Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SÁT HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. KHÁI QUÁT VỀ XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Vị trí, vai trò của xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Quá trình giải quyết vụ án hình sự bao gồm nhiều giai đoạn, được bắt đầu từ khi cơ quan có thẩm quyền nhận được tin báo, tố giác về tội phạm và kiến nghị khởi tố đến khi có bản án kết tội hoặc quyết định của tòa án có hiệu lực được thi hành. Quá trình này có sự tham gia của nhiều chủ thể, trong đó mỗi loại chủ thể góp phần vào việc giải quyết một chức năng của TTHS.
Đó là các chủ thể thực hiện chức năng buộc tội; các chủ thể thực hiện chức năng gỡ tội; chủ thể xét xử vụ án hình sự. Như vậy, quá trình giải quyết vụ án hình sự được chia thành các giai đoạn khác nhau phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của từng cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và được diễn ra liên tục, kế tiếp nhau. Quan điểm truyền thống ở nước ta phân chia quá trình giải quyết vụ án thành bốn giai đoạn tương ứng với chức năng của các cơ quan tiến hành tố tụng. Các giai đoạn đó gồm: Giai đoạn khởi tố vụ án hình sự: Là giai đoạn đầu của quá trình giải quyết vụ án hình sự, bắt đầu từ khi cơ quan có thẩm quyền nhận được tin báo, tố giác về tội phạm và kết thúc bằng việc ra quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự.
Giai đoạn điều tra và truy tố: Là giai đoạn được bắt đầu sau khi có quyết định khởi tố vụ án hình sự và kết thúc khi có quyết định truy tố bị can bằng bản cáo trạng, quyết định đình chỉ, tạm đình chỉ hoặc quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung. Giai đoạn xét xử vụ án hình sự: Là giai đoạn được bắt đầu khi Tòa án nhận được hồ sơ vụ án và quyết định truy tố bị can cùng bản cáo trạng của VKS và kết thúc khi bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Giai đoạn thi hành bản án, quyết định có hiệu 14 lực pháp luật của Tòa án: Là giai đoạn mà các cơ quan có trách nhiệm đưa bản án và quyết định của Tòa án ra thi hành nhằm đảm bảo hiệu lực trên thực tế. Mỗi giai đoạn của hoạt động TTHS có nhiệm vụ và định hướng khác nhau nhưng đều hướng tới mục đích giải quyết vụ án khách quan, toàn diện đúng quy định của pháp luật và do các cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện.
Trong đó, xét xử vụ án hình sự là giai đoạn trung tâm của TTHS, thể hiện đầy đủ nhất bản chất chế độ tư pháp hình sự của mỗi quốc gia, quyết định việc giải quyết vụ án, bảo vệ lợi ích nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân. Tòa án phải xét xử chính xác, công minh vì thông qua phán quyết về những hành vi phạm tội, tòa án duy trì công lý trong xã hội, kiểm soát xã hội trong vòng trật tự. Trong lý luận khoa học TTHS, thừa nhận xét xử sơ thẩm có vị trí, vai trò quan trọng nhất, không chỉ trong giai đoạt xét xử mà còn trong cả quá trình giải quyết vụ án, được bắt đầu từ khi tòa án nhận hồ sơ và Cáo trạng của VKS đến khi kết thúc phiên tòa xét xử sơ thẩm. Nhiệm vụ thực chất giải quyết vụ án hình sự đã quy định xét xử sơ thẩm là giai đoạn trọng tâm của TTHS.
Các giai đoạn trước đó chỉ là quá trình chuẩn bị điều kiện cho xét xử sơ thẩm. Các giai đoạn sau xét xử sơ thẩm là kiểm tra tính hợp pháp và tính có căn cứ của nó, khắc phục những thiếu sót, sai lầm nếu có và đưa các quyết định, bản án sơ thẩm đã có hiệu lực pháp luật ra thi hành. Hiện nay, khái niệm "xét xử sơ thẩm" có nhiều cách tiếp cận khác nhau. Theo Từ điển Luật học lý giải: "Xét xử sơ thẩm là lần đầu tiên đưa vụ án ra xét xử tại một Tòa án có thẩm quyền" [2, tr.
Khái niệm này mang tính khái quát chung của cả xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự, dân sự; v.v… và đã phản ánh được nét đặc trưng của xét xử sơ thẩm là "lần đầu tiên" một vụ án được đưa ra xét xử và do "một Tòa án có thẩm quyền" tiến hành. Giáo trình Luật TTHS của Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh định nghĩa: "Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là xét xử ở cấp thứ nhất do tòa án có 15 thẩm quyền thực hiện theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự" [36, tr. Định nghĩa này nhận định xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là xét xử vụ án ở cấp đầu tiên, bản án, quyết định của tòa án chưa có hiệu lực pháp luật ngay và bản án, quyết định đó có thể bị kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm trong thời hạn luật định. Giáo trình Luật TTHS của Trường Đại học Luật Hà Nội định nghĩa: "Xét xử sơ thẩm là giai đoạn của tố tụng hình sự, trong đó tòa án có thẩm quyền tiến hành xem xét, giải quyết vụ án, ra bản án, quyết định tố tụng theo quy định của pháp luật" [35, tr.
