I. Toàn cảnh hoạt động tự doanh chứng khoán tại VPS 2024
Hoạt động tự doanh chứng khoán là một trong những nghiệp vụ cốt lõi, đóng góp tỷ trọng lớn vào tổng doanh thu của các công ty chứng khoán (CTCK) tại Việt Nam. Nghiệp vụ này bao gồm việc CTCK mua bán chứng khoán cho chính tài khoản của mình nhằm mục đích thu lợi nhuận từ chênh lệch giá, cổ tức và điều tiết thị trường. Tại Công ty Cổ phần Chứng khoán VPS, hoạt động tự doanh giữ một vai trò chiến lược trong mô hình kinh doanh công ty chứng khoán, song song với mảng môi giới đang dẫn đầu thị trường. Việc hiểu rõ bản chất và vai trò của tự doanh là nền tảng để đánh giá đúng thực trạng và đề ra các giải pháp nâng cao hiệu quả. Mô hình kinh doanh của VPS không chỉ tập trung vào việc duy trì thị phần môi giới VPS mà còn tìm kiếm lợi nhuận bền vững từ khối tự doanh. Hoạt động này đòi hỏi một đội ngũ trader chuyên nghiệp, có khả năng phân tích sâu rộng và ứng biến nhanh với các biến động của thị trường. Theo tài liệu nghiên cứu, nghiệp vụ tự doanh tại các CTCK được thực hiện qua hai phương thức chính: giao dịch trực tiếp (trao tay, thỏa thuận) và giao dịch gián tiếp (khớp lệnh trên Sở). VPS cũng áp dụng cả hai phương thức này để tối ưu hóa chiến lược đầu tư. Hiệu quả của hoạt động này chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, từ chính sách nội bộ, năng lực nhân sự, tiềm lực tài chính đến các yếu tố vĩ mô như tình hình kinh tế và môi trường pháp lý.
1.1. Tự doanh chứng khoán là gì Vai trò tại các CTCK
Theo quy định tại Khoản 30, Điều 4, Luật Chứng khoán năm 2019, tự doanh chứng khoán là việc công ty chứng khoán mua, bán chứng khoán cho chính mình. Đây là hoạt động mà CTCK đóng vai trò như một nhà đầu tư tổ chức chuyên nghiệp, sử dụng nguồn vốn của mình để giao dịch trên thị trường. Mục đích chính là tìm kiếm lợi nhuận thông qua chênh lệch giá, hưởng cổ tức, trái tức, và đôi khi là can thiệp để bình ổn giá hoặc tạo lập thị trường cho một số sản phẩm nhất định. Hoạt động này có đặc tính chuyên nghiệp cao, đòi hỏi quy trình đầu tư chặt chẽ và khả năng quản lý rủi ro tự doanh hiệu quả. Đối với các CTCK, tự doanh không chỉ là nguồn thu quan trọng mà còn giúp tăng tính thanh khoản cho thị trường, góp phần định giá tài sản tài chính và tạo ra các sản phẩm đầu tư mới.
1.2. Tổng quan mô hình kinh doanh công ty chứng khoán VPS
Công ty Cổ phần Chứng khoán VPS, thành lập từ năm 2006, đã phát triển thành một trong những CTCK lớn nhất Việt Nam. Mô hình kinh doanh công ty chứng khoán này hoạt động trên các nghiệp vụ chính: môi giới, tự doanh, bảo lãnh phát hành, và tư vấn đầu tư. Trong đó, VPS đặc biệt thành công ở mảng môi giới, liên tục giữ vị trí số 1 về thị phần môi giới VPS trên cả ba sàn HOSE, HNX và UPCOM. Song song đó, khối tự doanh cũng là một trụ cột quan trọng, hướng tới việc quản lý và gia tăng tài sản của công ty. Chiến lược tự doanh VPS được xây dựng dựa trên nguyên tắc thận trọng, tập trung vào các tài sản có độ rủi ro thấp và khả năng sinh lời ổn định. Sự kết hợp giữa mảng môi giới mạnh và khối tự doanh năng động tạo nên một nền tảng vững chắc cho sự phát triển toàn diện của VPS.
