phần mở đầu kết luận, kiến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục thì nội dung của luận văn đƣợc trình bày trong 3 chƣơng: Chƣơng 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Chƣơng 2: ĐỐI TƢỢNG, NỘI DUNG V PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Chƣơng 3: K T QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 - TỔNG QUAN VỀ CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về tham vấn cộng đồng 1. Khái niêm chung về tham vấn Hiện nay cụm từ “tham vấn” đƣợc sử dụng khá rộng rãi trên báo chí, các tài liệu nghiên cứu, dịch thuật. Theo từ điển Tiếng Việt, “tham vấn” là hỏi hoặc phát biểu ý kiến để tham khảo (thƣờng nói về một vấn đề quan trọng) [16].
Về bản chất, thì “tham vấn” cũng đã bao hàm “lấy ý kiến nhân dân”, “lấy ý kiến các đối tƣợng” (chịu sự tác động của văn bản) là các thuật ngữ đƣợc sử dụng chính thức trong các văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nƣớc [9]. Tham vấn theo tiếng Anh là Couselling, đây là một hình thức trợ giúp tâm lý xuất hiện đã lâu ở Phƣơng Tây, tuy nhiên ở Việt Nam vẫn còn mới mẻ và thƣờng đƣợc gọi là tƣ vấn tâm lý hoặc gọi chung là tƣ vấn. Tham vấn không phải là một hình thức tƣ vấn thông thƣờng. Tham vấn là nói đến việc trợ giúp về mặt tâm lý chứ không đơn thuần là việc giải đáp thông tin, kiến thức.
Hiện nay, còn tồn tại nhiều cách hiểu khác nhau về thuật ngữ Tham vấn tâm lý [17]. Theo tài liệu tập huấn về công tác tham vấn của UNICEF thì: “Tham vấn không giống nhƣ một cuộc nói chuyện. Tham vấn là một mối quan hệ, một quá trình trong đó nhà tham vấn giúp thân chủ cải thiện cuộc sống của họ bằng cách khai thác, hiểu và nhìn nhận đƣợc nội dung, ý nghĩa, cảm giác và hành vi của họ. Nhà tham vấn không giải quyết vấn đề cho thân chủ”.
Theo Trần Thị Giồng, một nhà tham vấn Việt Nam đƣợc đào tạo chính quy ở Mỹ đã đƣa ra khái niệm tham vấn tham vấn nhƣ sau: “Tham vấn là quá trình tƣơng tác giữa nhà tham vấn (ngƣời có chuyên môn, kĩ năng, ngƣời có phẩm chất đạo đức nghề nghiệp) và thân chủ (là ngƣời có khó khăn trong cuộc sống cần đƣợc giúp đỡ) thông qua sự trao đổi, chia sẻ thân mật, chân tình (dựa vào nguyên tắc đạo đức và mối quan hệ mang tính nghề nghiệp) giúp thân chủ hiểu và chấp nhận thực tế của mình, tự tìm thấy tiềm năng bản thân để giải quyết vấn đề của chính mình”. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Khái niệm về cộng đồng Theo các chuyên gia môi trƣờng thì cộng đồng là “một nhóm ngƣời chung sống tại một khu vực địa lý, cùng chia sẻ một hệ thống giá trị, các nhu cầu và lợi ích chung”. Trong phạm vi thực hiện ĐTM, cộng đồng đƣợc xác định nhƣ toàn bộ những ngƣời và tổ chức có khả năng bị tác động trực tiếp và gián tiếp bởi dự án bao gồm ngƣời và tổ chức sinh sống, làm việc, ngƣời có quyền sử dụng đất,… ở khu vực đó.[1] Cộng đồng có những điểm giống nhau, có chung các mối quan hệ nhất định và cùng chịu ảnh hƣởng bởi một số yếu tố tác động và là đối tƣợng cần đƣợc quan tâm trong sự phát triển kinh tế - xã hội hiện nay. Xét trên mặt quản lý môi trƣờng thì đây là nhóm ngƣời trong xã hội không phải là ngƣời gây ra ô nhiễm cũng không phải là nhà quản lý mà nhóm cộng đồng ấy chịu sự ô nhiễm và suy thoái môi trƣờng do dự án gây ra và chịu sự quản lý của nhà nƣớc và các cấp địa phƣơng.