345] Định nghĩa này đã xác định được xét xử sơ thẩm là một giai đoạn của TTHS. Xét xử sơ thẩm là hoạt động tố tụng thực hiện chức năng xét xử của tòa án dưới hình thức phiên tòa xem xét và giải quyết vụ án hình sự, có nghĩa là tòa án trên cơ sở bản cáo trạng và các chứng cứ được kiểm tra tại phiên tòa đưa ra phán quyết về toàn bộ những vấn đề của vụ án. Đây là điểm mấu chốt phân biệt xét xử sơ thẩm với xét xử phúc thẩm. Phiên tòa sơ thẩm chỉ có thể tiến hành khi có quyết định truy tố của VKS và có đủ điều kiện để tiến hành phiên tòa.
Giáo trình Luật TTHS của Đại học Quốc gia Hà Nội định nghĩa: Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự được hiểu là một giai đoạn tố tụng hình sự, trong đó Tòa án có thẩm quyền thay mặt Nhà nước tiến hành việc xét xử lần đầu, toàn diện, tổng thể vụ án hình sự trên cơ sở bản cáo trạng của Viện kiểm sát, Tòa án sẽ xem xét đánh giá chứng cứ và dựa trên kết quả tranh tụng tại phiên tòa làm cơ sở để ra các phán quyết công minh, có căn cứ và đúng pháp luật bằng bản án và quyết định của mình [5, tr. Như vậy có thể nói, giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự có một vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng, các thủ tục khác có thể có, có thể không, nhưng xét xử sơ thẩm là lần đầu, do đó, là thủ tục bắt buộc. Là lần đầu xét xử, xét xử sơ thẩm vụ án hình sự không chỉ xem xét, đánh giá toàn diện, đầy đủ 16 và khách quan về vụ án mà còn hướng đến việc xử lý triệt để, toàn diện và dứt điểm vụ án hình sự ở giai đoạn này. Đó là có hay không có hành vi phạm tội, ai là người thực hiện hành vi phạm tội, lỗi, tính chất lỗi, mức độ thiệt hại, quyết định hình phạt, các biện pháp tư pháp.
Vì vậy, nếu xét xử sơ thẩm được thực hiện tốt sẽ góp phần giảm thiểu đến mức tối đa tình trạng giải quyết kéo dài vụ án, để án tồn đọng. Do đó sẽ hạn chế được lượng án mà tòa án cấp phúc thẩm phải giải quyết, tiết kiệm đáng kể cho Nhà nước và xã hội các chi phí về thời gian, tiền bạc, công sức… cho việc giải quyết vụ án hình sự, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động xét xử của tòa án nói riêng, cũng như của các cơ quan trong bộ máy nhà nước nói chung. Toàn bộ những yếu tố đó giúp cho giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự có một có một giá trị không thể thay thế được. Xét xử sơ thẩm vừa là công cụ bảo vệ pháp chế XHCN, vừa là công cụ bảo vệ quyền con người, bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức và giảm thiếu tối đa các vụ án oan sai.
Chức năng, nhiệm vụ và các đặc trƣng cơ bản của xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 1. Chức năng, nhiệm vụ của xét xử sơ thẩm Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự được tiến hành sau khi tòa án nhận được cáo trạng quyết định truy tố bị can (quyết định truy tố bị can trong trường hợp áp dụng thủ tục rút gọn) và hồ sơ vụ án do VKS chuyển đến. Do vậy, mọi chứng cứ đã có trong hồ sơ vụ án chỉ là tài liệu để tòa án xem xét, kiểm tra nhằm đưa ra những phán quyết khách quan phù hợp với quy định của pháp luật. Tất cả những thông tin, tài liệu, đồ vật thu thập được trong giai đoạn điều tra, truy tố đều được đưa ra xem xét công khai tại phiên tòa thông qua việc xét hỏi và tranh luận.
Xét xử sơ thẩm là xét xử lần đầu nên trong giai đoạn này tòa án phải giải quyết mọi vấn đề của vụ án trên cơ sở cáo trạng mà VKS truy tố. Do vậy chức năng, nhiệm vụ của giai đoạn này được thể hiện như sau: 17 Một là, xem xét và giải quyết vụ án hình sự theo quy định của pháp luật nhằm bảo vệ chế độ, pháp chế XHCN; bảo vệ tài sản của Nhà nước, của tập thể; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, góp phần đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm. Hai là, trường hợp không đủ căn cứ để đưa vụ án ra xét xử theo trình tự sơ thẩm, tòa án tiến hành giải quyết vụ án bằng việc quyết định đình chỉ vụ án, quyết định tạm đình chỉ vụ án theo quy định của pháp luật. Ba là, trên cơ sở truy tố của VKS, tòa án tiến hành giải quyết vụ án bằng việc ra bản án, quyết định việc bị cáo có phạm tội hay không phạm tội, hình phạt và các biện pháp tư pháp khác căn cứ vào các chứng cứ đã được thẩm tra tại phiên tòa, quan điểm giải quyết vụ án của kiểm sát viên và ý kiến của những người tham gia tố tụng.
