MỞ ĐẦU 1.1 Đặt Vấn Đề Bắc Sơn là một huyện miền núi, có nhiều tiềm năng phát triển lâm nghiệp. Đời sống của nhân dân phụ thuộc vào sản xuất nông lâm nghiệp là chủ yếu. Do vậy việc tìm cây gì đưa vào trồng rừng có hiệu quả là rất cần thiết. Để góp phần vào việc đẩy nhanh tỷ lệ che phủ đất trống đồi núi trọc, tạo thêm công ăn việc làm cho người dân sống ở miền núi, đặc biệt đồng bào thiểu số sống ở vùng sâu vùng xa và đáp ứng nhu cầu về sử dụng sản phẩm Quế cho ngành công nghiệp chế biến tinh dầu, y dược và nhiều ngành công nghiệp có liên quan thì việc điều tra và đề xuất giải pháp phát triển các loài cây có giá trị kinh tế cao và sinh trưởng phù hợp là yêu cầu cấp bách hiện nay.
Quế là loài cây có nhiều giá trị về nhiều mặt. Đã được trồng ở nhiều nơi, đã mang lại lợi ích to lớn về kinh tế, xã hội và môi trường cho người dân trên nhiều vùng ở nước ta. Ngoài lợi ích về mặt kinh tế, cây Quế còn đóng góp vào bảo vệ môi trường sinh thái, làm tăng độ che phủ rừng, giữ đất, giữ nước ở các vùng đất đồi núi dốc, bảo tồn và phát triển sự đa dạng các nguồn gen quý cây bản địa – cây Quế còn đóng góp vào định canh - đinh cư, xoá đói giảm nghèo tạo thêm công ăn việc làm cho nông dân miền núi nước ta. Quế được sử dụng làm thuốc chữa bệnh, vỏ Quế được mài ra trong nước đun sôi để nguội để uống, hoặc trong các bài thuốc có Quế để chữa một số bệnh đường tiêu hoá, đường hô hấp, kích thích sự tuần hoàn của máu, lưu thông thuyết mạch, làm cho cơ thể ấm lên.
Chống lại giá lạnh và có tính chất sát trùng. Quế được nhân dân coi như một trong bốn vị thuốc rất có giá trị: Sâm, Nhung, Quế (Theo tác giả Lê Trần Đức trong: “Cây thuốc Việt Nam” trang 263 “… Nhục Quế vị ngọt cay tính nóng, thông huyết mạch, làm mạnh tim, tăng sức nóng, chữa các chứng trúng hàn, hôn mê, mạch chạy 2 chậm, nhỏ, tim yếu (truỵ mạch, huyết áp hạ) và bệnh dịch tả nguy cấp…”). Quế được sử dụng một khối lượng lớn để làm gia vị vì Quế có vị thơm, cay và ngọt có thể khử bớt được mùi tanh, gây của cá, thịt, làm cho các món ăn hấp dẫn hơn, kích thích được tiêu hoá. Quế còn được sử dụng trong các loại bánh kẹo, rượu: như bánh Quế, kẹo Quế, rượu Quế được sản xuất và bán rất rộng rãi.
Quế được sử dụng làm hương vị, bột Quế được trộn với các vật liệu khác để làm hương khi đốt lên có mùi thơm được sử dụng nhiều trong các lễ hội, đền chùa, thờ cúng trong nhiều nước Châu Á nhất là các nước có đạo phật, đạo Khổng Tử, đạo Hồi. Gần đây nhiều địa phương còn sử dụng gỗ Quế, vỏ Quế để làm ra các sản phẩm thủ công mỹ nghệ như bộ Khay, ấm, chén bằng vỏ Quế, đĩa Quế, đế lót dầy có Quế. Bột Quế còn được nghiên cứu thử nghiệm trong thức ăn gia súc để làm tăng chất lượng thịt các loại gia súc, gia cầm. Bắc Sơn là một huyện miền núi của tỉnh Lạng Sơn tiếp giáp với Thái Nguyên, với diện tích 20.000 ha diện tích đất lâm nghiệp trong đó rừng tự nhiên chiếm trên 40% diện tích, còn lại là rừng đặc dụng, rừng phòng hộ và rừng sản xuất nên huyện Bắc Sơn đã đẩy mạnh việc phát triển kinh tế lâm nghiệp.