Khái niệm về tham vấn cộng đồng Tham vấn cộng đồng là một quy trình huy động sự tham gia của những ngƣời chịu ảnh hƣởng trực tiếp và gián tiếp bởi một quyết định cụ thể trong quá trình ra quyết định tạo điều kiện thúc đẩy những quyết định bền vững bằng cách cung cấp cho ngƣời tham gia những thông tin họ cần để họ có thể tham gia một cách có ý nghĩa, và phổ biến cho họ biết những đóng góp của mình có thể tác động nhƣ thế nào đến quyết định đó. [4] Tham vấn cộng đồng (public consultation) trong ĐTM là sự trao đổi thông tin giữa chủ dự án với cộng đồng trong quá trình tiến hành lập báo cáo ĐTM đối với dự án, giữa cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền trong quá trình thẩm định báo cáo ĐTM của dự án với các bên có liên quan đến dự án [12] Các bên liên quan có thể là: các cá nhân, tổ chức (cơ quan nhà nƣớc, doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu, tổ chức đào tạo, tổ chức phi chính phủ, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức nghề nghiệp, v.) bị tác động bởi dự án đầu tƣ hoặc có mối quan tâm đến dự án đầu tƣ [12]. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong Luật BVMT môi trƣờng Việt nam số 55/2014/QH13 (Điều 21) chỉ đề cập đến việc tham vấn trong quá trình thực hiện đánh giá tác động môi trƣờng mà không nêu cụ thể thế nào là tham vấn và tham vấn cộng đồng. Mục đích và nội dung báo cáo đánh giá tác động môi trƣờng; bối cảnh tham gia của cộng đồng Ngày nay, các dự án phát triển năng lƣợng đều có những tác động đến môi trƣờng và xã hội gây ảnh hƣởng đến đời sống vật chất và tinh thần, sinh kế hoạt động của ngƣời dân nơi thực hiện dự án, đặc biệt các dự án có tác động bất lợi nghiêm trọng đến môi trƣờng.
Để hạn chế các tác động tiêu cực, phát huy các tác động tích cực của dự án thì các nhà làm luật của các chính phủ và các tổ chức cho vay vốn, Nhà tài trợ vay vốn đã đƣa các quy định về hồ sơ trình duyệt hồ sơ dự án đầu tƣ phải có báo cáo đánh giá tác động môi trƣờng (ĐTM của dự án. Trong báo cáo ĐTM đƣợc lập bởi chủ dự án và trình các cơ quan thẩm quyền phê duyệt dự án phải đánh giá và dự báo về các tác động môi trƣờng và đƣa ra các biện pháp giảm thiểu mà dự án sẽ thực hiện để đảm bảo về mặt môi trƣờng và xã hội trong quá trình xây dựng dự án. Đảm bảo các tác động tích cực đƣợc phát huy để phát triển kinh tế xã hội, còn đối với các tác động tiêu cực không thể tránh khỏi thì chủ dự án phải có những biện pháp thích hợp để khắc phục đền bù cho ngƣời dân các tổ chức các cộng đồng bị ảnh hƣởng. Trong toàn bộ quá trình lập ĐTM, tham vấn cộng cồng, sự tham gia của cộng đồng bị ảnh hƣởng trong quá trình đánh giá và phân tích các tác động môi trƣờng và xã hội và đề suất các biện pháp giảm thiểu và quản lý các tác động đó là một nội dung trong báo cáo ĐTM thể hiện vai trò của các cộng đồng đối với quá trình xây dựng án, góp phần xác định các tác động và đƣa ra các biện pháp giảm thiểu và ĐTM cũng coi là quá trình nhằm xác định và đáp ứng các mối quan tâm chính của Đối tƣợng bị ảnh hƣởng bởi dự án và các bên liên quan khác.
