Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC HỌC PHẦN LỊCH SỬ ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC HOA LƯ 1. Vấn đề lý luận cơ bản về biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học Học phần Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam 1. Một số khái niệm cơ bản: Biện pháp, Biện pháp dạy học; Hiệu quả; Hiệu quả dạy học; Biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học; Biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam 1.1 Khái niệm biện pháp Phương pháp và biện pháp có mối quan hệ gắn bó, biện chứng, hữu cơ với nhau. Giữa phương pháp và biện pháp có một số tiêu chí phân biệt chủ yếu như sau: - Phương pháp là khái niệm dùng để chỉ những đường lối, cách thức mang tính hệ thống để giải quyết vấn đề.
Biện pháp chính là cách thức mà chúng ta sử dụng để tác động lên đối tượng nhằm trực tiếp xử lý vấn đề. - Phương pháp có bản chất khoa học và khách quan cao hơi biện pháp, còn biện pháp có tính kinh nghiệm và chủ quan hơn phương pháp. Bản chất và chân dung của mọi phương pháp đều khá ổn định dù ở nhiều chủ thể sử dụng khác nhau, trong những trường hợp áp dụng khác nhau, khi dựa vào những phương tiện và nguồn lực khác nhau để tiến hành. Dù ai dùng, ở lớp mấy, SV là những ai, với những nguồn lực gì, tại bài học hay đề tài nào, vào thời điểm nào, thì phương pháp thảo luận vẫn là nó, đúng như chân dung của nó đã được mô tả khoa học trong lý luận dạy học.
Song biện pháp thì mỗi người một khác, mối lúc và mỗi nơi một khác. - Phương pháp là cái chung, biện pháp là cái riêng. Phương pháp là sản phẩm của tư duy và nhận thức khoa học, có tính khái quát cao, có tiện, cấu trúc nội dung, tổ chức, quan hệ, các điều kiện vật lý và tâm lý trên lớp, thành phần SV, phong cách học tập của lớp, đặc biệt kể cả phong cách và tâm trạng của chính GV. Quan niệm về biện pháp có nhiều ý kiến khác nhau.
Trong cuốn Từ điển Tiếng Việt xuất bản năm 1997 các tác giả khẳng định: "Biện pháp là cách làm, cách giải quyết một vấn đề cụ thể". Theo Giáo sư Phan Trọng Ngọ: "Trong ba 13 thuật ngữ (giải pháp, phương pháp, biện pháp). Thuật ngữ biện pháp có nội hàm hẹp nhất, chỉ bao hàm cơ cấu kỹ thuật của phương pháp, mặt khác, có tính độc lập tương đối so với các yếu tố khác của phương pháp. Biện pháp là cách thức và quy trình triển khai thực hiện phương pháp trong thực tiễn, nó có vai trò quyết định đối với sự tồn tại trong hiện thực và hiệu quả của phương pháp".
Trong cuốn "Phát huy tính tích cực học tập của SV như thế nào", tác giả I.FKhaRLaMôp cho rằng: Đặc trưng của dạy học nêu vấn đề là tạo tình huống có vấn đề và giải quyết vấn đề. Để giải quyết nhiệm vụ nhận thức phải áp dụng hệ thống thao tác lôgic nhất định, gọi là biện pháp. Rõ ràng trong quan niệm của tác giả biện pháp là cách thức, thao tác logic để giải quyết vấn đề cụ thể trong phương pháp. Qua một số quan điểm trên đây, ta thấy các quan điểm đều có chung những nhận định về đặc trưng của biện pháp: Một là, biện pháp có nội hàm hẹp hơn phương pháp; Hai là, biện pháp là cách tiến hành, cách giải quyết một vấn đề cụ thể nào đó.
Trên cơ sở đó chúng tôi cho rằng: Biện pháp là cách thức, kỹ thuật, thủ thuật hành động của con người trong các tình huống hoạt động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển một quá trình cụ thể. Khái niệm biện pháp dạy học Trong bất kỳ hoạt động nào của con người cũng gắn với phương pháp nhất định. Do đó, gắn với nó là một hệ thống các biện pháp. Trong lĩnh vực dạy học gắn với hệ thống phương pháp dạy học là hệ thống các biện pháp dạy học.
Như vậy, biện pháp dạy học là hệ thống các cách thức tác động cụ thể của GV và SV vào đối tượng dạy học (nội dung dạy học), qua đó thực hiện được nhiệm vụ dạy học. Nói cách khác, biện pháp dạy học là cách thức sử dụng hay áp dụng riêng biệt hoặc phối hợp các yếu tố khác nhau trong dạy học như phương pháp, phương tiện, công cụ, tài liệu, tình huống, môi trường, thời gian, công nghệ, hành chính, quản lý, quan hệ giáo dục, các nhân tố tâm lý, xã hội của quá trình học tập và SV để tiến hành dạy học, giải quyết các nhiệm vụ dạy học. Xung quanh vấn đề biện pháp dạy học có mấy điểm cần lưu ý: Thứ nhất, biện pháp dạy học là hệ thống cách thức tác động thực tiễn của GV và SV lên đối tượng dạy học. Vì vậy, biện pháp là sự hiện thực hoá sức mạnh của phương pháp, là cơ cấu kỹ thuật của phương pháp để thực hiện mục đích dạy 14 học.