Cụ thể trong năm 2015 toàn huyện đã trồng được 761 ha rừng vượt 17% kế hoạch tỉnh giao, tăng gần 5% so với cùng kỳ. Trong đó, rừng phòng hộ 17ha, trồng cây phân tán 202ha, riêng rừng trồng rừng sản xuất 541 ha với các loại cây như: Quế, hồi, cây keo…. Góp phần nâng độ che phủ rừng lên 57%. Xuất phát từ việc đẩy mạnh phát triển lâm nghiệp, trên địa bàn huyện Bắc Sơn có nhiều hộ dân tập trung phát triển kinh tế lâm nghiệp.
Từ những vấn đề đang đặt ra trong thực tế, để cây Quế thực sự phát huy tác dụng, là cây xóa đói giảm nghèo và làm giàu cho người dân xã Tân Tri (Lạng Sơn) một cách bền vững cần những giải pháp mang tính đồng bộ với những giải pháp cụ thể trước mắt cũng như lâu dài. Để đánh giá một cách đầy đủ hơn về phát triển kinh tế lâm nghiệp bằng cây có giá trị, tôi nghiên cứu đề tài “Nghiên 3 cứu thực trạng và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả rừng trồng Quế tại xã Tân Tri, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn”.2 Mục đích nghiên cứu Đề tài nghiên cứu nhằm tìm hiểu thực trạng gây trồng và phát triển của cây Quế tại xã Tân Tri, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn từ đó làm cơ sở đề xuất giải pháp để phát triển bền vững cho cây Quế tại địa bàn nghiên cứu.3 Mục tiêu của nghiên cứu Xác định được thực trạng sản xuất, khai thác, sử dụng và kinh doanh sản phẩm cây Quế trên địa bàn nghiên cứu. Đề xuất được một số giải pháp nhằm phát triển bền vững cây Quế trên địa bàn nghiên cứu.1 Ý nghĩa khoa học Đề tài nghiên cứu về cây Quế với mục tiêu để đánh giá thực từ đó tìm ra những điểm yếu điểm mạnh trong gây trồng và chăm sóc cây quế hiện nay Trên cơ sở đó áp dụng khoa học kĩ thuật để khắc phục những điểm yếu phát triển những điểm mạnh trong gây trồng cây quế hiện nay của huyện Bắc Sơn nói riêng và cả nước nói chung. Như chúng ta đã biết phát triển khoa học ở nước ta tuy đã có nhiều bước tiến nhưng vẫn còn nhiều hạn chế.
Đặc biệt trong lĩnh vực phát triển lâm nghiệp nên qua đề tài nghiên cứu cây quế chúng em kì vọng sẽ tìm ra nhiều phương pháp khoa học – công nghệ áp dụng vào kỹ thuật nuôi trồng và khai thác để phát triển cây quế.2 Ý nghĩa thực tiễn Kết quả nghiên cứu đề tài là cơ sở để các nhà nước quản lý, các cấp chính quyền địa phương, cán bộ xã đưa ra các quyết định và định hướng mới về phát triển sản xuất cây trồng, vật nuôi và mở rộng mô hình. Là cơ sở để người dân tham khảo trước khi ra quyết định phát triển, mở rộng sản xuất nhất là trong gây trồng và phát triển cây Quế.3 Ý nghĩa trong học tập Củng cố lý thuyết đã học, rèn luyện kỹ năng thực hành và nâng cao kiến thức. Biết phương pháp học tập, làm việc và nghiên cứu khoa học trong thực tiễn. Kế thừa số liệu đã được thống kê thông qua cán bộ quản lý, cán bộ chuyên môn ở địa phương mình.
