Chương 1: Cơ sở lý luận về hiệu quả quản lý nhà nước trong cung cấp và sử dụng điện 1. Nhà nước và quản lý nhà nước về kinh tế 1. Khái niệm nhà nước 1.1 Nguồn gốc của nhà nước Trong lịch sử phát triển của xã hội, đã có rất nhiều quan điểm và học thuyết khác nhau về nguồn gốc ra đời của nhà nước. Thuyết thần học cho rằng thần thánh là người sắp đặt trật tự xã hội, nhà nước là do thần thánh sáng tạo ra để bảo vệ trật tự chung, do vậy, nhà nước là lực lượng siêu nhiên, quyền lực nhà nước là vĩnh cửu và sự phục tùng quyền lực là cần thiết và tất yếu.
Thuyết gia trưởng cho rằng nhà nước ra đời là kết quả phát triển của gia đình và quyền gia trưởng, là hình thức tổ chức tự nhiên của cuộc sống con người; vì vậy cũng như gia đình, nhà nước tồn tại trong mọi xã hội, quyền lực nhà nước về bản chất cũng giống như quyền lực gia trưởng của người đứng đầu gia đình. Thuyết bạo lực cho rằng nhà nước xuất hiện trực tiếp từ việc sử dụng bạo lực của thị tộc này đối với một thị tộc khác, mà kết quả là thị tộc chiến thắng đặt một hệ thống cơ quan đặc biệt là nhà nước, để nô dịch kẻ chiến bại. Thuyết “khế ước xã hội" cho rằng sự ra đời của nhà nước là sản phẩm của một khế ước xã hội được ký kết trước hết giữa những con người sống trong trạng thái tự nhiên không có nhà nước. Chủ quyền nhà nước thuộc về nhân dân, trong trường hợp nhà nước không giữ được vai trò của mình, các quyền tự nhiên bị vi phạm thì khế ước sẽ mất hiệu lực và nhân dân có quyền lật đổ nhà nước và ký kết khế ước mới.
Thuyết tâm lý thì cho rằng nhà nước xuất hiện do nhu cầu về tâm lý của con người nguyên thủy luôn muốn phụ thuộc vào các thủ lĩnh, giáo sĩ. Với cách nhìn duy vật biện chứng của học thuyết Mác, quan điểm được coi là khoa học và hợp lý nhất khi nghiên cứu về sự xuất hiện nhà nước, học thuyết Mác đã chỉ ra rằng: Nhà nước không phải là hiện tượng siêu nhiên hay là sản phẩm của tự nhiên, cũng không phải là vĩnh cửu và bất biến mà là một phạm trù lịch sử, có quá trình phát sinh, phát triển và tiêu vong. Nhà nước nảy sinh từ xã hội, là sản 123doc 6 phẩm có điều kiện của xã hội loài người. "Nhà nước là sản phẩm của xã hội đã phát triển đến một trình độ nhất định, khi xuất hiện tư hữu, xuất hiện giai cấp và các giai cấp đó có quyền lợi kinh tế mâu thuẫn với nhau thì cần có một lực lượng tựa hồ trên xã hội, có nhiệm vụ làm giảm bớt xung đột và giữ cho xung đột đó nằm trong vòng "trật tự" và lực lượng đó nảy sinh từ xã hội, đứng trên xã hội và ngày càng xa rời xã hội" (Mác-Ăng ghen, 1984).
Vai trò và chức năng của Nhà nước đối với xã hội Mặc dù vẫn chưa thống nhất về nguồn gốc của nhà nước, nhưng các học thuyết vẫn có điểm chung. Đó là nhà nước đóng vai trò quyết định xã hội và là nhân tố cơ bản nhất giúp cho xã hội tồn tại, hoạt động, phát triển hoặc suy thoái. Vai trò của nhà nước thể hiện ở chỗ phải bảo vệ được sự an toàn, yên ổn cho mọi công dân trong xã hội; giữ vững độc lập chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ. Không chỉ dừng ở đó, nhà nước còn phải đảm bảo cho xã hội phát triển và văn minh.
Xuất phát từ vai trò, chức năng của nhà nước được thể hiện thông qua những mặt hoạt động cơ bản của nhà nước. Căn cứ vào những phương diện hoạt động của nhà nước, các chức năng của nhà nước được chia thành chức năng đối nội và chức năng đối ngoại. - Chức năng đối nội là những phương diện hoạt động chủ yếu của nhà nước trong nội bộ đất nước như: kinh tế, chính trị, văn hóa - giáo dục và xã hội. Trong các chức năng này thì chức năng kinh tế có vai trò quan trọng nhất - Chức năng đối ngoại thể hiện vai trò của nhà nước trong bảo vệ đất nước, quan hệ với các nhà nước và quốc gia (về kinh tế, chính trị, ngoại giao) 1.
Chức năng của Nhà nước về kinh tế Để thực hiện chức năng đối nội và đối ngoại, tất cả các Nhà nước đều phải có cơ sở kinh tế nhất định. Theo quan điểm biện chứng của học thuyết Mác-Lê thì trong xã hội có giai cấp, giai cấp nào thống trị về kinh tế thì cũng chiếm địa vị thống trị về mặt chính trị và đời sống tinh thần của xã hội. Vì vậy, Nhà nước với tư cách là công cụ thống trị của giai cấp phải nắm lấy kinh tế, thực hiện chức năng kinh tế để phục vụ cho giai cấp thống trị. Hơn nữa, kinh tế là nền tảng của đời sống 123doc 7 xã hội, là cơ sở của hệ thống chính trị, nên Nhà nước càng phải thực hiện tốt chức năng kinh tế và quản lý kinh tế.