II. Thách thức trong hiệu quả hoạt động tự doanh của VPS
Giai đoạn 2020-2022 là một giai đoạn đầy biến động đối với hoạt động tự doanh của VPS. Mặc dù doanh thu từ mảng này chiếm tỷ trọng lớn, lợi nhuận từ hoạt động tự doanh lại không đạt kỳ vọng, thậm chí ghi nhận lỗ trong hai năm liên tiếp. Việc phân tích hiệu quả đầu tư cho thấy những điểm sáng nhất định nhưng cũng bộc lộ nhiều hạn chế cần khắc phục. Cụ thể, trong khi năm 2020 ghi nhận lợi nhuận dương, thì năm 2021 và 2022, công ty lại chịu lỗ đáng kể từ mảng này, lần lượt là 506 tỷ và 473 tỷ đồng. Nguyên nhân chính đến từ việc danh mục tự doanh VPS phụ thuộc quá nhiều vào các tài sản có lãi suất cố định và đặc biệt là khoản lỗ lớn từ trái phiếu chưa niêm yết. Bối cảnh thị trường trái phiếu doanh nghiệp gặp khủng hoảng niềm tin vào năm 2022 càng làm trầm trọng thêm tình hình. Các báo cáo tài chính VPS đã phản ánh rõ những khó khăn này, đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc phải tái cấu trúc danh mục và hoàn thiện quy trình quản lý rủi ro tự doanh để cải thiện kết quả kinh doanh VPS trong tương lai.
2.1. Phân tích hiệu quả đầu tư và lợi nhuận giai đoạn 2020 2022
Dựa trên báo cáo tài chính VPS các năm, hiệu quả tự doanh có sự chênh lệch lớn. Năm 2020, hoạt động tự doanh ghi nhận lợi nhuận khoảng 339 tỷ đồng. Tuy nhiên, tình hình đảo ngược trong hai năm sau đó. Năm 2021, VPS ghi nhận khoản lỗ 506 tỷ đồng từ tự doanh, và năm 2022 tiếp tục lỗ 473 tỷ đồng. Sự sụt giảm này chủ yếu do khoản lỗ từ việc đánh giá lại các tài sản tài chính (FVTPL) tăng vọt, đặc biệt là các khoản đầu tư vào trái phiếu chưa niêm yết. Mặc dù doanh thu tự doanh vẫn chiếm tỷ trọng cao (trung bình 50% tổng doanh thu), nhưng chi phí và các khoản lỗ đã triệt tiêu toàn bộ lợi nhuận, cho thấy việc phân tích hiệu quả đầu tư và quản trị danh mục cần được xem xét lại một cách nghiêm túc.
2.2. Rủi ro từ danh mục tự doanh VPS và thị trường trái phiếu
Cơ cấu danh mục tự doanh VPS trong giai đoạn 2020-2022 cho thấy sự tập trung quá lớn vào chứng chỉ tiền gửi (chiếm tới 90% năm 2020 và 98% năm 2022) và trái phiếu. Đặc biệt, theo Bảng 2.9 của tài liệu nghiên cứu, hoạt động bán trái phiếu chưa niêm yết ghi nhận khoản lỗ rất lớn và tăng dần qua các năm. Cuộc khủng hoảng niềm tin trên thị trường trái phiếu doanh nghiệp năm 2022 sau các sự kiện liên quan đến Tân Hoàng Minh và Vạn Thịnh Phát đã tác động tiêu cực trực tiếp đến hiệu quả của danh mục này. Sự phụ thuộc vào các tài sản nhạy cảm với rủi ro tín dụng và thanh khoản đã trở thành gót chân Achilles của VPS, đòi hỏi một chiến lược tối ưu hóa danh mục đầu tư linh hoạt hơn.
