CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN HOẠT ĐỘNG HUY ĐỘNG VỐN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Tổng Quan Về Họat Động Huy Động Vốn Của Ngân Hàng Thương Mại 1.1 Khái niệm huy động vốn Vốn huy động: Đây là nguồn vốn chủ yếu sử dụng trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng, nó chiếm tỷ trọng rất lớn trong tổng nguồn vốn kinh doanh của ngân hàng thương mại. Vốn của ngân hàng thương mại quyết định đến quy mô và khả năng mở rộng hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại. Vốn là cơ sở hoạt động của ngân hàng, ngân hàng thương mại muốn hoạt động phải có vốn, vốn phản ánh năng lực chủ yếu để quyết định khả năng kinh doanh. Các kênh huy động chủ yếu có thể kể ra như sau: - Nhận tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn của cá nhân và doanh nghiệp, tiền gửi tiết kiệm của cá nhân, phát hành kỳ phiếu, trái phiếu chủ yếu với các khách hàng lớn về vốn, các tổ chức tín dụng khác… - Vay vốn ngân hàng Trung Ương, các tổ chức tín dụng và các tổ chức khác trong và ngoài nước… - Vay vốn qua thị trường mở, thị trường vốn Nguồn vốn tăng nhanh và dồi dào, có điều kiện để đa dạng hóa danh mục tài sản có, như: Cho vay TCTD khác, đầu tư trên thị trường tiền gửi, đầu tư khác.2 Các hình thức huy động vốn 1.1 Các tài khoản giao dịch Các tài khoản giao dịch là những tài khoản được khách hàng mở tại ngân hàng với mục đích để được ngân hàng cung cấp cho mình những dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt gồm có: 2 - Tài khoản tiền gửi không kỳ hạn của doanh nghiệp, cá nhân, tổ chức tín dụng khác: hình thức này khách hàng có thể gửi vào và rút tiền ra bất cư lúc nào, loại tiền gửi này được hưởng lãi suất rất thấp hoặc không có lãi nhưng được hưởng dịch vụ thanh toán qua hệ thống ngân hàng.
Do mục đích của người gửi không phải để được hưởng lợi tức mà để được ngân hàng cung cấp các dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt. - Tài khoản tiền gửi có kỳ hạn của doanh nghiệp, cá nhân: hình thức này khách hàng chỉ được rút tiền ra theo một kỳ hạn được quy định trước. Loại hình thức này lãi suất cao hơn tiền gửi không kỳ hạn do mục đích người gửi tiền là hưởng lợi tức. Khách hàng gửi tiền sẽ được cấp số tiền gửi, định kỳ được nhận lãi và nhận gốc khi đáo hạn, nhưng không được tham gia thanh toán không dùng tiền mặt.
- Tiền gửi tiết kiệm: Là hình thức gửi tiền được hưởng lãi theo định kỳ, mức lãi suất tùy theo kỳ hạn gửi được ngân hàng công bố như 1, 3, 6, 9, 12 tháng hoặc trên 1 năm, đây là hình thức huy động vốn linh hoạt và có sự kết hợp từ 2 dịch vụ trên. Ngoài 3 nhóm tiền gửi chính trên, ngân hàng hiện đại còn có 1 số hình thức khác như : Tiền gửi tiết kiệm bậc thang: Là tiền gửi tiết kiệm có kỳ hạn với mức lãi suất tăng theo mức tiền gửi. Với cùng một kỳ hạn gửi, tiền gửi càng nhiều thì lãi suất gửi càng cao. Tiền gửi tiết kiệm rút dần: Khách hàng định kỳ rút dần một số tiền cố định trong tương lai mà vẫn được hưởng lãi suất cố định gửi một khoản tiền với kỳ hạn xác định và thoả thuận trong suốt kỳ hạn gửi.
Tiền gửi có kỳ hạn hưởng lãi suất theo thời gian thực gửi: Tiền gửi có quy định thời hạn gửi, được hưởng lãi suất tiền gửi có kỳ hạn, thích hợp để đầu tư các khoản tiền nhàn rỗi, ổn định hưởng lãi suất cao Ngân hàng thương mại còn đưa ra rất nhiều hình thức tiện ích, sản phẩm dịch vụ cụ thể có thể đa dạng hóa các hình thức huy động đáp ứng nhu cầu vốn ngày càng cao của khách hàng.2 Vay vốn trên thị trường tiền tệ - Các ngân hàng thương mại có thể vay và cho vay vốn lẫn nhau thông qua thị trường liên ngân hàng. Đây là trường hợp ngân hàng có lượng tiền gửi tại ngân hàng nhà nước thấp không đủ đáp ứng cho nhu cầu chi trả. Khi đó, dưới sự tổ chức ngân hàng nhà nước, ngân hàng này sẽ được vay của một ngân hàng khác có lượng tiền gửi dư thừa tại ngân hàng nhà nước, vì khoản cho vay là một bộ phận của tiền gửi thanh toán nên thời gian vay thường chỉ là một ngày (vay qua đêm). Ngoài ra, các ngân hàng có thể cho vay trực tiếp lẫn nhau không qua thị trường liên ngân hàng.
