CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỢP TÁC XÃ VÀ HIỆU QUẢ KINH TẾ XÃ HỘI 1.1 Khái niệm và lịch sử phát triển HTX 1.1 Khái niệm Điều I luật HTX năm 2003 đã ghi: “Hợp tác xã là một tổ chức kinh tế tập thể do các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân (sau đây gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo qui định của luật này để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia HTX, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế – xã hội của đất nước”. HTX NN có những đặc trưng và yêu cầu cơ bản sau: - HTX NN là một tổ chức kinh tế, không phải là một tổ chức xã hội, từ thiện. Do đó, việc hình thành HTX NN trước hết phải xuất phát từ mục tiêu kinh tế. - HTX NN lấy đơn vị kinh tế tự chủ (xã viên) làm cơ sở hình thành phát triển và là đối tượng phục vụ.
- HTX NN có tư cách pháp nhân hoạt động theo các qui định của luật pháp. - Các xã viên đều tự nguyện gia nhập hoặc rút khỏi HTX. Trong hoạt động của HTX NN mọi thành viên đều có quyền dân chủ, bình đẳng. Mỗi thành viên có thể có mức cổ phần đóng góp khác nhau, song đều có quyền biểu quyết với một phiếu có giá trị ngang nhau.
- HTX NN hoạt động theo chế độ tự quản, tự chịu trách nhiệm về các hoạt động kinh doanh và bình đẳng trong phân phối lợi ích theo nguyên tắc cùng có lợi. - Việc phân phối lãi của HTX NN theo nguyên tắc: Một phần thích hợp chia theo vốn góp cổ phần; một phần thích hợp trích vào quỹ chung của HTX; LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 phần còn lại chia cho xã viên theo công sức đóng góp, có tính đến mức độ sử dụng dịch vụ của các HTX NN.2 Lịch sử hình thành và phát triển HTX 1.1 Quá trình hình thành và phát triển HTX trên thế giới HTX là hình thức tổ chức kinh tế có lịch sử lâu đời và phổ biến ở nhiều quốc gia trên thế giới. Vào những năm đầu thế kỷ XIX, khi chủ nghĩa tư bản bước vào cuộc cách mạnh công nghiệp lần thứ nhất, lực lượng sản xuất phát triển như vũ bảo, kéo theo sự phát triển của nền kinh tế thị trường. Người sản xuất, buôn bán nhỏ phải đối mặt với nguy cơ phá sản.
Để tồn tại được trong nền kinh tế thị trường, họ phải liên kết lại với nhau và HTX đầu tiên ra đời trong hoàn cảnh thực tế đó. Năm 1844, một nhóm công nhân ở Rochdale -Vương quốc Anh- đã thành lập HTX đầu tiên lấy tên là “hội những người khởi đầu sự công bằng ở Rochdale”. Việc thành lập HTX ở Rochdale đã lan rộng ra toàn nước Anh và các nước khác. Đến năm 1860, ở Anh đã thành lập được 460 HTX với hơn 100.
Ở Đức, HTX được thành lập đầu tiên vào năm 1864; ở Đan Mạch HTX được thành lập đầu tiên vào năm 1866; ở Pháp HTX được thành lập vào những năm 80 của thế kỷ XIX; ở Mỹ HTX được thành lập đầu tiên vào năm 1867,. Đến cuối thế kỷ XIX, HTX ở nhiều nước trên thế giới đã phát triển mạnh mẽ về số lượng và chất lượng. Năm 1862, sau 18 năm HTX đầu tiên ra đời, Chính phủ Anh đã ban hành luật HTX để điều chỉnh hoạt động của các HTX. Năm 1914, Mỹ đã thành lập chi cục HTX để quản lý HTX.