III. Bí quyết tối ưu hóa danh mục đầu tư tự doanh tại VPS
Để nâng cao hiệu quả, giải pháp trọng tâm là phải thực hiện tối ưu hóa danh mục đầu tư một cách triệt để. Hiện tại, chiến lược tự doanh VPS đang khá thận trọng và tập trung quá nhiều vào các tài sản an toàn như chứng chỉ tiền gửi, điều này làm hạn chế khả năng sinh lời. Một hướng đi khả thi là tái cấu trúc danh mục, giảm tỷ trọng trái phiếu chưa niêm yết đang kém hiệu quả và phân bổ một phần nguồn vốn sang các cổ phiếu có nền tảng tốt và tiềm năng tăng trưởng cao. Việc áp dụng các mô hình tài chính hiện đại như CAPM (Mô hình định giá tài sản vốn) vào việc xây dựng danh mục sẽ giúp cân bằng tốt hơn giữa rủi ro và lợi nhuận kỳ vọng. Hơn nữa, VPS cần nghiên cứu và mở rộng sang các sản phẩm tài chính phức tạp hơn như chứng khoán phái sinh. Các công cụ này không chỉ mở ra cơ hội đầu tư mới mà còn là công cụ phòng vệ rủi ro hiệu quả cho toàn bộ danh mục tự doanh VPS, giúp công ty chủ động hơn trước những biến động khó lường của thị trường. Việc này sẽ giúp đa dạng hóa nguồn thu, giảm sự phụ thuộc vào một vài loại tài sản cố định.
3.1. Tái cấu trúc danh mục Giảm trái phiếu tăng cổ phiếu tiềm năng
Thực trạng cho thấy hoạt động đầu tư trái phiếu chưa niêm yết của VPS đang ghi nhận lỗ lớn. Do đó, bước đi đầu tiên trong việc tối ưu hóa danh mục đầu tư là xem xét giảm tỷ trọng của loại tài sản này. Nguồn vốn thu về nên được phân bổ một cách có chọn lọc vào các cổ phiếu của doanh nghiệp đầu ngành, có chỉ số ROE cao, và tiềm năng tăng trưởng bền vững. Việc chuyển dịch này không chỉ giúp cải thiện tỷ suất sinh lời mà còn tăng tính thanh khoản cho danh mục. Đội ngũ phân tích cần xác định các ngành đang có lợi thế và lựa chọn cổ phiếu dựa trên các phân tích cơ bản và kỹ thuật sâu sắc, thay vì đầu tư dàn trải.
3.2. Đa dạng hóa sản phẩm Hướng tới chứng khoán phái sinh
Hiện tại, các hình thức tự doanh của VPS còn giới hạn ở việc kinh doanh và đầu tư chứng khoán cơ sở. Để bắt kịp xu hướng và nâng cao hiệu quả, công ty cần mở rộng sang thị trường chứng khoán phái sinh. Các sản phẩm như hợp đồng tương lai, quyền chọn có thể được sử dụng cho cả mục đích đầu cơ và phòng ngừa rủi ro (hedging). Việc triển khai các chiến lược kinh doanh chênh lệch giá (arbitrage) hoặc phòng vệ cho danh mục cổ phiếu cơ sở sẽ giúp ổn định lợi nhuận từ hoạt động tự doanh, đặc biệt trong những giai đoạn thị trường giảm điểm. Đây là bước đi cần thiết để chiến lược tự doanh VPS trở nên toàn diện và tinh vi hơn.
IV. Cách cải tiến quy trình và quản lý rủi ro tự doanh VPS
Bên cạnh việc tối ưu danh mục, việc hoàn thiện hệ thống giao dịch tự doanh và quy trình quản lý rủi ro tự doanh là yếu tố sống còn. Quy trình tự doanh hiện tại của VPS cần được chuẩn hóa hơn, quy định rõ ràng vai trò, trách nhiệm và hạn mức của từng cán bộ. Một trong những bất cập được chỉ ra là việc phân quyền ra quyết định còn có thể gây chậm trễ, bỏ lỡ cơ hội. Cần xây dựng một quy trình linh hoạt nhưng chặt chẽ, từ khâu phân tích thị trường, lựa chọn ngành, đến thực hiện giao dịch và báo cáo. Đặc biệt, việc thành lập một bộ phận quản trị rủi ro chuyên trách cho hoạt động đầu tư là cực kỳ cần thiết. Bộ phận này sẽ có nhiệm vụ nhận dạng, đo lường và đề xuất các công cụ kiểm soát rủi ro một cách độc lập, thay vì để mỗi trader tự quản lý danh mục của mình. Điều này giúp đảm bảo các quyết định đầu tư luôn nằm trong khẩu vị rủi ro chung của toàn công ty và hạn chế tối đa các khoản thua lỗ lớn, bất ngờ.