Trong các Nhà nước ngày nay, không có Nhà nước nào đứng trên kinh tế hay đứng ngoài kinh tế. Từ thời cổ đại, vai trò kinh tế của Nhà nước đã được nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau như chính trị học, triết học, luật học thể hiện qua các quan điểm của các nhà triết học Hy Lạp, La Mã, Trung Quốc như Aristoteles (384- 322 TCN), Platon (427-347 TCN), Mạnh Tử (372-289 TCN), Khổng Tử (551-479 TCN). Khi chủ nghĩa tư bản phát triển đến giai đoạn cách mạng tư sản lật đổ chế độ phong kiến, nhiều lý thuyết kinh tế chính trị đã đi sâu tìm hiểu về cơ chế tác dụng của Nhà nước đối với nền kinh tế, trong đó tiêu biểu như: Adam Smith (1723- 1790) về nền kinh tế tự do, lý thuyết của John Maynard Keynes (1883-1946) về nền kinh tế có sự điều tiết của Nhà nước, lý thuyết của Paul Anthony Samuelson (1915- 2009) về nền kinh tế hỗn hợp. Và lịch sử đã chứng minh các nền kinh tế thị trường thành công đều không phát triển một cách tự phát mà cần có sự can thiệp và hỗ trợ từ phía Nhà nước.
Vì vậy vai trò “bàn tay hữu hình” của Nhà nước ngày càng thể hiện rõ và trở thành yếu tố không thể thiếu đối với nền kinh tế. Song hành cùng sự phát triển lý thuyết của nền kinh tế thị trường là nền kinh tế kế hoạch hoá của hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa. Nền kinh tế này vận động theo cơ chế kế hoạch hoá tập trung, trong đó Nhà nước là người quản lý trực tiếp mọi hoạt động sản xuất - kinh doanh bằng kế hoạch và các chỉ tiêu pháp lệnh khá chặt chẽ. Cơ chế quản lý đó đã có tác dụng nhất định trong việc thúc đẩy nền kinh tế phát triển theo chiều rộng, thực hiện một số mục tiêu kinh tế - xã hội nhất định, nhưng nhìn tổng thể, đó là một cơ chế thiếu động lực, kìm hãm sự phát triển.
Từ những quan niệm và thực tiễn cho thấy vai trò và chức năng quan trọng của nhà nước về kinh tế. Nền kinh tế hiện đại muốn phát triển phải vận động theo cơ chế thị trường và có sự điều tiết của Nhà nước. Sự cần thiết khách quan của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường Nền kinh tế thị trường là nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường. Cơ chế thị trường là một hình thức tổ chức kinh tế trong đó người tiêu dùng và các nhà kinh doanh tác động lẫn nhau thông qua giá cả thị trường để xác định ba vấn đề trung tâm của tổ chức kinh tế: Sản xuất cái gì? Sản xuất như thế nào? Sản xuất cho ai? Trong nền kinh tế thị trưòng, các quan hệ kinh tế của các nước, các doanh nghiệp đều biểu hiện qua mua bán hàng hoá, dịch vụ trên thị trường.
Kinh tế thị trường xuất hiện như là một yêu cầu khách quan không thế thiếu được của nền kinh tế hàng hoá và là giai đoạn phát triển cao của kinh tế hàng hoá. Cơ chế thị trường là tổng thể các nhân tố, quan hệ cơ bản vận động dưới sự chi phối của các quy luật thị trường trong môi trường cạnh tranh, nhằm mục tiêu lợi nhuận. Cạnh tranh là môi trường và động lực thúc đẩy sản xuất phát triển, thúc đẩy tăng năng suất lao động và tăng hiệu quả của sản xuất. Cơ chế thị trường là một cơ chế kích thích và điều tiết kinh tế có hiệu quả.
Nhưng nó còn có các khuyết tật cố hữu của nó. Theo Paul Anthony Samuelson thì những khuyết tật này có thể là do tác động bên ngoài gây nên như ô nhiễm môi trường mà doanh nghiệp không phải trả giá cho sự hủy hoại đó; hoặc là những thất bại thị trường do tình trạng độc quyền phá hoại cơ chế tự do cạnh tranh; hoặc là các tệ nạn như khủng hoảng, thất nghiệp, lạm phát. và cuối cùng là sự phân phối thu nhập bất bình đẳng do hệ thống thị trường mang lại. Do tính tự phát vốn có, kinh tế thị trường có thể mang lại không chỉ sự tiến bộ mà còn cả suy thoái, khủng hoảng và xung đột xã hội nên cần phải có sự can thiệp của Nhà nước.
- Một là, cần có một bộ phận điều hành vĩ mô bằng việc hoạch định chương trình, chiến lược và kế hoạch phát triển với các mục tiêu vĩ mô của toàn bộ nền kinh tế quốc dân. Bộ phận điều hành vĩ mô đó không ai khác là Nhà nưóc - chủ thể kinh tế của mỗi quốc gia. - Hai là, nhà nước với tư cách là chủ thể nền kinh tế quốc dân với mục tiêu kinh tế vĩ mô, cần thiết phải nắm và đảm bảo cho xã hội những loại hàng hoá và 123doc 9 dịch vụ công cộng cũng như những hàng hoá mà nếu nằm trong tay tư nhân sẽ làm thiệt hại đến lợi ích toàn xã hội. - Ba là, nhà nước phải đảm bảo về ổn định về chính trị, xã hội và kinh tế nhằm tạo điều kiện cho cơ chế thị trưòng vận động.
- Bốn là, để bảo vệ lợi ích quốc gia và lợi ích giai cấp, Nhà nước phải trực tiếp tác động đến những quan hệ kinh tế đối ngoại nhằm khống chế những hoạt động bất lợi và phát huy những hoạt động có lợi cho nền kinh tế quốc dân.