Năm 1895, Liên minh HTX Quốc tế (ICA) được thành lập nhằm hợp tác và chia sẻ kinh nghiệm về HTX giữa các quốc gia. Đánh dấu một bước phát triển mới của mô hình HTX mới trên thế giới. Đầu thế kỷ XX, tư tưởng HTX đã ảnh hưởng đến các nước Châu Á bằng nhiều con đường khác nhau. Kết quả là HTX được thành lập ở rất nhiều nước như Philippines (1896), Ấn Độ (1899), Nhật (1900), Hàn Quốc (1900), Thái lan (1916), Malayxia (1922), .Sau khi xuất hiện, mô hình HTX ở các nước này phát triển mạnh cả về số lượng và chất lượng, buộc Chính phủ phải ban hành luật HTX để điều chỉnh hoạt động như Ấn Độ (1912), Philipines(1915), Thái Lan (1948), Hàn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Riêng ở Nhật, năm 1900 Nhà nước ban hành luật HTX. Sau đó, để mở đường cho các HTX đa chức năng hình thành và hoạt động, Chính phủ ban hành luật HTX sửa đổi (1906). Tiếp theo, để thúc đẩy phát triển các loại hình HTX khác, chính phủ Nhật ban hành luật HTX nghề cá (1948), luật HTX tiêu dùng (1948), luật hiệp hội tín dụng (1951),. Cho đến hiện nay, HTX đã xuất hiện ở 97 quốc gia trên thế giới.
Trong đó, có 96 quốc gia là thành viên của Liên minh HTX quốc tế với 724. Mỗi nước có hàng nghìn HTX như Pháp (5546 HTX), Hàn Quốc (3717 HTX), Philippines (5348 HTX), Thái Lan (6584 HTX),. với loại hình rất đa dạng. Phổ biến là HTX nông nghiệp, HTX tín dụng, HTX tiêu thụ, HTX dịch vụ.
Ngoài ra còn có rất nhiều loại hình đặc thù của từng quốc gia như HTX khai khẩn đất đai ở Thái Lan, HTX cung cấp dịch vụ bảo hiểm ở Singapore, HTX nhà ở ở Cộng Hòa Séc,. Hiện nay mô hình HTX trên thế giới hoạt động ở những lĩnh vực sau: - Mở rộng thị trường vốn, thu hút tiền nhàn rỗi và cho vay đến hộ xã viên - Chế biến và tiêu thụ sản phẩm cho xã viên - Cung ứng tư liệu sản xuất cho các thành viên - Thực hiện các chức năng dịch vụ và hướng dẫn cho hoạt động kinh tế của xã viên - Là chủ thể trung gian giải quyết mối quan hệ giữa các đơn vị kinh doanh nhỏ với nhà nước.2 Kinh nghiệm phát triển HTX NN một số nước trên thế giới * Nhật bản Thực hiện luật HTX ban hành năm 1947 và các chính sách cơ bản về HTX được chính phủ Nhật ban hành năm 1967, mạng lưới HTX NN được tập hợp thành hệ thống HTX NN quốc gia với hai loại hình là HTX NN kinh doanh tổng hợp và HTX NN chuyên ngành, trong đó phổ biến là HTX NN kinh doanh tổng hợp thu hút trên 90% số nông trại tham gia và các xã viên của HTX NN chuyên ngành đồng thời cũng tham gia các HTX NN đa ngành. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 HTX NN kinh doanh tổng hợp có chức năng hoạt động dịch vụ phục vụ đầu vào (cung ứng vật tư, cung ứng giống, tín dụng nội bộ,…) và đầu ra (thu mua, chế biến,…) cho hoạt động sản xuất nông nghiệp, phục vụ đời sống cho các hộ xã viên. HTX NN chuyên ngành như chăn nuôi, làm vườn, … phù hợp với đặc điểm sản xuất, yêu cầu của hộ xã viên.
