Chương 1: Những vấn đề lý luận về thông tin đồ họa trong tác phẩm báo chí trên báo in Chương 2: Khảo sát các tác phẩm báo chí có sử dụng thông tin đồ họa trên báo in Việt Nam Chương 3: Giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng thông tin đồ họa trên báo in Việt Nam 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THÔNG TIN ĐỒ HỌA TRONG TÁC PHẨM BÁO CHÍ TRÊN BÁO IN 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm thông tin Trong quá trình phát triển của lịch sử lý luận, cho đến nay đã có rất nhiều khái niệm về thông tin. Tuy nhiên trong khuôn khổ luận văn này, chúng tôi chỉ dẫn ra những khái niệm được nhiều người sử dụng và mang nội hàm chính xác hơn cả.
Thông tin (tiếng Anh là Information) qua phân tích khái niệm thông tin có thể hiểu theo hai hướng nghĩa: Thứ nhất là, nói về một hành động cụ thể để tạo ra một hình thái; thứ hai là, nói về sự truyền đạt một ý tưởng, một khái niệm hay biểu tượng. Hai hướng nghĩa này cùng tồn tại, một nhằm sự tạo lập cụ thể, một nhằm vào sự tạo lập kiến thức và truyền đạt. Nó thể hiện sự gắn kết của hai lĩnh vực kỹ thuật và kiến thức. Theo quan điểm của triết học, thông tin là một hiện tượng vốn có của vật chất, là thuộc tính khách quan của thế giới vật chất.
Nội dung của thông tin chính là những thuộc tính, tính chất vốn có của sự vật với các sự kiện hiện tượng được bộc lộ ra, thể hiện thông qua tác động qua lại của sự vật ấy với sự vật khác. Thông tin luôn gắn với quá trình phản ánh. Những dấu ấn để lại chính là những thông tin của hệ thống vật chất này đối với hệ thống vật chất khác. Phản ánh của vật chất này đối với hệ thống vật chất khác.
Phản ánh của vật chất là phản ảnh thông tin, không có thông tin chung chung mà thông tin là thông tin về sự vật này đối với sự vật khác. Ví dụ: - Một cái bàn có thông tin là làm bằng chất liệu gì? Màu gì? Bàn ăn hay bàn làm việc?. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Tờ báo có thông tin: in bằng giấy gì? cơ quan chủ quản là ai? Đối tượng độc giả là ai? Tác giả là ai?. Theo Đại từ điển tiếng Việt (NXB Văn hóa - Thông tin, 1996 do Nguyễn Như Ý chủ biên), thông tin là: (1) tin tức được truyền đi cho nhau biết; (2) tin tức về các sự kiện diễn ra trong thế giới xung quanh.
Ví dụ như thông tin về thời tiết, thông tin về Quốc hội, thông tin về biển Đông. Từ điển Bách Khoa (NXB Từ điển Bách Khoa Hà Nội, 2005), thông tin được định nghĩa là một khái niệm khái quát về các điều hiểu biết, tri thức thu được qua nghiên cứu, khảo sát hoặc trao đổi giữa các đối tượng với nhau. "Thông tin là một loại hình hoạt động để chuyển đi các nội dung thông báo. Hoạt động thông tin không chỉ có trong xã hội loài người.
Ngay trong thiên nhiên cũng có những hoạt động thông tin phức tạp, đa dạng của các loài động vật khác nhau" – [21, tr22] Như vậy, có thể hiểu và phân tích thông tin có nghĩa là truyền đi tin tức có thông điệp ở trong đó. Thông tin có thể hiểu theo phân tích nghĩa của từ Thông - nghĩa là có thông điệp, thông báo; còn Tin - nghĩa là tin tức. Khi cả 2 từ "thông" ghép với từ "tin" thành thông tin ở đây được hiểu theo hai nghĩa: Thứ nhất, đó chính là nội dung thông tin; Thứ hai, đó là phương tiện thông báo, báo tin. Trong lĩnh vực báo chí truyền thông thì nghĩa thứ hai phù hợp hơn và mục đích sử dụng nhiều hơn cả.
