn ngạch khống chế 300.000 lao động nước ngoài. Trong 10 năm, Việt Nam đưa gần 200.000 lượt lao động sang Đài Loan. Tính đến hết tháng 5/2009, số lao động Việt Nam đang làm việc tại đây là 77.289 người (tăng 2.874 người so với cùng kỳ năm 2008), chiếm 22,60% tổng số lao động nước ngoài tại Đài Loan, đứng vị trí thứ 2 trong 6 quốc gia cung ứng (sau Indonesia). Cơ cấu ngành nghề: sản xuất chế tạo chiếm 57,70% (44.594 người); chăm sóc người ốm và giúp việc gia đình chiếm 41,02% (31.706 người); xây dựng chiếm 0,72% (554 người); thuyền viên chiếm 0,56% (435 người). Về địa bàn, lao động tập trung tại Đào Viên (14.683 người, 19,00%), Đài Bắc (10.840 người, 14,03%), Chương Hóa (8.143 người, 10,54%) và Đài Trung. Thu nhập bình quân đạt khoảng 500 USD/tháng với giúp việc gia đình và 650 - 700 USD/tháng với công xưởng, hộ lý; sau chi phí gửi về nước 300 - 350 USD/tháng. Toàn thị trường có 158 doanh nghiệp Việt Nam tham gia ký kết với hơn 500 công ty môi giới việc làm Đài Loan. Tồn tại lớn là hiện tượng lao động bỏ hợp đồng, dẫn tới việc chính quyền Đài Loan tạm dừng tiếp nhận lao động giúp việc gia đình từ đầu năm 2005.
• Thị trường Malaysia: Ký kết hợp tác và tiếp nhận lao động Việt Nam từ đầu năm 1992, thời hạn hợp đồng tối đa 7 năm. Đến thời điểm khảo sát có khoảng 100.000 lao động Việt Nam làm việc tại đây thông qua hơn 100 doanh nghiệp phái cử. Ngành nghề tiếp nhận tập trung vào dệt may, lắp ráp điện tử và sản xuất công nghiệp; mức thu nhập bình quân từ 2 đến 2,5 triệu đồng/tháng.

Về mặt hạn chế, công tác tuyển chọn qua nhiều trung gian đẩy chi phí lên cao; công tác đào tạo định hướng, ngoại ngữ và giáo dục kỷ luật chưa sâu; tình trạng vi phạm pháp luật và phá vỡ hợp đồng làm ảnh hưởng đến uy tín quốc gia; thủ tục cấp hộ chiếu qua nhiều cơ quan kéo dài khoảng 1 tháng; năng lực cán bộ quản lý ở nước ngoài của các doanh nghiệp còn yếu, phần lớn chỉ đảm nhiệm vai trò phiên dịch.

Chương 3: Giải pháp nhằm nâng cao khả năng xuất khẩu lao động của Việt Nam sang thị trường Châu Á

Chương 3 đề xuất định hướng và giải pháp phát triển dựa trên chỉ tiêu vĩ mô:

