MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Đất nước ta đang trong quá trình hội nhập sâu rộng với nền kinh tế thế giới, đặc biệt kể từ khi nước ta trở thành thành viên của Tổ chức thương mại thế giới (WTO). Để đáp ứng nhu cầu cũng như tốc độ phát triển của nền kinh tế thì việc đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng được đặt lên hàng đầu. Chính vì vậy trong những năm qua, ở nước ta số vốn đầu tư XDCB luôn chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu chi hàng năm của Ngân sách Nhà nước.
Quá trình đầu tư xây dựng cơ bản tương đối phức tạp, liên đới và đòi hỏi phải có sự phối hợp chặt chẽ, có hiệu quả của các cơ quan chức năng, ban ngành và nhiều lĩnh vực. Quá trình đầu tư và sản phẩm đầu tư XDCB làm thay đổi, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đổi mới công nghệ, tạo ra cơ sở vật chất kỹ thuật cho xã hội, tăng năng lực sản xuất; tạo điều kiện áp dụng thành tựu khoa học kỹ thuật và nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực; tạo công ăn việc làm đáp ứng yêu cầu chiến lược phát triển kinh tế xã hội của đất nước, thúc đẩy quá trình phát triển đất nước, tạo điều kiện và tăng cường hội nhập kinh tế. Tuy nhiên, không ít dự án đầu tư có hiệu quả thấp hoặc không có hiệu quả, hiệu suất đầu tư chưa cao, còn thất thoát, lãng phí, không nâng cao được năng lực sản xuất. Do đó Đảng và Chính phủ đã và đang quan tâm rất nhiều tới lĩnh vực này và luôn luôn đổi mới quản lý đầu tư XDCB.
Thực tế Nhà nước đã có những thay đổi tích cực trong các chính sách quản lý và kiểm soát nhằm chống thất thoát và lãng phí, thực hành tiết kiệm và nâng cao hiệu quả đầu tư. Kiểm toán với tư cách là công cụ thực hiện việc kiểm tra, kiểm soát hoạt động kinh tế nhằm cung cấp những thông tin trung thực, tin cậy. Với chức năng của mình, kiểm toán ngày càng góp phần làm trong sạch và lành mạnh nền kinh tế. Kiểm toán được ví như “Là vị quan tòa công minh của quá khứ, là người dẫn dắt thông thạo cho hiện tại, là người cố vấn sáng suốt cho tương lai”.
Công tác kiểm toán Báo cáo quyết toán dự án đầu tư XDCB hoàn thành đang ngày càng được phát triển, nhằm tăng cường độ tin cậy của thông tin, góp phần ngăn ngừa và hạn chế những sai phạm có thể xảy ra khi lập Báo cáo quyết toán dự án đầu tư XDCB hoàn thành không chỉ đối với các công trình được đầu tư bằng nguồn vốn Ngân sách Nhà nước mà cả với các công trình được đầu tư bằng nguồn vốn ngoài Ngân sách Nhà nước. Tuy nhiên, hoạt động kiểm toán Báo cáo quyết toán dự án đầu tư XDCB hoàn thành vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế làm ảnh hưởng đến kết quả kiểm toán như: phần lớn kiểm toán viên tại các công ty kiểm toán thực hiện kiểm toán Báo cáo quyết toán dự án đầu tư XDCB hoàn thành theo kinh nghiệm, công tác kiểm soát chất lượng 2 hoạt động kiểm toán Báo cáo quyết toán dự án đầu tư XDCB hoàn thành chưa được chú trọng. khiến các đối tượng sử dụng thông tin không thỏa mãn về kết quả kiểm toán, các tổ chức kiểm toán không phát huy hết vai trò và trách nhiệm nghề nghiệp, rủi ro kiểm toán cao, sự minh bạch về thông tin bị hạn chế. Những tồn tại trong công tác kiểm toán Báo cáo quyết toán dự án đầu tư XDCB hoàn thành cần phải được chỉ rõ và khắc phục kịp thời, nhằm nâng cao hiệu quả và hạn chế rủi ro trong công tác kiểm toán nói chung và công tác kiểm toán báo cáo quyết toán dự án đầu tư XDCB hoàn thành nói riêng.
Do vậy, việc nghiên cứu và hoàn thiện tổ chức công tác kiểm toán Báo cáo quyết toán dự án đầu tư XDCB hoàn thành là cần thiết, có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn. Mặt khác về lý luận tổ chức công tác kiểm toán Báo cáo tài chính doanh nghiệp, lý luận về kiểm soát chất lượng kiểm toán dự án đầu tư do kiểm toán Nhà nước thực hiện đã có nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu nhưng chưa có công trình nào tập trung nghiên cứu sâu, chưa có các lý luận riêng biệt đối với tổ chức công tác kiểm toán báo cáo quyết toán dự án đầu tư XDCB hoàn thành do kiểm toán độc lập thực hiện, đây cũng là lĩnh vực đặc thù tiềm ẩn nhiều rủi ro trong quá trình thực hiện kiểm toán của kiểm toán độc lập Việt Nam. Xuất phát từ những lý do trên, nghiên cứu sinh đã lựa chọn đề tài: “Hoàn thiện tổ chức công tác kiểm toán báo cáo quyết toán dự án đầu tư xây dựng cơ bản hoàn thành do kiểm toán độc lập Việt Nam thực hiện” để phát triển luận án của mình nhằm bổ sung lý luận và hoàn thiện thực tế về công tác kiểm toán báo cáo quyết toán dự án đầu tư XDCB hoàn thành do kiểm toán độc lập ở Việt Nam thực hiện hiện nay, với mong muốn luận án sẽ đóng góp một phần để nhằm nâng cao chất lượng kiểm toán dự án Đầu tư XDCB do kiểm toán độc lập Việt Nam thực hiện. Tổng quan về tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan đến đề tài và những định hướng nghiên cứu của luận án.