4.1. Xây dựng hệ thống giao dịch tự doanh chuẩn hóa hiệu quả
Quy trình tự doanh cần được chuẩn hóa theo các bước logic: Phân tích vĩ mô -> Xác định mục tiêu đầu tư -> Phân tích và lựa chọn ngành -> Phân bổ hạn mức -> Giao dịch -> Báo cáo và đánh giá định kỳ. Cần có sự phân công rõ ràng, ví dụ như cán bộ chuyên trách thị trường niêm yết và thị trường chưa niêm yết, hoặc quản lý danh mục theo ngành. Việc này giúp chuyên môn hóa và tăng hiệu quả. Hội đồng đầu tư cần đóng vai trò tham mưu chiến lược trung và dài hạn, đồng thời thẩm định kết quả của từng trader, thay vì chỉ phê duyệt các phương án vượt hạn mức. Một hệ thống giao dịch tự doanh minh bạch sẽ nâng cao tính kỷ luật và hiệu quả chung.
4.2. Tăng cường quản lý rủi ro tự doanh với bộ phận chuyên trách
Hoạt động tự doanh của VPS hiện chưa có bộ phận quản trị rủi ro chuyên biệt. Đây là một thiếu sót lớn. Việc thành lập một bộ phận quản lý rủi ro tự doanh độc lập là yêu cầu cấp thiết. Nhiệm vụ của bộ phận này là nhận dạng các rủi ro thị trường (lãi suất, tỷ giá), rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản; xây dựng các mô hình đo lường rủi ro (như VaR); và thiết lập các giới hạn, ngưỡng cắt lỗ (stop-loss) một cách khoa học. Sự tồn tại của bộ phận này sẽ giúp ban lãnh đạo có cái nhìn khách quan về mức độ rủi ro của toàn bộ danh mục và đưa ra các quyết định điều chỉnh kịp thời, tránh các khoản lỗ nặng như đã xảy ra với trái phiếu chưa niêm yết.
V. Phương pháp nâng cao năng lực đội ngũ và công nghệ VPS
Con người và công nghệ là hai trụ cột không thể thiếu để nâng cao hiệu quả tự doanh. VPS cần đầu tư mạnh mẽ hơn vào việc đào tạo và phát triển một đội ngũ trader chuyên nghiệp, có trình độ chuyên môn cao, nhạy bén với thị trường và tuân thủ đạo đức nghề nghiệp. Các chương trình đào tạo nâng cao về phân tích tài chính, quản trị danh mục, và các sản phẩm phái sinh cần được tổ chức thường xuyên. Đồng thời, chính sách đãi ngộ và khuyến khích dựa trên hiệu quả công việc sẽ là động lực lớn. Song song đó, việc ứng dụng công nghệ trong giao dịch chứng khoán là xu thế tất yếu. VPS cần phát triển các phần mềm quản lý danh mục, công cụ phân tích dữ liệu lớn (big data), và thậm chí là trí tuệ nhân tạo (AI) để hỗ trợ việc ra quyết định đầu tư. Một hệ thống công nghệ hiện đại sẽ giúp trader xử lý thông tin nhanh hơn, giao dịch chính xác hơn và quản lý rủi ro hiệu quả hơn, tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững trên thị trường.
5.1. Đầu tư vào công nghệ trong giao dịch chứng khoán hiện đại
Trong kỷ nguyên số, công nghệ trong giao dịch chứng khoán đóng vai trò quyết định. VPS nên đầu tư xây dựng một hệ thống công nghệ thông tin toàn diện theo chuẩn quốc tế. Hệ thống này cần bao gồm các công cụ hiệu quả như phần mềm giao dịch trực tuyến tốc độ cao, phần mềm quản lý tài sản theo thời gian thực, và các công cụ phân tích kỹ thuật, cơ bản tích hợp. Việc sử dụng các công cụ phân tích hiện đại, ứng dụng AI để sàng lọc cổ phiếu và dự báo xu hướng sẽ giúp đội ngũ trader chuyên nghiệp của VPS đưa ra quyết định nhanh chóng và chính xác hơn, giảm thiểu sai sót do yếu tố con người.