• Mục tiêu giai đoạn mới: Từ năm 2010 phấn đấu tạo việc làm mới cho 1,6 triệu lao động/năm. Mục tiêu năm 2010 đưa 70.000 người đi làm việc ở nước ngoài, kiều hối trên 1,7 tỷ USD. Theo kế hoạch đầu tư 930 tỷ đồng của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, phấn đấu đến năm 2015 đưa 100.000 - 200.000 lao động/năm, nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo nghề lên 70% (100% được giáo dục định hướng và ngoại ngữ). Chỉ tiêu đến năm 2020 đưa trên 1 triệu lao động đi làm việc ở nước ngoài theo Nghị quyết của Quốc hội.
• Nhóm giải pháp đối với cơ quan quản lý Nhà nước: Hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật (hoàn thiện dự thảo Luật về lĩnh vực XKLĐ); cải cách thủ tục hành chính, rút ngắn thời gian thẩm tra hồ sơ và cấp hộ chiếu; tổ chức đánh giá, phân loại 164 doanh nghiệp được cấp phép, kiên quyết xử lý hoặc đình chỉ các đơn vị vi phạm; tăng cường thanh tra, kiểm tra và bảo hộ công dân thông qua mạng lưới đại sứ quán.
• Nhóm giải pháp đối với doanh nghiệp phái cử: Xây dựng cơ sở đào tạo nghề và ngoại ngữ chuẩn hóa; đầu tư nghiên cứu thị trường, nâng cao năng lực đàm phán hợp đồng cung ứng; gắn kết tuyển chọn lao động với chính quyền địa phương nhằm minh bạch thông tin và giảm chi phí trung gian; nâng cao năng lực chuyên môn và đạo đức của đội ngũ cán bộ đại diện quản lý lao động ở nước ngoài.
• Nhóm giải pháp đối với người lao động: Nâng cao ý thức tổ chức kỷ luật, tuân thủ pháp luật nước sở tại, nghiêm túc tích lũy kiến thức nghề nghiệp và ngoại ngữ trước khi xuất cảnh; hạn chế hiện tượng bỏ trốn ra ngoài làm việc bất hợp pháp; thực hành tiết kiệm để tích lũy vốn phục vụ tái lập nghiệp sau khi về nước.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận tổng hợp hệ thống số liệu cụ thể phản ánh quy mô và cơ cấu xuất khẩu lao động Việt Nam:

Chỉ số / Thị trường	Số liệu ghi nhận trong văn bản	Chi tiết chuyên môn
Quy mô toàn cầu (2009)	~75.000 lao động xuất khẩu	Duy trì đưa trên 70.000 người/năm từ năm 2005
Kiều hối thường niên	1,7 đến 2,0 tỷ USD/năm	Chiếm khoảng 3,3% GDP cả nước năm 2006
Chương trình EPS Hàn Quốc	40.228 lao động nhập cảnh	Tính đến 30/06/2009 (Chế tạo: 33.899; Nông nghiệp: 3.038)
Hiện diện tại Đài Loan	77.289 lao động	Tính đến tháng 5/2009, chiếm 22,60% thị phần lao động ngoại
Cơ cấu nghề tại Đài Loan	Chế tạo: 57,70%; Hộ lý/Giúp việc: 41,02%	Lao động công xưởng thu nhập 650 - 700 USD/tháng
Hiện diện tại Malaysia	~100.000 lao động	Thu nhập bình quân 2,0 - 2,5 triệu đồng/tháng
Mạng lưới doanh nghiệp	164 doanh nghiệp được cấp phép	158 đơn vị cung ứng Đài Loan, 8 đơn vị tham gia EPS Hàn Quốc

Về mặt giải pháp, nghiên cứu đưa ra khuyến nghị phân tầng: kiến nghị Nhà nước hoàn thiện thể chế và đẩy mạnh ngoại giao kinh tế; kiến nghị doanh nghiệp tái cấu trúc quy trình đào tạo và quản lý; khuyến nghị người lao động chấp hành kỷ luật hợp đồng để bảo vệ thị phần quốc gia.

Về đóng góp học thuật và thực tiễn, công trình đã phân kỳ lịch sử 30 năm phát triển XKLĐ của Việt Nam (1980 - 2010), làm rõ sự chuyển dịch từ hợp tác phi thương mại sang vận hành theo cơ chế thị trường; cung cấp bức tranh chi tiết về cơ cấu phân bổ lao động theo ngành nghề và địa bàn tại 3 thị trường Châu Á lớn nhất ở giai đoạn 2005 - 2009.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Tác giả tự nhận định công trình còn những hạn chế nhất định do điều kiện thời gian, trình độ nghiên cứu và kinh nghiệm thực tiễn chưa nhiều.
• Dữ liệu nghiên cứu chủ yếu phản ánh giai đoạn trước năm 2010; một số bảng biểu thống kê trong nguồn tài liệu chưa được số hóa trọn vẹn do giới hạn sao lưu văn bản gốc.
• Trọng tâm khảo sát đặt tại khu vực Đông Bắc Á và Đông Nam Á (Hàn Quốc, Đài Loan, Malaysia), chưa mở rộng phân tích chuyên sâu các thị trường Trung Đông, Châu Âu hay Bắc Mỹ.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Khảo sát các cơ chế giải quyết việc làm hậu XKLĐ và chính sách thúc đẩy tái xuất lao động có tay nghề.
• Nghiên cứu mô hình liên kết đào tạo nghề chuyên sâu theo đơn đặt hàng của các thị trường tiếp nhận kỹ thuật cao.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên các ngành Quan hệ quốc tế, Kinh tế đối ngoại, Quản lý lao động - tiền lương, và Xã hội học khi nghiên cứu về di cư lao động quốc tế.
• Cán bộ quản lý tại các doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài.

Nội dung có giá trị tham khảo chuyên môn cao:

• Bức tranh lịch sử 10 năm đầu tiên (1980 - 1990) về hợp tác lao động với khối các nước xã hội chủ nghĩa tại Đông Âu.
• Số liệu chi tiết về phân bố lao động, thu nhập, chi phí môi giới và các rào cản pháp lý tại thị trường Đài Loan, Hàn Quốc và Malaysia giai đoạn 2005 - 2009.

Câu hỏi thường gặp

1. Trong giai đoạn 1980 - 1990, lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài tập trung vào những ngành nghề nào và hiệu quả kinh tế thu về cho ngân sách là bao nhiêu? Trong giai đoạn 1980 - 1990, cơ cấu ngành nghề tiếp nhận lao động Việt Nam gồm: công nghiệp nhẹ chiếm 45%, xây dựng chiếm 26%, cơ khí chiếm 20%, và các ngành khác chiếm 6%. Hiệu quả kinh tế đem lại cho ngân sách nhà nước là 482 triệu rúp phi mậu dịch (tương đương 263 tỷ đồng theo thời giá 1990 và 9,2 triệu USD).

2. Tính đến ngày 30/06/2009, tổng số lao động Việt Nam sang Hàn Quốc theo chương trình EPS là bao nhiêu và phân bổ theo các ngành nghề như thế nào? Tổng số lao động Việt Nam nhập cảnh Hàn Quốc theo chương trình EPS đạt 40.228 người (không bao gồm số tái nhập cảnh). Cơ cấu phân bổ cụ thể: ngành sản xuất chế tạo đạt 33.899 người, ngành nông nghiệp đạt 3.038 người, ngành xây dựng đạt 2.950 người, và ngành thủy sản đạt 320 người.

3. Tình hình lao động Việt Nam làm việc tại thị trường Đài Loan tính đến hết tháng 5/2009 đạt quy mô và cơ cấu ngành nghề ra sao? Tính đến hết tháng 5/2009, có 77.289 lao động Việt Nam làm việc tại Đài Loan, chiếm 22,60% tổng số lao động nước ngoài tại đây (đứng thứ hai sau Indonesia). Cơ cấu ngành nghề gồm: sản xuất chế tạo chiếm 57,70% (44.594 người); chăm sóc người ốm và giúp việc gia đình chiếm 41,02% (31.706 người); xây dựng chiếm 0,72% (554 người); và thuyền viên chiếm 0,56% (435 người).

4. Tại sao thị trường Đài Loan tạm dừng tiếp nhận lao động Việt Nam trong lĩnh vực giúp việc gia đình từ đầu năm 2005? Chính quyền Đài Loan tạm dừng tiếp nhận lao động Việt Nam làm công việc giúp việc gia đình từ đầu năm 2005 do tỷ lệ lao động tự ý phá vỡ hợp đồng và bỏ trốn ra ngoài làm việc bất hợp pháp tăng cao, gây mất ổn định trật tự quản lý lao động nước ngoài.

5. Những chỉ tiêu phát triển xuất khẩu lao động trọng điểm được nêu trong khóa luận đến năm 2015 và năm 2020 là gì? Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội đặt kế hoạch đầu tư 930 tỷ đồng, phấn đấu đến năm 2015 đưa 100.000 - 200.000 người/năm đi làm việc ở nước ngoài, nâng tỷ lệ lao động có nghề lên 70%. Mục tiêu dài hạn do Quốc hội đề ra là đến năm 2020 đưa trên 1 triệu lao động đi xuất khẩu.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Bùi Thị Ngọc Dung đã phác họa toàn diện bức tranh 30 năm hình thành và chuyển đổi của hoạt động xuất khẩu lao động Việt Nam từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang vận hành theo cơ chế thị trường. Công trình khai thác nguồn dữ liệu thống kê xác thực từ Cục Quản lý lao động ngoài nước để phân tích sâu sắc các thị trường tiếp nhận trọng điểm tại Châu Á gồm Hàn Quốc, Đài Loan và Malaysia, nhận diện rõ những điểm nghẽn về chất lượng nguồn nhân lực và tính kỷ luật của người lao động. Hệ thống giải pháp được đề xuất đồng bộ giữa quản lý nhà nước, nâng cao trách nhiệm doanh nghiệp phái cử và ý thức của người lao động, đóng góp cơ sở dữ liệu và định hướng chính sách thiết thực cho giai đoạn phát triển kinh tế đối ngoại 2010 - 2020.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ LAO ĐỘNG, THỊ TRƯỜNG XKLĐ VÀ KHẢ NĂNG XKLĐ CỦA VIỆT NAM TRONG THỜI KỲ HỘI NHẬP 1.1 Lao động: Lao động là hoạt động có mục đích, có ý thức của con người nhằm thay đổi các vật thể tự nhiên phù hợp với lợi ích của mình. Thực chất lao động là sự vận dụng sức lao động trong quá trình tạo ra của cải vật chất cho xã hội, là quá trình kết hợp giữa sức lao động và tư liệu sản xuất để sản xuất ra sản phẩm phục vụ nhu cầu con người. Có thể nói, lao động là yếu tố quyết định cho mọi hoạt động kinh tế.2 Xuất khẩu lao động (Export of Labour): Xuất khẩu lao động (XKLĐ) là một hiện tượng kinh tế - xã hội, được chính thức xuất hiện từ cuối thế kỷ XIX. Trải qua một quá trình hình thành và phát triển lâu dài, ngày nay XKLĐ trở nên rất phổ biến và đã trở thành xu thế chung của thế giới.

Đến nay, trên thế giới vẫn chưa có một khái niệm chuẩn nào về XKLĐ. Vì vậy, chúng ta có thể hiểu khái niệm về XKLĐ như sau: 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Theo Điều 1 của Nghị định số 152/1999/NĐ-CP (Ban hành ngày 20/09/1999): “. Xuất khẩu lao động và chuyên gia là một hoạt động kinh tế - xã hội góp phần phát triển nguồn lực, giải quyết việc làm, tạo thu nhập và nâng cao trình độ tay nghề cho người lao động, tăng nguồn thu ngoại tệ cho đất nước.

Cùng với biện pháp giải quyết việc làm trong nước là chính, XKLĐ và chuyên gia là một chiến lược quan trọng, lâu dài, góp phần xây dựng đội ngũ lao động cho công cuộc xây dựng đất nuớc trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hoá. Theo quan điểm của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO - International Labour Organization): Hoạt động XKLĐ là kết quả của sự mất cân đối giữa nước tiếp nhận và nước gửi lao động, thường là sự mất cân đối về kinh tế, về khả năng cung cầu lao động, về sự phân bố tài nguyên - địa lý không đồng đều và sự phụ thuộc vào các chính sách quốc gia. Các yếu tố này tạo nên sự di chuyển hay tuyển lao động từ nước này sang nước khác để bù đắp sự thiếu hụt hoặc dư thừa lao động giữa các nước và khu vực khác nhau. Theo các quan điểm khác: XKLĐ là sự làm thuê có sự trả công cho các tổ chức, cá nhân bên nước ngoài có nhu cầu sử dụng lao động.

Tuy nhiên sự làm thuê này là có thời hạn, sau khi thời hạn hợp đồng kết thúc, người lao động lại trở lại nước mình. Trong thời hạn lao động tại nước ngoài, họ vẫn có đầy đủ quyền và nghĩa vụ theo quy định của nước tiếp nhận. Theo nghĩa rộng, việc các nước đưa lao động đi làm việc ở nước ngoài là tham gia vào quá trình di dân quốc tế và nó phải tuân theo hoặc là hiệp định giữa hai quốc gia, hoặc là phải tuân theo Công ước quốc tế hoặc Thông lệ quốc tế, tuỳ theo từng trường hợp khác nhau mà nó nằm ở trong giới hạn nào. Từ năm 1980, ở nước ta đã xuất hiện thuật ngữ “hợp tác quốc tế về lao động” được hiểu là sự trao đổi lao động giữa các quốc gia trên cơ sở các hiệp định đã được thoả thuận và ký kết giữa các quốc gia.

Đó là sự di chuyển lao động có thời hạn giữa các quốc gia một cách hợp pháp và có tổ chức. Nước đưa lao động đi được coi là nước XKLĐ, còn nước tiếp nhận lao động và sử dụng lao động được coi là nước nhập khẩu lao động. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] XKLĐ cũng có một cách hiểu khác: Đó là sự hợp tác sử dụng lao động giữa nước thừa lao động và nước thiếu lao động, là việc di chuyển lao động có thời hạn và có kế hoạch từ nước dư thừa lao động sang nước thiếu lao động. Từ các khái niệm trên có thể hiểu: Xuất khẩu lao động là hoạt động kinh tế của một quốc gia thực hiện việc cung ứng lao động cho một quốc gia khác trên cơ sở những hiệp định hoặc hợp đồng có tính chất pháp quy được thống nhất giữa các quốc gia đưa và nhận lao động.

Các nước trên thế giới, kể cả nước phát triển lẫn nước kém phát triển đều tham gia vào hoạt động XKLĐ. Các nước phát triển XKLĐ có trình độ, kỹ thuật cao. Các nước kém phát triển XKLĐ dư thừa, trình độ tay nghề thấp nhằm giải quyết việc làm, cải thiện điều kiện sống cho gia đình người lao động. Có thể nói XKLĐ đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế của mỗi quốc gia.3 Thị trường xuất khẩu lao động: Thị trường XKLĐ là một bộ phận cấu thành của hệ thống thị trường thế giới, trong đó lao động của một quốc gia có thể di chuyển từ nước này sang nước khác thông qua các hiệp định, các thoả thuận giữa hai hay nhiều quốc gia trên thế giới.2 Đặc điểm của xuất khẩu lao động: * Xuất khẩu lao động là một hoạt động kinh tế: Ở nhiều nước trên thế giới, XKLĐ là một trong những giải pháp quan trọng tạo việc làm cho lực lượng lao động đang tăng lên của nước họ, đồng thời thu ngoại tệ bằng hình thức chuyển tiền về nước của người lao động.

Những lợi ích này đã buộc các nước xuất khẩu phải chiếm lĩnh ở mức cao nhất thị trường lao động ở nước ngoài. Theo số liệu thống kê của Ngân hàng Thế giới, từ năm 2001 đến 2005, thu nhập do lao động xuất khẩu của các nước đang phát triển ở khu vực Đông Á và Thái Bình Dương đã gia tăng gấp đôi và lên tới hơn 43 tỷ USD. Tại khu vực Nam Á, con số này là 32 tỷ USD, tăng 67% so với những năm trước đó. Còn nghiên cứu của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) cũng cho thấy, khoản thu nhập từ lao động xuất khẩu của các nước Philippines, Indonesia, Malaysia… hàng năm rất lớn.

Lao động các nước này đã gửi về hơn 30% thu nhập mà họ nhận được. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Cụ thể, Philippines có hơn 8 triệu lao động làm việc ở nước ngoài vào năm 2006, đã gửi về nước 11,8 tỷ USD kiều hối qua các kênh chuyển tiền chính thức. Ước tính, tổng số kiều hối do lao động nước này gửi về qua các kênh khoảng từ 14 tỷ đến 21 tỷ USD, lớn hơn cả số vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài FDI và viện trợ quốc tế vào Philippines. Dự kiến trong năm 2010, con số này sẽ tăng lên 21,4 tỷ USD.

(1) Theo thống kê của Cục Quản lý lao động ngoài nước, hiện Việt Nam có trên 400.000 người đang làm việc ở trên 40 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới. Ngoài giải quyết tình trạng thất nghiệp, xoá đói giảm nghèo, hàng năm số lao động trên gửi về nước một khoản tiền không nhỏ, khoảng 1,7 tỷ USD. Tuy nhiên, việc chiếm lĩnh được hay không lại dựa trên quan hệ cung - cầu sức lao động, tức là nó chịu sự điều tiết, tác động của các quy luật của nền kinh tế thị trường. Bên cung phải tính toán mọi hoạt động của mình làm sao để bù đắp được chi phí và có phần lãi.

Vì vậy, mỗi quốc gia cần phải có cơ chế thích hợp để tăng khả năng tối đa về cung lao động. Bên cầu cũng phải tính toán kỹ lưỡng hiệu quả của việc nhập khẩu lao động. * Xuất khẩu lao động là một hoạt động thể hiện rõ tính chất xã hội: Thực chất, XKLĐ không tách rời khỏi người lao động, do vậy mọi chính sách pháp luật trong lĩnh vực XKLĐ phải kết hợp với các chính sách xã hội như đảm bảo để người lao động ở nước ngoài được lao động như cam kết trong hợp đồng, cũng như đảm bảo các hoạt động công đoàn. * Xuất khẩu lao động là sự kết hợp hài hoà giữa sự quản lý vĩ mô của Nhà nước và sự chủ động, tự chịu trách nhiệm của tổ chức xuất khẩu lao động đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài: XKLĐ thực hiện trên cơ sở hiệp định, thoả thuận nguyên tắc của các Chính phủ và trên cơ sở của hợp đồng cung ứng lao động.

Nếu như trước đây (giai đoạn 1980 - 1990), Việt Nam tham gia vào thị trường lao động quốc tế đã XKLĐ của mình qua các hiệp định song phương, trong đó quy định khá chi tiết về điều kiện lương, ăn ở, đi lại, bảo vệ người lao động ở nước ngoài. Nghĩa là, về cơ bản Nhà nước vừa thực hiện quản lý Nhà nước về hợp tác lao động, vừa quản lý sự nghiệp hợp tác lao động với nước ngoài, Nhà nước làm 1 Nguồn: vnmedia.vn, “Xuất khẩu lao động không chỉ giải quyết việc làm”, 16/06/008. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thay cho các tổ chức kinh tế cụ thể. Hiện nay, trong cơ chế của nền kinh tế thị trường và hội nhập kinh tế quốc tế thì hầu như toàn bộ hoạt động XKLĐ đều do các tổ chức XKLĐ thực hiện trên cơ sở hợp đồng đã ký.

Đồng thời, các tổ chức XKLĐ cũng chịu trách nhiệm tổ chức đưa đi và quản lý người lao động, tự chịu trách nhiệm về hiệu quả kinh tế trong hoạt động XKLĐ. Như vậy, các hiệp định và các thỏa thuận song phương chỉ có tính nguyên tắc, thể hiện vai trò và trách nhiệm Nhà nước ở tầm vĩ mô. * Xuất khẩu lao động diễn ra trong một môi trường cạnh tranh ngày càng gay gắt: Tính gay gắt trong cạnh tranh của XKLĐ xuất phát từ hai nguyên nhân chủ yếu: Một là, XKLĐ mang lại lợi ích kinh tế khá lớn cho các nước đang có khó khăn về giải quyết việc làm. Do vậy, đã buộc các nước XKLĐ phải cố gắng tối đa để chiếm lĩnh thị trường ngoài nước.

Nghĩa là, họ phải đầu tư nhiều cho chương trình marketing, chương trình đào tạo, tập huấn nhằm tăng giá trị sử dụng của sức lao động. Hai là, XKLĐ đang diễn ra trong môi trường suy giảm kinh tế trong khu vực cũng như trên thế giới. Nhiều nước trước đây thu nhận nhiều lao động nước ngoài như Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan và một số thị trường các nước Châu Phi…cũng đang phải đối đầu với tỷ lệ thất nghiệp ngày càng gia tăng. Như vậy, các chính sách và pháp luật của Nhà nước cần phải lường trước được tính chất gay gắt trong cạnh tranh XKLĐ để có chương trình dài hạn cho marketing, đào tạo nguồn lao động chất lượng cao để xuất khẩu.