Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÂN VIÊN CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG TRỢ GIÚP NGƯỜI TÂM THẦN 1. Khái niệm và đặc điểm người tâm thần 1.Một số khái niệm * Khái niệm về tâm thần Trong tiếng Việt cũng có nhiều từ khác nhau thường được dùng để mô tả tình trạng bất thường về mặt sức khỏe tâm thần (tức tình trạng sức khỏe tâm thần không khỏe mạnh) như: Rối nhiễu tâm lý; tâm thần, bệnh tâm thần, sức khỏe tâm thần bị tổn thương, hay có vấn đề về sức khỏe tinh thần, có vấn đề tâm bệnh. Nhiều nhà nghiên cứu cũng đã đưa ra các quan điểm riêng của mình về tình trạng có vấn đề sức khỏe tâm thần. Tác giả Hoàng Cẩm Tú đã dùng khái niệm “sức khỏe tâm thần bị tổn thương” để mô tả tình trạng sức khỏe tâm thần không khỏe mạnh.
Bà xác định tình trạng này như sau: “sức khỏe tâm thần bị tổn thương: Không chỉ bó hẹp ở một tỉ lệ nhỏ của các tâm thần (10 - 20%) như những bệnh tâm thần nặng, mạn tính hoặc các khuyết tật thâm thần, mà còn bao gồm các trạng thái không thoải mái về tâm lý do căng thẳng bởi các stress tâm lý từ phía môi trường sống gia đình, trường học, cộng đồng xã hội. như rối loạn ngủ, biếng ăn, mệt mỏi, học giảm sút, thiếu hứng thú, xa lánh, ngại giao tiếp, lo sợ hốt hoảng, buồn chán. đến rối loạn hành vi chống đối”. 106] Trong điều tra về tỉ lệ trẻ vị thành niên miền Bắc Việt Nam có vấn đề sức khỏe tâm thần, tác giả Nguyễn Cao Minh lại trích dẫn quan điểm của WHO về vấn đề sức khỏe tâm thần: “sức khỏe tâm thần bao gồm rất nhiều các vấn đề khác nhau từ nhẹ đến nặng, với nhiều triệu chứng phong phú.
Tuy 12 nhiên, một cách khái quát, những triệu chứng này là sự kết hợp của những suy nghĩ, cảm xúc lệch lạc và mối quan hệ với người khác lệch lạc, ví dụ như trầm cảm, lo âu, stress đến chậm phát triển và những rối loạn liên quan đến việc lạm dụng chất gây nghiện”, đồng thời cho rằng “Bệnh tâm thần là tình trạng sức khỏe do bị rối loạn các chức năng nhận thức, cảm xúc, xã hội. Một người được coi là có bệnh tâm thần khi được những người có chuyên môn y tế như bác sỹ tâm thần, cán bộ tâm lý lâm sàng công nhận” [18, tr. Một số tác giả khác cũng lý giải rõ: Thực ra, bệnh tâm thần chính là các tâm thần. Xét về khía cạnh thuật ngữ, chỉ được gọi là "bệnh" khi biết rõ được nguyên nhân và cơ chế gây bệnh của nó.
Trong khi hầu hết các tâm thần đều chưa xác định được chính xác nguyên nhân gây bệnh, cho nên gọi là "rối loạn”, để chỉ sự hoạt động tâm thần bất thường. Chỉ được xem là có bệnh khi các rối loạn gây nên những hậu quả bất lợi về sinh học, tâm lý, xã hội. Người có triệu chứng tâm thần chưa hẳn gọi là có tâm thần. Có nhiều loại tâm thần mà người bệnh không tự nhận thức được các triệu chứng rối loạn của chính mình, mà do được quan sát bởi những người xung quanh, ví dụ: người bệnh miên hành (mộng du) hoặc những người có chứng hoang tưởng .[20;22;23] Những cách dùng từ khác nhau trên phụ thuộc vào quan niệm riêng của từng tác giả về tình trạng có vấn đề về sức khỏe tâm thần, cũng như phụ thuộc vào mức độ nặng (nghiêm trọng) của các vấn đề sức khỏe tâm thần các tác giả đang quan tâm, hoặc đề cập đến trong nghiên cứu của mình.