Chức năng của HTX NN chuyên ngành cũng nhằm cung ứng các dịch vụ phục vụ sản xuất nông nghiệp mà các HTX NN kinh doanh tổng hợp ít hoặc không kinh doanh. HTX NN ở Nhật được tổ chức theo ba cấp, HTX NN cấp cơ sở (xã, thị trấn); liên hiệp HTX NN cấp quận, tỉnh, thành phố; liên hiệp HTX NN Trung ương. * Hàn Quốc HTX NN Hàn Quốc là tổ chức tự nguyện của nông dân được thành lập vào năm 1961 nhằm nâng cao vị thế kinh tế và xã hội của những người nông dân. Các hoạt động của HTX NN ở Hàn Quốc tập trung vào việc hướng dẫn trồng trọt, chăn nuôi, tiêu thụ, chế biến nông sản, cung ứng đầu vào cho sản xuất và đời sống, tín dụng nội bộ, kinh doanh bảo hiểm,… Ngoài ra, các HTX NN ở Hàn Quốc cũng giúp các hộ xã viên tăng thu nhập từ hoạt động phi nông nghiệp, nâng cao năng lực của nông dân trẻ có tâm huyết kinh doanh nông nghiệp, giáo dục, phát triển văn hóa nông thôn, phát triển mối quan hệ với cộng đồng, các hoạt động luật pháp và chính trị, và các hoạt động hợp tác quốc tế.
* Đài Loan HTX NN ở Đài Loan có hai loại, HTX đa mục tiêu và HTX đơn mục tiêu. Kinh nghiệm của Đài Loan cho thấy, HTX NN là một tổ chức kinh doanh tự nguyện do những người lao động thành lập, sở hữu và quản lý, hoạt động không vì lợi ích lợi nhuận hoặc hoạt động dựa trên chi phí cơ bản. HTX NN cung cấp các dịch vụ cần thiết để giúp những xã viên tăng thu nhập cá nhân của họ. Các HTX NN là một bộ phận của hệ thống doanh nghiệp tư nhân ở Đài Loan, công ty cổ phần hoặc các tổ chức liên kết khác.
Các nguyên tắc cơ bản phân biệt HTX với các loại hình doanh nghiệp tư nhân khác là những hoạt động được dựa trên chi phí cơ bản và được quản lý dân chủ bởi xã viên, hoạt động theo hình thức đối nhân. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Những nhân tố làm cho các HTX NN ở Đài Loan thành công, đồng thời cũng là chiến lược cho hoạt động cạnh tranh mạnh mẽ trong khối thương mại là đảm bảo cho hoạt động quảng cáo và kinh doanh trung thực, duy trì việc kiểm soát phẩm cấp, chất lượng sản phẩm, tham gia hoạt động bán buôn, xây dựng các trung tâm đóng gói sản phẩm, mở rộng thị trường bán lẻ, hỗ trợ chính quyền trong việc giải quyết các vấn đề nảy sinh và làm hạn chế các mặt trái của thị trường và để đương đầu với các trở ngại của hệ thống sản xuất nhỏ. * Indonesia Ở Indonesia, HTX được xem là thành phần kinh tế không thể tách rời với các chương trình phát triển toàn quốc. Vì thế chính phủ đã có nhiều chính sách nhằm thúc đẩy tổ chức hoạt động của HTX NN.
HTX NN ở Indonesia có hai mô hình là HTX NN kinh doanh tổng hợp và HTX NN làm dịch vụ chuyên ngành. HTX NN làm dịch vụ tổng hợp có chức năng hoạt động tín dụng nội bộ cung cấp vốn cho xã viên, huy động tiền nhàn rỗi của nhân dân thông qua quỹ tiết kiệm, bảo hiểm sản xuất nông nghiệp cho các hộ xã viên, cung ứng vật tư nông nghiệp, thu gom chế biến và tiêu thụ sản phẩm cho xã viên. Bên cạnh các HTX NN tổng hợp, các HTX NN chuyên ngành cũng được phát triển, bao gồm các HTX trồng trọt, HTX chăn nuôi,. * Thái Lan Hình thức HTX khá phát triển ở Thái Lan, năm 1916, HTX NN đầu tiên được thành lập làm chức năng dịch vụ cung cấp vốn với lãi suất thấp nhằm giúp đỡ xã viên.