- Vay ngân hàng Trung Ương: Ngân hàng Trung Ương sẽ tiếp vốn (cho vay) đối với các ngân hàng thương mại thông qua nghiệp vụ chiết khấu và tái chiết khấu thương phiếu và các chứng từ có giá trị hoặc cho vay lại theo hồ sơ tín dụng mà ngân hàng thương mại dễ dãi hay khắt khe phụ thuộc vào mục tiêu của chính sách tiền tệ trong từng thời kỳ, uy tín và chất lượng hoạt động tín dụng của mỗi ngân hàng thương mại - Phát hành những chứng chỉ tiền gửi: Đây là những tờ giấy chứng nhận đã gửi tiền vào ngân hàng có thể chuyển nhượng được có hưởng lãi và lãi suất tùy theo sự thỏa thuận giữa khách hàng với người phát hành (lãi suất cố định, lãi suất thị trường). Ở các nước trên thế giới, chứng chỉ tiền gửi do các ngân hàng phát hành có 2 loại chứng chỉ tiền gửi có mệnh giá thấp được phát hành để huy động vốn trong dân cư, và chứng chỉ tiền gửi có mệnh giá cao - Phát hành kỳ phiếu, trái phiếu ngân hàng: Là những chứng khoán nợ có thời gian dưới 7 năm, được ngân hàng phát hành để huy động vốn của người mua kỳ phiếu, trái phiếu.3 Phát triển các tài khoản hỗn hợp: Là một dạng tài khoản tiền gửi hoặc phi tiền gửi cho phép kết hợp các thực hiện các dịch vụ thanh toán, tiết kiệm, môi giới đầu tư, tín dụng. Khách hàng sẽ ủy thác dịch vụ trọn gói cho chuyên viên quản lý tài khoản tại ngân hàng. Những đặc điểm thu hút khách hàng của loại tài khoản này là tốc độ, cùng với những tiện ích dịch vụ mà khách hàng được hưởng.4 Vay ngắn hạn qua hợp đồng mua lại Đây là hợp đồng được ký kết giữa ngân hàng với khách hàng hoặc với ngân hàng khác.
Hợp đồng mua lại thực chất là các chứng khoán này tại một thời điểm trong tương lai với mức giá xác định trong hợp đồng. Giao dịch này có thể thuộc loại qua đêm hoặc đến vài tháng, tùy thuộc vào nhu cầu của ngân hàng và khả năng vốn của chủ thể mua chứng khoán. Như vậy, ngân hàng có thể thỏa mãn nhu cầu vốn mà không phải bán vĩnh viễn các chứng khoán chất lượng của mình. Thông thường lãi suất trong hợp đồng mua lại rất thấp so với lãi suất huy động vốn của ngân hàng.5 Bán và chứng khoán hóa các khoản cho vay - Bán các khoản cho vay Các khoản cho vay của một ngân hàng ngoài việc được sử dụng như tài sản thế chấp trong hoạt động phát hành chứng khoán để thu hút các nguồn vốn mới, mà chúng còn có thể bán cho một ngân hàng khác.
Ban đầu, bán các khoản cho vay chỉ được thực hiện bởi các ngân hàng lớn, nhưng hiện nay nghiệp vụ này đã được mở rộng đến mọi ngân hàng với đủ loại quy mô khác nhau. Người mua các khoản cho vay chủ yếu là ngân hàng ( bao gồm cả những ngân hàng nước ngoài có mục đích tìm kiếm một vị trí 5 chắc chắn trong thị trường nội địa), công ty bảo hiểm, quỹ hưu trí, công ty phi tài chính lớn, các quỹ tương hỗ (gồm cả các quỹ tập trung mua các món vay có vấn đề) và các ngân hàng đầu tư. Người bán chủ yếu là ngân hàng trung tâm tiền tệ, các ngân hàng nước ngoài. Ngân hàng thường bán những khoản nợ cho vay có kỳ hạn dưới 90 ngày, có thể là các khoản cho vay mới hay là các khoản đã cho vay được một thời gian.
- Chứng khoán hóa các khoản vay và các tài sản khác Là một phương pháp huy động vốn và hạn chế rủi ro đơn giản của ngân hàng, được phát triển đầy đủ trước năm 1970. Chứng khoán hóa tài sản đòi hỏi ngân hàng dành riêng một nhóm các tài sản sinh lời như các khoản cho vay, mua nhà thế chấp hoặc cho vay tiêu dùng và bán ra thị trường các chứng khoán được phát hành trên những tài sản đó. Khi các tài sản được thanh toán (người đi vay hoàn trả vốn vay và lãi cho ngân hàng) ngân hàng sẽ chuyển khoản thanh toán này của người sở hữu những chứng khoán nói trên. Về bản chất, các khoản vay của ngân hàng đã được chuyển thành chứng khoán được mua bán tự do.
Về phần mình, ngân hàng sẽ nhận phần vốn đã bỏ ra để có các tài sản đó và sử dụng nguồn vốn vay vào việc tạo ra những tài sản mới hoặc để trang trải các khoản chi phí hoạt động. Đây là hình thức giúp ngân hàng thay đổi một tài sản có thành nguồn vốn cho mình. Thông thường những khoản nợ bán là khoản nợ có chất lượng cao, tức là những khoản nợ mà chắc chắn ngân hàng sẽ thu hồi được. Khi chứng khoán hóa các khoản nợ, ngân hàng biến các khoản cho vay thành những loại chứng khoán có thể mua bán được trên thị trường.6 Vốn chiếm dụng Là việc ngân hàng sử dụng các loại tiền gửi nghĩa vụ của khách hàng trong quá trình tổ chức thanh toán không dùng tiền mặt (như các khoản tiền khách hàng ký quỹ để bảo 6 chi séc, mở thư tín dụng, bảo lãnh ngân hàng…) để tạm thời đáp ứng nhu cầu vay vốn của ngân hàng.7 Vay trên thị trường đô la Châu Âu: do đây là thị trường vốn hóa lớn có nhiều hình thức cho vay ngắn hạn, nhiều công cụ vốn-nợ.3 Các chỉ tiêu hiệu quả trong huy động vốn 1.