CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông.1 Mục tiêu giáo dục và nhiệm vụ dạy học môn toán Mục tiêu giáo dục đào tạo là đào tạo những con người lao động tự chủ, tích cực, có năng lực giải quyết vấn đề, góp phần thực hiện mục tiêu lớn của đất nước là “ Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ , văn minh” ( Trích Nghị quyết Trung Ương Đảng khoá VIII ) Nhiệm vụ dạy học toán ở trường phổ thông cụ thể là: Trang bị tri thức toán học cho học sinh. Phát triển trí tuệ cho học sinh. Đây là nhiệm vụ quan trọng nhất. Dạy học môn toán có nhiệm vụ phát triển cho học sinh tư duy trừu tượng, tức là cách nghĩ gạt bỏ đi những cái cụ thể, giữ lại những cái bản chất.
Dạy học môn toán có nhiệm vụ phát triển cho học sinh tư duy thuật toán, tức là cách nghĩ nhận thức và giải quyết vấn đề theo trình tự hợp lý. Ngoài ra, dạy học môn toán còn phải phát triển cho học sinh tư duy hàm, tức là toán học hóa những bài toán thực tiễn. Rèn luyện kỹ năng cho học sinh. Bồi dưỡng cho học sinh những phẩm chất năng lực của người lao động mới như là tính cần cù, cẩn thận, chu đáo, kiên trì… Chuẩn bị hành trang cho học sinh sau khi rời ghế nhà trường bước vào cuộc sống lao động hoặc vào trường đại học.2 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học Nghị quyết Trung Ương 2 khóa VIII đã khẳng định: "Phải đổi mới phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học.
Từng bước áp dụng các phương 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com pháp tiên tiến và phưong tiện hiện đại vào dạy học, đảm bảo thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh, nhất là sinh viên đại học”. Định hướng trên đã được pháp chế hoá trong Luật Giáo dục, điều 24.2: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”. Với khẩu hiệu của ngành giáo dục nước ta hiện nay là : “ Biến mỗi một trường học thành một trường học thân thiện với học sinh” thì việc đổi mới phương pháp dạy học của giáo viên là rất quan trọng. Đổi mới được phương pháp dạy học, giáo viên sẽ có nhiều thời gian hơn để quan tâm đến học sinh, cải thiện được quan hệ thầy trò, và trở thành người bạn đồng hành của các em trong quá trình trau dồi tri thức, hoàn thiện nhân cách.
Người giáo viên thường phải trăn trở suy nghĩ, để tìm ra cách dạy đem lại cảm hứng cho học sinh trong học tập, đặc biệt là học sinh yếu kém. Người giáo viên dạy toán thì phải dạy cho học sinh thấy được vẻ đẹp của toán học, thấy được mối liên hệ của toán học với thực tiễn. Theo Trần Kiều - Nguyễn Thị Lan Phương [5;16], những định hướng đổi mới phương pháp dạy học là: a) Thừa nhận bản chất thực tiễn của phương pháp dạy học, hướng đến nghiên cứu cụ thể, thiết kế kỹ thuật, sáng tạo nó trong quá trình dạy học với những đặc trưng tích cực cơ bản: - Giáo viên là người tổ chức, hướng dẫn với vai trò trọng tài, cố vấn. - Học sinh là chủ thể nhận thức, được phát triển trong hoạt động, được giáo viên hướng dẫn, khuyến khích, động viên.
Học sinh học tập bằng hành động tuỳ theo hứng thú và khả năng của mình. - Sử dụng ngày càng nhiều phương pháp và phương tiện kỹ thuật để có thể cá thể hoá, phân hoá việc học tập của học sinh. 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Quan tâm tới việc hướng dẫn học sinh học tập cá nhân. b) Công nghệ hoá quá trình dạy học theo hướng sử dụng kỹ thuật truyền thông, tương ứng với hệ thống lý luận về nội dung dạy học theo bộ môn và kiểu tổ chức bài - lớp.
Từ đó tìm kiếm các giải pháp, xây dựng các lý thuyết công nghệ về phương pháp dạy học, tạo ra những tài liệu kỹ thuật cao, vạch ra con đường thiết kế phương pháp dạy học cụ thể. Muốn vậy phải : - Kế thừa những yếu tố tích cực của Phương pháp dạy học truyền thống. - Lựa chọn phối hợp các phương pháp dạy học hiện đại nhằm tích cực hoá hoạt động nhận thức của từng cá nhân học sinh. Cần làm quen dần với Phương pháp dạy học Giải quyết vấn đề, vận dụng tinh thần của lý thuyết dạy học Tình huống, phát hiện các chướng ngại nhận thức và cố gắng tạo tình huống để phá bỏ chướng ngại đó.
Ở những nơi có điều kiện, cần sử dụng máy tính điện tử, máy vi tính để trợ giúp cho việc dạy học và thực hiện dạy học phân hóa. c) Phát triển phương pháp dạy học cần xem xét trên hai cơ sở : khả thi và chất lượng mới. Vì nhiều lý do, nhà trường ta hiện nay thường quan tâm đến tính khả thi của một phương pháp dạy học. Những kết quả nghiên cứu rất khó được áp dụng, nếu có thì được tiếp nhận một cách rụt rè.