Mục tiêu chính của ĐTM là giảm nguy cơ xung đột xã hội phát sinh từ các dự án bằng cách đảm bảo rằng tất cả đối tƣợng chịu ảnh hƣởng bởi dự án và những bên liên quan khác đƣợc tham gia, đƣợc đánh giá và tôn trọng trong việc ra quyết 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com định về các đề xuất phát triển. Để đạt đƣợc mục tiêu này, tham gia của cộng đồng cần đƣợc thực hiện một cách qui củ và có kế hoạch trong suốt quá trình ĐTM cũng nhƣ trong suốt quá trình thực hiện và vận hành dự án. Những nỗ lực huy động sự tham gia của cộng đồng phải là thực sự ý nghĩa, không mang tính chiếu lệ hay thực hiện chỉ để đối phó với luật định. Tham gia của cộng đồng cần phải đƣợc điều chỉnh cho phù hợp với nhu cầu và hoàn cảnh của các thành phần tham gia.
Mục tiêu của tham vấn cộng đồng, tham gia của cộng đồng trong các báo cáo ĐTM Trong quá trình lập báo cáo ĐTM, lấy ý kiến tham vấn cộng đồng là tăng cƣờng sử dụng thông tin đầu vào từ phía cơ quan nhà nƣớc, các cộng đồng ảnh hƣởng để nâng cao chất lƣợng của việc ra quyết định lên quan đến môi trƣờng. Sự tham gia của cộng đồng là giúp chủ dự án hiểu đƣợc nhận thức của mọi ngƣời dân về dự án, các tác động của dự án đến họ và có các biện pháp giảm thiểu hay giải quyết hợp lý các vấn đề môi trƣờng xã hội, cũng nhƣ bổ sung các tác động môi trƣờng và các biện pháp giảm thiểu mà trong báo cáo ĐTM chƣa đề cập đến. Tham gia của cộng đồng, lấy ý kiến tham vấn cộng đồng làm tăng cƣờng sự trao đổi, tiếp xúc lấy ý kiến một cách công khai đối với các cộng đồng ảnh hƣởng và các bên liên quan đến dự án. Theo Luật bảo vệ Môi trƣờng năm 2014 thì tham vấn trong quá trình thực hiện đánh giá tác động môi trƣờng nhằm hoàn thiện báo cáo đánh giá tác động môi trƣờng, hạn chế thấp nhất các tác động xấu đến môi trƣờng và con ngƣời, bảo đảm sự phát triển bền vững của dự án [Điều 21.
Luật bảo vệ môi trƣờng]. Đối với cơ quan thẩm định Giúp cho cơ quan thẩm định có cái nhìn toàn diện hơn về dự án trên cơ sở các ý kiến đóng góp của chính quyền địa phƣơng và cộng đồng dân cƣ bị tác động. Từ đó, giúp cho công tác thẩm định đạt hiệu quả hơn. Đối với chủ đầu tư của dự án Nhận đƣợc các ý kiến phản hồi của chính quyền địa phƣơng và cộng đồng dân cƣ bị tác động.
Từ đó có những bổ sung đánh giá phù hợp với thực tế và đề xuất 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các biện pháp giảm thiểu tƣơng ứng và hiệu quả. Đồng thời, có trách nhiệm thực hiện đầy đủ các biện pháp giảm thiểu nhằm hạn chế đến mức thấp nhất các tác động tiêu cực của Dự án. Ngoài ra, việc tham vấn ý kiến cộng đồng sẽ tạo đƣợc sự đồng thuận từ phía cộng đồng dân cƣ bị tác động đối với dự án. Đối với cơ quan tư vấn Nhận đƣợc các ý kiến phản hồi của chính quyền địa phƣơng và cộng đồng dân cƣ bị tác động.