Làm quen với một số phương pháp được sử dụng trong nghiên cứu đề tài cụ thể. Học tập và hiểu biết thêm về kinh nghiệm, kỹ thuật trong thực tiễn tại địa bàn nghiên cứu. 5 Chương 2 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2.1 Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu Quế là một loại cây lâm sản ngoài gỗ (LSNG) và là đặc sản lâm nghiệp có giá trị kinh tế cao, tinh dầu Quế là nguyên liệu quý trong công nghiệp dược phẩm và thực phẩm, vì thế Quế cũng có thể được xếp vào nhóm cây công nghiệp (Trần Cửu, 1983), (Lê Đình Khả và cs. Ngoài ra, do có tán lá khá dày, rậm và xanh quanh năm nên rừng trồng Quế còn có tác dụng phòng hộ khá hiệu quả.
Cây Quế là loài cây thân gỗ, sống lâu năm, ở cây trưởng thành có thể cao trên 15m, đường kính ngang ngực (1,3m) có thể đạt đến 40cm. Quế có lá đơn mọc cách hay gần đối lá có 3 gân gốc kéo dài đến tận đầu lá và nổi rõ ở mặt dưới của lá, các gân bên gần như song song, mặt trên của lá xanh bóng, mặt dưới lá xanh đậm, lá trưởng thành dài khoảng 18 – 20cm, rộng khoảng 6 – 8cm, cuống lá dài khoảng 1cm. Quế có tán lá hình trứng, thường xanh quanh năm, thân cây tròn đều, vỏ ngoài màu xám, hơi nứt rạn theo chiều dọc. Trong các bộ phận của cây Quế như vỏ, lá, hoa, gỗ, rễ đều có chứa tinh dầu, đặc biệt trong vỏ có hàm lượng tinh dầu cao nhất, có khi đạt đến 4 – 5%.
Tinh dầu Quế có màu vàng, thành phần chủ yếu là Aldehyt Cinamic chiếm khoảng 70 – 90%. Cây Quế khoảng 8 đến 10 tuổi thì bắt đầu ra hoa, hoa Quế mọc ở nách lá đầu cành, hoa tự chùm, nhỏ chỉ bằng nửa hạt gạo, vươn lên phía trên của lá, màu trắng hay phớt vàng. Quế ra hoa vào tháng 4 và tháng 5 và quả chín vào tháng 1 và tháng 2 năm sau. Quả Quế khi chưa chín có màu xanh, khi chín chuyển sang màu tím than, quả mọng trong chứa một hạt, quả dài 1 đến 1,2 cm, hạt hình bầu dục, 1 kg hạt Quế có khoảng 2500 – 3000 hạt.
Bộ rễ Quế phát triển mạnh, rễ cọc cắm sâu vào lòng đất, rễ bàng lan rộng, đan chéo nhau vì vậy Quế có khả năng sinh sống tốt trên các vùng đồi núi 6 dốc. Cây Quế lúc còn nhỏ cần có bóng che thích hợp mới sinh trưởng và phát triển tốt, càng lớn lên mức độ chịu bóng càng giảm dần và sau khoảng 3 – 4 năm trồng thì cây Quế hoàn toàn ưa sáng. Tinh dầu Quế có vị thơm, cay, ngọt rất được ưa chuộng. Do đó, Quế còn được gọi là cây đa mục đích và là một trong những loài cây trồng được lựa chọn trong chương trình dự án góp phần xoá đói giảm nghèo, giúp người dân miền núi có cơ hội vươn lên làm giàu.
Tuy nhiên, nguồn nguyên liệu Quế hiện đã không còn dồi dào. Nhất là hiện nay, người dân chuyển sang trồng cây gỗ Keo nhiều hơn cây Quế, do cây Keo sớm thu lợi nhuận hơn (chỉ khoảng 4-5 năm là thu hoạch). Vì lợi ích trước mắt, rừng trồng có diện tích trồng hẹp và khó mở rộng, làm giảm sản lượng sản phẩm.2 Những kết quả nghiên cứu về cây Quế trên thế giới 2.1 Xuất xứ: Chi Quế (tên khoa học: Cinnamomum) là một chi các loài thực vật thường xanh thuộc họ Nguyệt quế (Lauraceae). - Quế - Cinnamomum zeylanicum, là vỏ của một loại cây xanh nhỏ thuộc gia đình Lauracées (giống như nguyệt quế/laurier), có nguồn gốc từ Tích Lan (Ceylan)- Sri Lanka hiện nay.