Từ những quan niệm khác nhau trong nhiều cuốn sách, chúng ta đi đến cách hiểu chung nhất như sau: Thông tin là tất cả những kiến thức, tri thức, hiểu biết hay những tín hiệu, dấu hiệu mang ý nghĩa và giá trị nhất định đối với đời sống xã hội, được truyền bá, loan báo hoặc trao đổi giữa con người hay các tổ chức xã hội với nhau. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thông tin còn là bản thân truyền tải những kiến thức, tri thức, hiểu biết hay những tín hiệu, dấu hiệu đó trong phạm vi xã hội, cộng đồng, tổ chức hay giữa các cá nhân với nhau. Đó là một quá trình diễn ra theo trình tự thời gian với sự tham gia của bốn yếu tố cơ bản: (1) nguồn phát, (2) thông điệp (nội dung thông tin), (3) kênh, tuyến (phương thức, hình thức truyền tải) và (4) đối tượng tiếp nhận thông tin. Khái niệm tin Trong tiếng Anh, tin được gọi là “news”.
Tin có thể hiểu theo hai nghĩa. Nghĩa thứ nhất là những thông điệp (message) về các sự kiện, vấn đề, con người trong xã hội, được phản ánh trong các tác phẩm báo chí nói chung. Nghĩa thứ hai, chỉ một thể loại báo chí độc lập. Mặc dù tin là thể loại ra đời sớm, giữ vai trò mũi nhọn trên các phương tiện truyền thông đại chúng, nhưng cho đến nay vẫn chưa có một quan niệm chung thống nhất về thể loại này.
Trong các cuốn bách khoa toàn thư, các cuốn từ điển, sách giáo khoa về báo chí, người ta đưa ra những cách diễn đạt hoàn toàn không giống nhau về cả phương diện ngôn ngữ học, cả về phương diện giảng giải của chính các nhà báo. Trong cuốn “Các thể loại báo chí thông tấn”, tác giả Đinh Văn Hường (Đinh Văn Hường, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội) đã định nghĩa về Tin như sau:“Tin là một trong những thể loại thuộc nhóm các thể loại báo chí thông tấn, trong đó thông báo, phản ánh, bình luận có mức độ một cách ngắn gọn, chính xác và nhanh chóng nhất về sự kiện, vấn đề, con người đã, đang và sẽ xảy ra trong đời sống, có ý nghĩa chính trị - xã hội nhất định”. Giáo trình của tác giả Hà Huy Phượng thuộc Học viện Báo chí và Tuyên truyền thì định nghĩa: “Tin là một thể tài phản ánh những sự kiện, sự việc, tình hình có thật, mới xảy ra – đang xảy ra – mới phát hiện thấy, có ý nghĩa quan trọng hoặc có liên quan đến xã hội, theo một đường lối, và cải tạo thực tiễn, 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bằng hình thức ngắn gọn nhất, cô đọng nhất, nhanh chóng nhất, kịp thời nhất, được ghi lại bằng chữ, tiếng nói hoặc hình ảnh… Tin là một trong những thể loại thuộc nhóm thông tấn báo chí, trong đó thông báo phản ánh, bình luận có mức độ một cách ngắn gọn, chính xác, và nhanh chóng nhất về sự kiện, vấn đề, con người, có ý nghĩa chính trị - xã hội nhất định.” Mặc dù có nhiều ý kiến, định nghĩa khác nhau về tin, nhưng đều toát lên một số yếu tố tương đối thống nhất là: Tin là một thể loại thông dụng nhất trong báo chí. Nó phản ánh nhanh những sự kiện thời sự có ý nghĩa trong đời sống xã hội với ngôn ngữ cô đọng, ngắn gọn, trực tiếp và dễ hiểu.