- Các công trình nghiên cứu trong nước có liên quan đến luận án. Nghiên cứu tổng quan của tác giả về các công trình nghiên cứu trong nước liên quan đến vấn đề nghiên cứu cho thấy, hiện nay có khá nhiều các công trình nghiên cứu khoa học đề cập đến Báo cáo quyết toán dự án đầu tư XDCB hoàn thành xong các công trình liên quan tới công tác kiểm toán Báo cáo quyết toán dự án đầu tư XDCB hoàn thành do kiểm toán độc lập thực hiện chỉ được nghiên cứu ở một số đề tài khoa học và luận văn thạc sỹ trong phạm vi hẹp, chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu trọn vẹn, đầy đủ các vấn đề này và thời gian nghiên cứu cũng đã lâu. 3 Để làm rõ tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài nghiên cứu, tác giả khái quát hóa các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài theo 2 nhóm, cụ thể như sau: Nhóm các công trình nghiên cứu liên quan đến kiểm toán Báo cáo quyết toán dự án XDCB do kiểm toán Nhà nước thực hiện Nhóm các nghiên cứu liên quan đến kiểm toán Báo cáo quyết toán dự án XDCB do kiểm toán Nhà nước thực hiện thường tập trung vào những vấn đề như: Nâng cao chất lượng hoạt động kiểm toán Nhà nước đối với việc chống thất thoát lãng phí và tiêu cực trong đầu tư XDCB; Hoàn thiện kiểm soát chất lượng kiểm toán dự án đầu tư do kiểm toán Nhà nước Việt Nam thực hiện; Hoặc hoàn thiện nội dung, quy trình và phương pháp kiểm toán hoạt động các dự án xây dựng cầu đường bằng nguồn vốn Nhà nước do kiểm toán Nhà nước thực hiện. Liên quan đến nội dung phương pháp kiểm toán báo cáo quyết toán công trình XDCB hoàn thành, điển hình có thể kể đến luận án tiến sỹ của tác giả Trần Thị Ngọc Hân (2012) với đề tài “Hoàn thiện nội dung, quy trình và phương pháp kiểm toán hoạt động các dự án xây dựng cầu đường bằng nguồn vốn Nhà nước do Kiểm toán Nhà nước thực hiện”.
Về lý luận, luận án đã trình bày 3 vấn đề cơ bản có mối quan hệ logic: Thứ nhất: Quá trình hình thành và phát triển, bản chất, vai trò, đặc điểm, nội dung, quy trình và phương pháp kiểm toán hoạt động. Thứ hai: những đặc điểm của dự án xây dựng cầu đường bằng nguồn vốn Nhà nước bao gồm: những đặc điểm về mặt quản lý các dự án xây dựng cầu đường chi phối đến công tác kiểm toán hoạt động và những đặc điểm về mô hình “đầu vào-đầu ra” của dự án xây dựng cầu đường chi phối đến nội dung, quy trình và phương pháp kiểm toán hoạt động. Thứ ba: Từ những bản chất về kiểm toán hoạt động cũng như về nội dung, quy trình và phương pháp kiểm toán hoạt động, từ những đặc điểm cơ bản về các dự án xây dựng cầu đường, tác giả nêu lên những nét khái quát nhất trong lý luận về nội dung, quy trình và phương pháp kiểm toán hoạt động đối với các dự án xây dựng cầu đường bằng nguồn vốn Nhà nước. Những nội dung này là cơ sở cho việc đánh giá thực trạng nội dung, quy trình và phương pháp kiểm toán hoạt động của kiểm toán Nhà nước đối với lĩnh vực xây dựng cầu đường.
Tác giả trình bày về thực trạng hoạt động đầu tư vào các dự án xây dựng cầu đường bằng nguồn vốn Nhà nước, thực trạng nội dung, quy trình và phương pháp kiểm toán hoạt động của kiểm toán Nhà nước đối với các dự án xây dựng cầu đường bằng nguồn vốn Nhà nước. Tác giả luận án đánh giá thực trạng thông qua việc khảo sát các văn bản pháp lý hiện hành, khảo sát thực tiễn từ các cuộc kiểm toán các dự án xây dựng cầu đường gần nhất, điển hình nhất. Cũng qua việc đánh giá này tác giả đã chỉ rõ 4 những mặt đã làm được, những tồn tại hạn chế trong kiểm toán hoạt động các dự án xây dựng cầu đường bằng nguồn vốn Nhà nước, đồng thời cũng chỉ ra những nguyên nhân chủ quan và khách quan của thực trạng kiểm toán hoạt động cũng như rút ra những kinh nghiệm từ thực tiễn kiểm toán hoạt động các công trình xây dựng công cộng (trong đó có công trình xây dựng cầu đường) của một số nước có nền kiểm toán hoạt động phát triển. Từ những bất cập của thực trạng, luận án đã phân tích sự cần thiết phải hoàn thiện, định hướng phát triển kiểm toán hoạt động của kiểm toán Nhà nước cũng như những yêu cầu, nguyên tắc trong quá trình hoàn thiện.
Trên cơ sở đó luận án đã đưa ra những nội dung và điều kiện để hoàn thiện nội dung, quy trình và phương pháp kiểm toán hoạt động cho các dự án xây dựng cầu đường bằng nguồn vốn Nhà nước do kiểm toán Nhà nước thực hiện. Đề tài này chủ yếu tập trung nghiên cứu về nội dung, quy trình và phương pháp kiểm toán hoạt động cho các dự án xây dựng cầu đường bằng nguồn vốn Nhà nước do kiểm toán Nhà nước thực hiện.