5.2. Đào tạo và phát triển đội ngũ trader chuyên nghiệp nhạy bén
Chất lượng nguồn nhân lực quyết định sự thành bại của hoạt động tự doanh. VPS cần có kế hoạch đào tạo bài bản và liên tục cho đội ngũ trader chuyên nghiệp. Nội dung đào tạo cần bao gồm kiến thức chuyên sâu về tài chính doanh nghiệp, định giá tài sản, các mô hình đầu tư hiện đại và quản trị rủi ro. Công ty nên cử cán bộ tham gia các khóa học nâng cao trong và ngoài nước, đồng thời tạo môi trường làm việc chuyên nghiệp, khuyến khích trao đổi và thảo luận để đưa ra quyết định đầu tư tập thể hiệu quả. Một chính sách lương thưởng hấp dẫn, gắn liền với kết quả đầu tư sẽ thu hút và giữ chân được nhân tài.
VI. Hướng đi tương lai cho hoạt động tự doanh tại VPS 2025
Hướng tới năm 2025, chiến lược tự doanh VPS cần có một định hướng rõ ràng và tham vọng hơn. Mục tiêu không chỉ là bảo toàn vốn mà phải đạt được mức lợi nhuận trên vốn đầu tư từ 22% trở lên, tương xứng với vị thế của một công ty chứng khoán hàng đầu. Để làm được điều này, VPS cần tiếp tục hoàn thiện các giải pháp đã đề ra: tái cấu trúc danh mục theo hướng cân bằng và hiệu quả hơn, chuẩn hóa quy trình đầu tư và quản trị rủi ro, đồng thời nâng cao năng lực con người và công nghệ. Ngoài ra, việc tận dụng các cơ hội từ đòn bẩy tài chính một cách hợp lý cũng là một yếu tố cần cân nhắc để tối đa hóa lợi nhuận. Về dài hạn, VPS cần chủ động tham gia vào các hoạt động tạo lập thị trường, đặc biệt là khi các sản phẩm mới như chứng quyền, phái sinh ngày càng phát triển. Song song với nỗ lực tự thân, những kiến nghị về việc hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường chứng khoán cũng rất quan trọng, tạo ra một sân chơi minh bạch và công bằng, thúc đẩy sự phát triển bền vững của không chỉ VPS mà còn toàn ngành.
6.1. Định hướng chiến lược tự doanh VPS đến năm 2025
Định hướng phát triển đến năm 2025 của VPS đặt ra yêu cầu cao cho khối tự doanh. Mục tiêu là xây dựng một danh mục đầu tư chuẩn, ưu tiên các doanh nghiệp có chỉ số ROE cao và lợi nhuận tốt. Danh mục dài hạn sẽ được chú trọng, không quá dàn trải. Quan trọng nhất, mục tiêu về hiệu quả đầu tư là lợi nhuận từ hoạt động tự doanh trên vốn phải đạt mức 22% trở lên. Để đạt được mục tiêu này, VPS sẽ tiếp tục mở rộng mạng lưới, phát triển hệ thống công nghệ và xây dựng một bộ máy nhân sự chuyên nghiệp, có khả năng đáp ứng những yêu cầu khắt khe của thị trường trong giai đoạn mới.
6.2. Kiến nghị hoàn thiện pháp lý để thúc đẩy thị trường
Để hoạt động tự doanh phát triển lành mạnh, môi trường pháp lý đóng vai trò then chốt. Cần kiến nghị Ủy ban Chứng khoán Nhà nước tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật, đặc biệt là các quy định về hành vi thao túng thị trường và công bố thông tin. Việc nâng cao chất lượng giám sát, xử lý nghiêm các vi phạm sẽ củng cố niềm tin của nhà đầu tư. Bên cạnh đó, cần có một lộ trình rõ ràng để phát triển thị trường chứng khoán phái sinh, ban hành các quy định chặt chẽ về sản phẩm, tỷ lệ ký quỹ, và cơ chế thanh toán bù trừ. Một khung pháp lý hoàn thiện sẽ tạo điều kiện cho các CTCK như VPS triển khai các chiến lược tự doanh phức tạp và hiệu quả hơn.