Trong lĩnh vực công tác xã hội và cụ thể là trong nghiên cứu này chúng tôi gọi bằng thuật ngữ “Người tâm thần”. Khái niệm người tâm thần Lâu nay khi mọi người nghe nói đến người tâm thần ta thường nghĩ ngay đến hình ảnh những người ăn mặc quái dị, có những hành vi không giống ai, đứng la hét ngoài đường … hoặc thông qua phim ảnh, sách báo họ lại hình 13 dung ra những người có tính khí hung dữ bất thường, hành vi ghê gớm không thể đoán trước … Thế thì có phải tất cả những người bệnh tâm thần đều là như thế không ? Thật ra những hiện tượng nêu trên chỉ gặp ở một bộ phận rất ít những bệnh nhân bị các loại bệnh tâm thần nặng và không được điều trị kịp thời. Nguyên nhân của các vấn đề về tâm thần Khác với các bệnh thực thể, nguyên nhân của tâm thần thường phức tạp và thay đổi tùy theo các rối loạn đặc biệt và tùy theo từng cá nhân riêng biệt. Mặc dù nguyên nhân của một số tâm thần chưa được xác định rõ nhưng rất nhiều bằng chứng đã chứng minh rằng những nhân tố sinh học, tâm lý và môi trường khác nhau có thể góp phần vào sự phát sinh hay tiến triển của một tâm thần.
Có thể nói hầu hết các vấn đề sức khỏe tâm thần đều là kết quả của sự kết hợp, tác động qua lại không ngừng giữa các yếu tố bên ngoài (kinh tế, văn hoá, các mối quan hệ xã hội.) và các yếu tố bên trong (các đặc điểm di truyền, sinh hoá, sinh lý của não và các đặc điểm tư duy, nhân cách.) chứ không phải là kết quả tác động trực tiếp của một yếu tố duy nhất. Rất nhiều tác giả thuộc các trường phái khác nhau quan tâm tìm cách giải thích nguyên nhân của các vấn đề sức khỏe tâm thần. Thời trung cổ, 14 người bệnh tâm thần bị loại ra khỏi thành phố và nhốt vào trong các tu viện, nhà tế bần, bởi lẽ quan niệm của tầng lớp thống trị thời đó cho rằng người bị bệnh tâm thần là do ma quỷ xâm nhập do đó bị trói, bị ngược đãi, bị thiêu sống. Cuối thế kỷ XVIII - XIX, nhờ quan điểm duy vật chiếm ưu thế, Bs Pinel và sau đó là Esquirol đã khẳng định bệnh tâm thần không phải do ma xui quỷ khiến mà phát sinh từ não bộ, trên cơ sở đó đã góp phần giải phóng bệnh nhân tâm thần khỏi sự đối xử man rợ và cải cách nơi giam giữ bệnh nhân tâm thần thành bệnh viện.
[18] Trong hầu hết thế kỷ 20, bệnh tâm thần được cho là gây ra bởi các mối quan hệ có vấn đề giữa trẻ em và cha mẹ của họ. Quan điểm này đã được phổ biến vào cuối thập niên 1990, trong đó người ta tin rằng mối quan hệ giữa trẻ em và cha mẹ là một yếu tố có ảnh hưởng lớn đến các vấn đề sức khỏe tâm thần nghiêm trọng. Sau đó, nhiều quan điểm khác lại cho rằng rằng mối quan hệ giữa trẻ em và cha mẹ có ảnh hưởng nhỏ hơn so với các yếu tố về mặt sinh học và di truyền. Trên cơ sở đó chúng ta có thể thấy quan điểm về nguyên nhân của các vấn đề sức khỏe tâm thần đã thay đổi theo thời gian và nhiều khả năng sẽ tiếp tục thay đổi khi chúng ta tiếp tục có những nghiên cứu sâu sắc và phong phú hơn trong lĩnh vực này.
