CHƯƠNG 1 MOT SO VAN DE CHUNG VE THỊ HANH ÁN DAN SỰ VÀ MOI QUAN HE GIUA CAC CO QUAN TRONG THI HANH AN DAN SỰ 1. Thi hành án dan sự. Khái niệm chung về thi hành án. Hiện nay chưa có khái niệm thi hành án thống nhất, có nhiều nhà khoa học nhìn nhận trên nhiều phương diện khác nhau về thi hành án và đưa ra những quan điểm khác nhau về khái niệm thi hành án.
Quan điểm thứ nhất, cho rang thì hành án là hoạt động tố tụng. Song, thi hành án là hoạt động tố tung nào và năm ở giai đoạn nào của quá trình tố tụng, thì vẫn chưa thống nhất. Có ý kiến cho rằng, thi hành án là một giai đoạn tố tụng và là giai đoạn cuối cùng của tô tụng. Quan điểm này xuất phát từ quan niệm cho rằng thi hành án là một giai đoạn nằm trong quá trình giải quyết vụ án, theo đó, giai đoạn tố tụng trước của giai đoạn xét xử là giai đoạn chuẩn bị xét xử, còn thi hành án là giai đoạn hậu xét xử, giai đoạn thực thi các phán quyết của Toà án trên thực tế.
Trong quá trình thi hành án, vai trò và trách nhiệm của Toà án gắn chặt với hoạt động thi hành án, được biểu hiện như trách nhiệm của Toà án trong việc “giải thích những điểm chưa rõ, có sai sót hoặc sai lầm về số liệu” khi Cơ quan thi hành án yêu cầu hoặc "xem xét kháng nghị để xét xử theo thủ tục giam đốc thâm, tái thấm đối với bản án, quyết định có vi phạm thủ tục tố tụng" khi Cơ quan thi hành án kiến nghị. Với quan niệm này, thì thi hành án được hiểu là giai đoạn kết thúc trình tự tố tụng, là khâu cuối cùng kết thúc một vụ án được xét xử làm cho pháp quyết của Toà án có hiệu lực pháp luật. 11] Ý kiến khác lại cho rang, thi hành án là hoạt động tố tụng hành chính, bởi vì hiện nay các Cơ quan thi hành án dân sự là các cơ quan thuộc Chính phủ (thuộc hệ thống cơ quan hành chính trong bộ máy nhà nước) và việc giải quyết kháng nghị, khiếu nại trong thi hành án khác han về hình thức, thủ tục so với việc giải quyết kháng nghị, khiếu nại trong tố tụng. Ý kiến khác cho rằng, thi hành án là một thủ tục tố tụng đặc biệt mang cả đặc trưng của tố tụng dân sự, tố tụng hình sự và tố tụng hành chính, thi hành án vừa tôn trọng quyền tự định đoạt của đương sự, vừa biểu hiện tính cưỡng chế của Nhà nước.
Có ý kiến lại cho rằng, thi hành án thuộc loại tố tụng "hỗn hợp" vi "thi hành án có rất nhiều trình tự, thủ tục và đặc trưng giống các loại tố tụng khác". Quan điểm thứ hai, coi thì hành án dân sự là hoạt động quản lý hành chính - tư pháp, thì cho rang, quá trình tố tung mà trọng tâm là việc xét xử của Toà án chấm dứt khi Toà án ra phán quyết nhân danh Nhà nước, trong đó Toa án đã xác định quyền, nghĩa vụ của các bên, còn việc thi hành phán quyết đó lại là một giai đoạn khác, không thuộc quá trình tố tụng. Thi hành án không phải là giai đoạn tổ tụng, bởi vi thi hành án có mục đích khác với mục đích tố tung; tố tụng là quá trình đi tìm sự thật của các vụ việc đã diễn ra trên thực tế, trên cơ sở đó đưa ra cách giải quyết vụ việc theo đúng quy định của pháp luật, còn thi hành án là quá trình tiến hành các hoạt động nhằm thực hiện các bản an, quyét định cua Toa án đã có hiệu lực pháp luật [19, tr 10]. Quan điểm thứ ba cho rằng, thi hành án là hoạt động tư pháp của Nhà nước nhằm đưa ra và đảm bảo thi hành các bản án, quyết định của Toà án và các quyết định khác theo quy định của pháp luật.
Quan điểm này xuất phát từ nguyên lý “gốc” của hoạt động thi hành án là bản án, quyết định của Toà án và các quyết định khác theo quy định của pháp luật và khi thực hiện nhiệm vụ thi hành án, Cơ quan thi hành án phải thi 12 hành theo đúng quyết định của Toà án chứ không phải theo mệnh lệnh hành chính. Việc thi hành án thông qua vai trò hoạt động của cá nhân những người được Nhà nước giao trách nhiệm thi hành bản án, quyết định của Toà án, đó là Giám thị viên, Chấp hành viên hoặc các cơ quan, tổ chức và người có thẩm quyền khác. Hoạt động hành chính trong lĩnh vực thi hành án chẳng qua cũng, chỉ dé đảm bảo phục vụ cho chức năng chính của Cơ quan thi hành án là tổ chức thi hành án theo quy định của pháp luật [18, tr 9 - 10]. Mỗi quan điểm nêu trên đều có những cơ sở khoa học riêng.