Không có biện pháp thì phương pháp trở nên trống rỗng, có biện pháp tốt, hiệu quả của phương pháp sẽ cao và ngược lại. Thứ hai, có hệ thống biện pháp của người dạy và biện pháp của SV. Các biện pháp của người dạy và SV bị quy định bởi mục đích dạy học, nội dung dạy học, vị thế người dạy và SV trong mối quan hệ giữa người dạy và SV. Thứ ba, cơ chế triển khai và trình độ các biện pháp quy định trình độ phương pháp dạy học và hiệu quả dạy học.
Thứ tư, hệ thống biện pháp dạy học là cấu trúc đa diện, nhiều tầng kết hợp với nhau thành một hệ thống hữu cơ. Trong đó, các biện pháp cụ thể kết hợp với nhau theo logic tuyến tính, tạo nên quy trình chặt chẽ. Vì vậy, trong thực tiễn dạy học phải xác định đầy đủ bình diện các biện pháp, đồng thời, phải thiết lập được quy trình thực hiện các biện pháp đó. Có thể phân loại các biện pháp tùy theo cái lõi chủ yếu của chúng là gì.
Theo cấp độ của biện pháp, chúng có những loại sau: 1/ Các biện pháp ngoại biên (vòng ngoài) dựa vào những nguyên tắc hay phương pháp tổ chức hành chính, quản lý, tài chính, xã hội, kinh tế, công nghệ, văn hóa nhằm bảo đảm hiệu quả tích cực hoá của quá trình dạy học, kể cả tính tích cực của GV trong dạy học; 2/ Các biện pháp nghiệp vụ, giới hạn trong quá trình dạy học, hay còn gọi là những biện pháp didactics. Đó là những biện pháp chung và cụ thể; 3/ Các biện pháp chuyên biệt, cũng nằm trong quá trình dạy học song chúng tương ứng với những nhiệm vụ và điều kiện chuyên biệt. Biện pháp mà chúng tôi hướng đến nghiên cứu trong phạm vi đề tài này không được xem xét dưới góc độ là các biện pháp ngoại biên, mà chủ yếu là các biện pháp được xem xét dưới góc độ nghiệp vụ, giới hạn trong quá trình dạy học và biện pháp chuyên biệt nằm trong quá trình dạy học song chúng tương ứng với những nhiệm vụ và điều kiện chuyên biệt. Khái niệm hiệu quả và hiệu quả dạy học Hiệu quả (tiếng Anh: Efficiency) được xác định bởi tỉ số giữa kết quả đạt được và chi phí bỏ ra để đạt được kết quả đó.
Hiểu một cách chung nhất, hiệu quả là phạm trù kinh tế - xã hội, là một chỉ tiêu phản ánh trình độ của con người sử dụng các yếu tố cần thiết tham gia trong các hoạt động để đạt được kết quả với mục đích của mình. Đây là một khái niệm rộng, bao gồm tất cả lĩnh vực đời sống 15 xã hội (từ sản xuất, kinh doanh đến y tế, giáo dục, quốc phòng.), nó không chỉ đề cập đến hiệu quả kinh tế mà còn có hiệu quả xã hội. Khái niệm về hiệu quả có thể được hiểu và phân loại dưới phạm vi và góc độ khác nhau. Trên cơ sở đó, có thể hiểu hiệu quả dạy học là tỉ số giữa kết quả đạt được và chi phí bỏ ra để đạt được kết quả trong dạy học.
Hiệu quả dạy học là kết quả dạy học, nhưng được xem xét căn cứ vào mối quan hệ chung giữa sự đầu tư về mọi mặt và ảnh hưởng, tác dụng thực tế của dạy học. Hiệu quả dạy học bao gồm hiệu quả trong và hiệu quả ngoài. Hiệu quả trong là hiệu quả được đánh giá trong phạm vi dạy học. Hiệu quả ngoài được đánh giá từ phía xã hội đối với dạy học, nhà trường và cá nhân SV.
Hiệu quả trong của dạy học được xem xét, đánh giá ở những cấp độ khác nhau: cá nhân SV, một nhà trường và toàn ngành dạy học. Xét ở cấp độ cá nhân SV, hiệu quả trong biểu hiện ở kết quả học tập và sự biến đổi nhân cách ở họ. Xét ở cấp độ một nhà trường hay toàn ngành giáo dục, hiệu quả trong biểu hiện trước hết ở hiệu suất đào tạo. Khái niệm biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học Học phần Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam Hiệu quả dạy học Học phần Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam mà chúng tôi hướng đến nghiên cứu trong phạm vi đề tài này là hiệu quả trong, là kết quả dạy học học phần, nhưng được xem xét căn cứ vào mối quan hệ chung giữa sự đầu tư về mọi mặt và ảnh hưởng, tác dụng thực tế của dạy học học phần.
Biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học Học phần Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam là hiệu quả trong, là các biện pháp được xem xét dưới góc độ nghiệp vụ và chuyên biệt nằm trong quá trình dạy học; là hệ thống các cách thức tác động cụ thể của GV và SV vào đối tượng dạy học (nội dung dạy học), qua đó thực hiện được mục tiêu, nhiệm vụ dạy học; là kết quả dạy học học phần, nhưng được xem xét căn cứ vào mối quan hệ chung giữa sự đầu tư về mọi mặt và ảnh hưởng, tác dụng thực tế của dạy học học phần. Khái quát về Học phần Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam ở trường Đại học Hoa Lư Về chương trình, giáo trình, quy chế đào tạo, phương thức đào tạo thực hiện trong dạy học Học phần Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam.