Chương 1: Những vấn đề lí luận về trả hồ sơ để điều tra bổ sung trong giai đoạn truy tố Chương 2: Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 về trả hồ sơ điều tra bổ sung trong giai đoạn truy tố Chương 3: Thực trạng trả hồ sơ để điều tra bổ sung ở thành phố Ninh Bình trong những năm gần đây và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động này 9 Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG VỀ TRẢ HỒ SƠ ĐỂ ĐIỀU TRA BỔ SUNG TRONG GIAI ĐOẠN TRUY TỐ 1. Khái niệm trả hồ sơ để điều tra bổ sung trong giai đoạn truy tố Truy tố là giai đoạn của TTHS, trong đó VKS tiến hành các hoạt động cần thiết nhằm truy tố bị can ra trước tòa án để xét xử hoặc ra những quyết định tố tụng khác để giải quyết đúng đắn vụ án hình sự.367] Giai đoạn truy tố là giai đoạn quan trọng trong trình tự tố tụng, giai đoạn này là tiền đề của giai đoạn xét xử, quyết định truy tố của VKS là cơ sở pháp lí để Tòa án xét xử sơ thẩm. Đồng thời giai đoạn truy tố góp phần khắc phục sai lầm, thiếu sót, vi phạm thủ tục tố tụng của CQĐT đã xảy ra trong quá trình điều tra vụ án hình sự. Việc truy tố của VKS chính xác sẽ hạn chế việc buộc tội oan, sai, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của bị can, tạo điều kiện thuận lợi cho công tác xét xử, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật.
Để đảm bảo cho việc ra quyết định truy tố có căn cứ và đúng pháp luật, trong giai đoạn này VKS phải xem xét, đánh giá về tính hợp pháp của các hoạt động tố tụng trong khởi tố, điều tra vụ án hình sự; xem xét, đánh giá về chứng cứ của vụ án và xem xét đánh giá quá trình chứng minh xác định sự thật của vụ án có bảo đảm khách quan, toàn diện, đầy đủ hay không. Kết quả của quá trình khởi tố, điều tra vụ án hình sự được thể hiện trong hồ sơ vụ án do CQĐT lập và chuyển sang cho VKS cùng với đề nghị truy tố bị can trước Tòa án. Trong giai đoạn truy tố, VKS nghiên cứu hồ sơ vụ án do CQĐT chuyển sang trên cơ sở đó xem xét, quyết định việc truy tố bị can ra trước Tòa án hoặc ra những quyết định tố tụng khác để giải quyết vụ án hình sự. Hồ sơ vụ án hình sự là tổng hợp các văn bản, tài liệu được các cơ quan tiến hành tố tụng thu thập hoặc lập ra trong quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, 10 xét xử vụ án hình sự, được sắp xếp theo một trình tự nhất định phục vụ cho việc giải quyết vụ án và lưu trữ lâu dài.
[19] Sau khi nhận hồ sơ vụ án do CQĐT chuyển sang,VKS phải kiểm tra việc chấp hành các thủ tục tố tụng, tính đầy đủ, hợp pháp của các chứng cứ, tài liệu trong hồ sơ vụ án. VKS cần nghiên cứu cả về thủ tục tố tụng và nội dung sự việc. Phải nghiên cứu đầy đủ các tình tiết về từng sự việc, về từng tội của vụ án theo thứ tự hợp lý. Về thủ tục tố tụng cần nghiên cứu xem xét việc tiến hành điều tra, truy tố có tuân thủ các quy định của BLTTHS và các văn bản quy phạm pháp luật liên quan hay chưa để có quyết định tương ứng.
Về nội dung vụ án, cần nghiên cứu đầy đủ toàn diện các tài liệu có trong hồ sơ vụ án về những vấn đề phải chứng minh trong vụ án hình sự. Khi nghiên cứu hồ sơ vụ án, nếu VKS phát hiện có những vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong quá trình khởi tố, điều tra; không đủ chứng cứ để làm rõ những vấn đề phải chứng minh mà VKS không thể tự mình bổ sung được hoặc qua nghiên cứu hồ sơ phát hiện CQĐT còn để lọt người, lọt tội thì VKS sẽ phải trả hồ sơ để ĐTBS. Tương tự như vậy, nếu có những căn cứ nêu trên, trong giai đoạn xét xử sơ thẩm, Tòa án cũng có quyền trả hồ sơ để ĐTBS. Trả hồ sơ để điều ĐTBS đã được quy định trong BLTTHS năm 1988 và ngày càng được hoàn thiện hơn trong BLTTHS năm 2003 và BLTTHS năm 2015.
Về mặt khoa học, khái niệm trả hồ sơ để ĐTBS đã được các tác giả tiếp cận ở các góc độ và phạm vi khác nhau và đã đưa ra những khái niệm cụ thể khác nhau. - Quan điểm thứ nhất: Trả hồ sơ để ĐTBS là chế định của luật TTHS quy định VKS hoặc Tòa án chuyển trả hồ sơ cho VKS hoặc CQĐT để điều tra thêm về vụ án hình sự theo các căn cứ được quy định trong BLTTHS nhằm mục đích làm sáng tỏ vụ án hình sự, để Tòa án xét xử vụ án một cách công minh, chính xác, khách quan, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không bỏ lọt tội phạm, không làm oan người vô tội. [8] Quan điểm này tiếp cận trả hồ 11 sơ để ĐTBS ở góc độ là một chế định pháp luật. Quan điểm này đã nêu được chủ thể trả hồ sơ để ĐTBS là Tòa án, VKS; chủ thể có trách nhiệm ĐTBS là VKS, CQĐT; nêu được mục đích của việc trả hồ sơ để ĐTBS tuy nhiên chưa nêu rõ các căn cứ trả hồ sơ để ĐTBS.