Tuy nhiên chúng tôi đồng ý với quan điểm cho rằng thi hành án là một thủ tục tố tụng có tính chất tư pháp và chỉ cần xác định thi hành án là thủ tục tố tung thi hành án, mà không nên coi đó là một giai đoạn của thủ tục tổ tụng hình sự, dân sự, hành chính hay tố tụng khác và cần hiểu thi hành án là thủ tục tố tụng độc lập so với các hoạt động tố tụng khác như điều tra, kiêm sát hoặc xét xử, bởi lẽ: Thứ nhất, không nên hiểu “tố tụng” chỉ là "thưa kiện tại Toà án nói chung" [21], là hoạt động của cơ quan Toà án xét xử dé đi tìm “chân lý”, mà cần xem xét đến bản chất của tố tụng. Về bản chất, thực ra tố tụng chỉ là việc thực hiện các quy định của pháp luật hình thức theo thủ tục nhất định để giải quyết các quan hệ xã hội theo đúng sự điều chỉnh của pháp luật nội dung, nhằm đảm bảo lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của các t6 chức, cá nhân. Tố tụng được thực hiện bởi nhiều cơ quan, tuỳ theo tính chất và mức độ do pháp luật quy định. Hoạt động của Cơ quan tiễn hành tố tụng nói chung, Cơ quan thi hành án nói riêng nhằm mục đích bảo đảm để bản án, quyết định của Toà án hoặc quyết định của cơ quan có thẩm quyền khác được thực thi trên thực tế.
Hoạt động nào tuân theo thủ tục do pháp luật hình thức quy định là hoạt động tố tung. Dé đó có nhiều loại tố tụng: Tố tụng dân sự, tố tụng hình sự, tô tụng hành chính, tố tung thi hành án. 13 Thứ hai, chủ thé tiến hành thi hành án có rất nhiều loại, đó có thé là Toà án, Cơ quan Công an, Cơ quan thi hành án dân sự, chính quyền xã, phường, thị tran hoặc co quan, tô chức nơi người phải thi hành án cư trú, làm việc hoặc cơ sở chuyên khoa y tế. Vai trò của từng loại chủ thể tham gia vào quá trình thi hành án có sự khác nhau đối với từng loại việc thi hành án.
Ví dụ, trong việc thi hành án tử hình, Hội đồng thi hành án tử hình gồm có đại diện Toà án, Công an, Viện Kiểm sát; trong việc thi hành khoản tiền khấu trừ thu nhập của người bị phạt cải tạo không giam giữ, thì cơ quan, tổ chức được giao quản lý người phải thi hành án có trách nhiệm khấu trừ thu nhập của người phải thi hành án để nộp cho Cơ quan thi hành án dân sự theo quy định của pháp luật. Trong hoạt động thi hành án dân sự, người có quyên trực tiếp tiến hành việc thi hành án là Chấp hành viên, kể cả Chấp hành viên là Thủ trưởng Cơ quan thi hành án. Chấp hành viên là người được Nhà nước giao trách nhiệm thi hành các bản án, quyết định dân sự. Khi thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình, Chấp hành viên phải tuân theo pháp luật, chịu trách nhiệm trước pháp luật về việc thi hành án.
Những nhiệm vụ, quyền hạn của Chấp hành viên tạo ra tính độc lập của hoạt động thi hành án dân sự. Thứ ba, theo quan điểm của Đảng và Nhà nước thì Nhà nước ta chia ba quyên - đó là quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp. Tương ứng với các quyền đó sẽ có các cơ quan được giao nhiệm vụ dé thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp của Nhà nước. Ngoài các cơ quan đó, có thé có các cơ quan thực hiện nhiệm vụ hỗ trợ (cơ quan bổ trợ) nhằm tạo điều kiện dé các cơ quan được giao các quyền năng chính có thể hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao.
Vận dụng cụ thé vào lĩnh vực thực hiện quyên tư pháp ở nước ta thì dẫu có xác định cơ quan điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án đều là các cơ quan hoạt động trong lĩnh vực tư pháp, vẫn phải khang định Tòa án là trung 14 tâm của hoạt động tư pháp. Các cơ quan khác dù ít, dù nhiều cũng chỉ là các cơ quan thực hiện các nhiệm vụ ban đầu hoặc cuối cùng để tạo điều kiện cho các cơ quan xét xử hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao, két quả xét xử được thi hành trên thực tế. Đứng ở góc độ này thì có thé xem hoạt động thi hành án sẽ là hoạt động tư pháp nhằm đảm bảo cho các bản án, quyết định của Tòa án và các quyết định khác có hiệu lực pháp lý được thi hành trên thực tế. Thứ tư, thì hành án có mục đích nhằm "phục vụ tốt nhiệm vụ xét xử của Toa an" như Nghị quyết Hội nghị lần thứ Tám Ban chấp hành Trung ương Đảng Khóa VỊI đã chỉ ra.
Bởi vì, thi hành án là hoạt động của một quá trình tố tụng tư pháp được bắt đầu từ điều tra, truy tố, xét xử và kết lại là quá trình thi hành án nham đảm bảo thực thi ban án, quyết định của Tòa án, khôi phục lại trên thực tế tình trạng ban đầu của trật tự pháp luật. Mục đích của thi hành án là làm cho các quyết định của Toà án trở nên có hiệu lực trên thực tế. Từ những phân tích nêu trên có thé đưa ra khái niệm thi hành án là hoạt động to tung tư pháp do cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyên tiến hành dé thi hành các bản án, quyết định của Toà án và các quyết định khác do pháp luật quy định, nhằm bảo đảm lợi ích của Nhà nước, quyên vào lợi ích hợp pháp của các cơ quan, tô chức và cá nhân. Khái niệm thi hành an dân sự.