Tâm lý chung của giáo viên và cán bộ quản lý là dễ chấp nhận phương án thấp, dễ thực hiện hơn, có thể phổ biến nhanh chóng mà ít chú ý đến hiệu quả về sau của chúng. Vì vậy một trong các định hướng của sự phát triển phương pháp dạy học là tìm ra những giải pháp khả thi, cao hơn tình trạng hiện thực về hiệu quả và chất lượng. d) Lựa chọn mô hình ứng dụng ở Việt Nam về các mặt: tư tưởng và kỹ thuật triển khai ( phương tiện, điều kiện, quy tắc). Cụ thể : 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Các phương pháp dạy học sẽ phối hợp công tác độc lập của học sinh ở trên lớp và ở nhà với công tác quan sát, thí nghiệm, thực hành cùng các phương tiện trực quan, kỹ thuật ở từng giai đoạn đào tạo.
- Học sinh cần được tạo điều kiện hoạt động học tập một cách độc lập dưới sự kiểm tra của giáo viên. - Phương pháp dạy học và phương pháp học tập phải thể hiện được phương pháp đặc trưng của khoa học môn học tương ứng. Lưu ý học sinh đối chiếu, so sánh, phân tích, khái quát, phát triển dần tư duy lý luận .3 Phương pháp dạy học tích cực Phương pháp dạy học tích cực là phương pháp phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập. Ngược lại một phương pháp dạy học được gọi là không tích cực nếu phương pháp đó làm cho học sinh trở nên lười biếng, thụ động, học vẹt.
Theo Trần Kiều - Nguyễn Thị Lan Phương [5; 22] phương pháp dạy học nào đảm bảo phối hợp nhuần nhuyễn hai cách dạy tái hiện và tìm kiếm kiến thức, trong đó tận dụng cơ hội và điều kiện để cách thứ hai chiếm ưu thế, đồng thời kết hợp hài hòa với tính sẵn sàng học tập của học sinh thì về cơ bản, phương pháp dạy học đó có khả năng tích cực hóa được quá trình học tập của học sinh, nhờ đó hình thành được các phương thức hành động và kinh nghiệm hoạt động cho các em. Theo Trần Bá Hoành [6; 15] phương pháp dạy học tích cực có 4 dấu hiệu cơ bản sau đây: a) Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động của học sinh. Trong phương pháp dạy học tích cực, người học - đối tượng của hoạt động dạy, đồng thời là chủ thể của hoạt động học - được cuốn hút vào các hoạt động học tập do giáo viên tổ chức và chỉ đạo, thông qua đó tự lực khám phá ra kiến thức và những điều mình cần chứ không phải thụ động tiếp thu những 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tri thức đã được giáo viên sắp đặt; người học trực tiếp quan sát, thảo luận, làm thí nghiệm, giải quyết vấn đề đặt ra theo cách suy nghĩ của mình, từ đó vừa nắm được kiến thức kỹ năng mới, vừa nắm được phương pháp làm ra kiến thức, kỹ năng đó. b) Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học.
Trong phương pháp dạy học tích cực, nếu giáo viên chú trọng rèn luyện cho người học có được phương pháp, kỹ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho họ lòng ham học, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi người, kết quả học tập sẽ được nhân lên gấp bội. Ngoài ra, người học còn có khả năng và mong muốn tự học suốt đời. c) Tăng cường cá thể, phối hợp với học tập hợp tác. Khi áp dụng các phương pháp dạy học tích cực thì giáo viên phải chấp nhận sự phân hóa về cường độ, tiến độ hoàn thành nhiệm vụ học tập của học sinh bởi khả năng tư duy của học sinh trong một lớp học là không thể đồng đều nhau.
Tuy nhiên, giáo viên có thể sử dụng các phương tiện công nghệ thông tin trong nhà trường để đáp ứng yêu cầu cá thể hóa hoạt động học tập theo nhu cầu và khả năng của học sinh. Trong học tập, không phải mọi tri thức, kỹ năng, thái độ đều được hình thành bằng các hoạt động độc lập cá nhân. Lớp học là môi trường giao tiếp thầy - trò, trò - trò, tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các cá nhân trong quá trình dạy và học. Thông qua thảo luận, tranh luận trong tập thể, ý kiến của mỗi cá nhân được bộc lộ, khẳng định hay bác bỏ, qua đó người học cũng tự nâng mình lên một trình độ mới.
Như vậy, mỗi bài học phải vận dụng được vốn hiểu biết và kinh nghiệm của mỗi học sinh hay của cả tập thể lớp chứ không phải chỉ dựa trên vốn hiểu biết và kinh nghiệm sống của thầy giáo. d) Kết hợp đánh giá của thầy với đánh giá của trò. Trong phương pháp dạy học tích cực, giáo viên phải hướng dẫn học sinh phát triển kỹ năng tự đánh giá để tự điều chỉnh cách học. Ngoài ra, giáo viên 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com còn phải tạo điều kiện thuận lợi để học sinh được tham gia đánh giá lẫn nhau.
Tự đánh giá đúng và điều chỉnh kịp thời là năng lực rất cần cho sự thành đạt trong cuộc sống mà nhà trường cần trang bị cho học sinh.