- Quan điểm thứ hai: Trả hồ sơ để ĐTBS của Toà án cấp sơ thẩm là việc Toà án cấp sơ thẩm trong giai đoạn chuẩn bị xét xử hoặc tại phiên toà quyết định trả lại hồ sơ hình sự cho VKS nơi ra quyết định truy tố để ĐTBS nhằm khắc phục những thiếu sót trong quá trình điều tra, truy tố để đảm bảo cho việc giải quyết vụ án hình sự được khách quan, toàn diện và đúng các quy định của pháp luật. [17] Quan điểm này tiếp cận trả hồ sơ để ĐTBS ở góc độ là hoạt động tố tụng và chỉ tiếp cận trả hồ sơ để ĐTBS ở phạm vi hẹp đó là nghiên cứu việc Tòa án cấp sơ thẩm trả hồ sơ cho VKS để ĐTBS. Khái niệm này đã nêu được chủ thể trả hồ sơ, chủ thể có trách nhiệm ĐTBS, thời điểm trả hồ sơ và mục đích của việc tòa án trả hồ sơ để ĐTBS nhưng không nói rõ căn cứ trả hồ sơ để ĐTBS. - Quan điểm thứ ba: Trả hồ sơ để ĐTBS trong giai đoạn truy tố là hoạt động tố tụng do VKS thực hiện sau khi nhận bản kết luận điều tra, đề nghị truy tố cùng hồ sơ vụ án do CQĐT chuyển đến khi có căn cứ và được thực hiện theo quy định của pháp luật nhằm bảo đảm cho việc giải quyết vụ án hình sự được khách quan, đúng người đúng tội đúng pháp luật, không làm oan người vô tội, không bỏ lọt tội phạm.
[37] Cũng giống như quan điểm thứ hai, quan điểm này tiếp cận trả hồ sơ để ĐTBS ở góc độ là hoạt động tố tụng và chỉ tiếp cận trả hồ sơ để ĐTBS ở phạm vi hẹp đó là chỉ nghiên cứu việc trả hồ sơ để ĐTBS ở giai đoạn truy tố. Khái niệm này đã xác định chủ thể trả hồ sơ để ĐTBS trong giai đoạn truy tố là VKS, thời điểm thực hiện, căn cứ, cách thức thực hiện và mục đích của việc trả hồ sơ để ĐTBS. Khái niệm này ngắn gọn nhưng chưa cụ thể, chưa thể hiện rõ những đặc điểm của việc trả hồ sơ để ĐTBS. 12 Trong luận văn này, tác giả tiếp cận khái niệm trả hồ sơ để ĐTBS trong giai đoạn truy tố ở góc độ đó là một hoạt động tố tụng và chỉ trong giai đoạn truy tố.
Theo tác giả luận văn, để làm rõ khái niệm trả hồ sơ để ĐTBS trong giai đoạn truy tố ở góc độ và phạm vi tiếp cận này, cần làm rõ những nội dung sau: - Chủ thể thực hiện hoạt động trả hồ sơ để ĐTBS trong giai đoạn truy tố. Chủ thể có quyền trả hồ sơ để ĐTBS là Tòa án và VKS, trong giai đoạn xét xử hai chủ thể có thể ra quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung là Thẩm phán chủ tọa phiên Tòa có thẩm quyền trả hồ sơ để ĐTBS ở giai đoạn chuẩn bị xét xử và Hội đồng xét xử có thẩm quyền trả hồ sơ để ĐTBS ở gian đoạn xét xử thì trong giai đoạn truy tố, chỉ có VKS là chủ thể có quyền trả hồ sơ để ĐTBS. “VKS nhân dân là cơ quan thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. VKS nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất.” [34, Điều 2] Trong giai đoạn truy tố, VKS thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp.
Để thực hành quyền công tố, VKS tiến hành những hoạt động cụ thể như yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp tài liệu liên quan đến vụ án trong trường hợp cần thiết; trực tiếp tiến hành một số hoạt động điều tra nhằm kiểm tra, bổ sung tài liệu, chứng cứ để quyết định việc truy tố; ra các quyết định tố tụng như quyết định khởi tố, thay đổi, bổ sung quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can trong trường hợp phát hiện vụ án còn có hành vi phạm tội, người phạm tội khác chưa được khởi tố, tiến hành điều tra; quyết định việc tách, nhập vụ án, chuyển vụ án để truy tố theo thẩm quyền, áp dụng thủ tục rút gọn, áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh. Căn cứ vào kết quả của việc nghiên cứu hồ sơ vụ án và bổ sung, củng cố chứng cứ trong giai đoạn truy tố, căn cứ vào các điều kiện pháp lí khác VKS quyết định truy tố, không truy tố bị can trước Tòa 13 án hoặc ra các quyết định khác như quyết định đình chỉ, tạm đình chỉ vụ án, bị can; quyết định trả hồ sơ cho CQĐT để ĐTBS. [34, Điều 16] Như vậy, việc trả hồ sơ để ĐTBS là hoạt động thuộc chức năng công tố của VKS. Để quyết định việc truy tố hay không truy tố bị can trước Tòa án, VKS phải chắc chắn về việc buộc tội của mình.
Nếu thấy hồ sơ chứng cứ chưa đầy đủ mà VKS không tự mình bổ sung được hoặc đề nghị truy tố của CQĐT chưa đầy đủ, còn bỏ lọt người, lọt tội thì VKS trả hồ sơ để CQĐT ĐTBS.