- Ba đặc điểm của tin tức: +Nhanh chóng, kịp thời + Ngắn gọn, cô đọng + Phản ánh cái mới Ví dụ: Trước sự kiện ô nhiễm biển ở Hà Tĩnh, người đọc báo cần những thông tin như: Cái gì? (biển ô nhiễm), Ở đâu? (bắt nguồn từ khu công nghiệp Vũng Áng - Fomosa Hà Tĩnh), khi nào? (tháng 4/2016), ai? (ai gây ra ô nhiễm, ô nhiễm ảnh hưởng trực tiếp đến những ai), tại sao? (do chất thải từ nhà máy Fomosa), như thế nào? (nguồn ô nhiễm lan đến đâu? Mức độ ô nhiễm như thế nào, chất gây ô nhiễm là gì?.) Tin có ý nghĩa chính trị xã hội nhất định. Các quan niệm về tin cũng như các thể loại báo chí khác chắc chắn sẽ còn tiếp tục bổ sung, đổi mới và hoàn chỉnh thêm để phù hợp với sự phát triển nhanh chóng, sôi động của báo chí hiện nay. Khái niệm thông tin đồ họa Theo từ điển Oxfort Advanced learner's xuất bản năm 1995 thì đồ họa 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com (Graphics) là tranh ảnh, hình vẽ được dùng chủ yếu với mục đích thương mại. Cũng theo từ điển này, đồ họa nhằm cung cấp một hình ảnh rõ ràng, sống động, đầy đủ các chi tiết và dễ tưởng tượng.
Thuật ngữ Graphics có gốc là từ Graph có nghĩa là thứ được viết hay được vẽ ra theo một cách nào đó. Từ này có nghĩa là đồ thị, biểu đồ [47, tr.518] Liên quan đến lĩnh vực thiết kế đồ họa, đại từ điển Tiếng Việt đã giải thích một số thuật ngữ như sau: + Trang trí: Sắp xếp, bố trí, tạo nên sự cân đối, hài hòa, đẹp mắt. + Thiết kế, trình bày: Bố trí sắp xếp nổi bật, cho đẹp + Bố cục: Sự sắp xếp bố trí giữa các phần trong một chỉnh thể + Tạo hình: Tạo ra các hình thể bằng hình khối, đường nét, màu sắc. Tuy nhiên, ở Việt Nam, việc sử dụng các thuật ngữ đồ họa chỉ là tương đối và thậm chí thiết kế đồ họa vẫn đang là một vấn đề tranh cãi.
Một số cơ sở đào tạo nghệ thuật ở Việt Nam thì theo quan điểm đồ họa là nghệ thuật trang trí, gần với hội họa. Một quan niệm khác thì lại cho rằng lĩnh vực đồ họa là một phần của công nghệ tin học dưới góc nhìn kỹ thuật. Một số nhà nghiên cứu của các nước phương Tây thì lại cho rằng, đồ họa là một lĩnh vực truyền thông, trong đó thông điệp được tiếp nhận qua con đường thị giác. Thiết kế đồ họa là tạo ra các giải pháp bằng hình ảnh cho các vấn đề truyền thông.
Chính vì thế có hai thuật ngữ là thông tin đồ họa (infomation graphics hay infographics) và đồ họa tin tức (newsgraphics). Sở dĩ có sự phân định này là bởi thông tin bao gồm thông tin nói chung và thông tin dùng cho báo chí nói riêng như đã nêu trong phần khái niệm thông tin. Theo trang understandinggraphics.com, thông tin đồ họa là một hình ảnh đại diện của thông tin dữ liệu hoặc kiến thức. Trong thông tin đồ họa, một dấu mốc, một yếu tố biểu tượng hoặc hình ảnh thường biểu hiện cho thông tin 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com định lượng.
Màu sắc, kích thước và hình dạng thường cung cấp các khía cạnh về chất lượng. Thông tin đồ họa sử dụng văn tự như các nhãn hoặc để giải thích ngắn gọn về dữ liệu.