Hiện nay, nhiều nhà nghiên cứu thuộc các trường phái khác nhau đã đưa ra các mô hình khác nhau để cách lý giải khác nhau về nguyên nhân của các vấn đề sức khỏe tâm thần. Dưới đây là một số quan điểm tiêu biểu: 1. Những nhân tố sinh học Mô hình sinh học tập trung vào các tiến trình thể chất và sinh lý của cơ thể như là nguyên nhân gây ra các tâm thần. Theo mô hình này: Các yếu tố cấu trúc, chức năng của não bộ; bệnh tật cơ thể, những yếu tố di truyền .có ảnh hưởng rất mạnh mẽ đến sự phát triển của con người và các chức năng thông qua cơ chế sinh học.
Ngày nay đã có nhiều nghiên cứu trên các cặp sinh 15 đôi cùng chứng đã cung cấp bằng chứng xác đáng cho lập luận về ảnh hưởng của yếu tố di truyền và tổn thương ở não bộ, hệ thần kinh đối với các bệnh tâm thần. Những tác giả theo quan điểm này cũng tin tưởng rằng suy nghĩ, cảm xúc và hành vi của con người có liên quan đến hoạt động của các tế bào thần kinh trong đại não và cột sống. Do đó nhiều tâm thần là hệ quả của sự tổn thương, khiếm khuyết hay sự thay đổi trong hoạt động hoặc cấu trúc của não bộ. Cũng theo quan điểm này, những tâm thần có thể được điều trị thành công bằng thuốc.
Mô hình khá phổ biến được các tác giả theo trường phái sinh học đưa ra và sử dụng để lý giải các vấn đề sức khỏe tâm thần có thể kể đến là mô hình sinh hóa chất dẫn truyền thần kinh. Mô hình này cho rằng những lỗi trong quá trình truyền các tín hiệu thần kinh gây ra các biểu hiện tâm bệnh học. Một số lỗi phổ biến trong quá trình truyền các tín hiệu thần kinh có thể kể đến như: Sợi trục giải phóng quá nhiều hoặc quá ít các chất dẫn truyền thần kinh; Tua nhánh quá nhạy cảm hoặc quá thiếu nhạy cảm với các chất dẫn truyền thần kinh được các sợi trục giải phóng ra; Các chất dẫn truyền thần kinh ở trong xi náp quá lâu hoặc quá ngắn. Những nhân nhân tố tâm lý Những nhân tố tâm lý có ảnh hưởng đến sự phát sinh, hình thành và tiến triển của các vấn đề tâm thần bao gồm: đặc điểm nhân cách, hệ thống niềm tin cốt lõi về con người và cuộc sống; cách thức tư duy và mô hình ứng phó, giải quyết vấn đề cũng như trải nghiệm cuộc sống của từng cá nhân.
Dưới đây là một số mô hình tâm lý tiêu biểu, thường được sử dụng phổ biến để lý giải nguyên nhân các vấn đề sức khỏe tâm thần: - Mô hình hành vi chú trọng vào các quá trình liên quan trực tiếp đến những hành vi bên ngoài (có thể quan sát được) như là nguyên nhân gây ra 16 tâm bệnh học. Mô hình hành vi giải thích sự hình thành và tiến triển của các vấn đề hành vi qua ba cơ chế: Điều kiện hóa cổ điển (Pavlov); điều kiện hóa thao tác (B. Skinner) và tập nhiễm qua quan sát (Albert Bandura). Theo mô hình này, hầu hết các vấn đề sức khỏe tâm thần hay các hành vi bất thường không phải là bẩm sinh, không tự nhiên xuất hiện ở chủ thể.
Chúng được cá nhân tập nhiễm thông qua quá trình kích thích, củng cố một cách chủ đích hoặc không chủ đích từ người khác và môi trường xung quanh; hoặc tạp nhiễm trên cơ sở quan sát từ hành vi của người khác. Mô hình nhận thức tập trung vào những gì mà mọi người tin, suy nghĩ và tự nhủ với bản thân như là nguyên nhân của các vấn đề tâm bệnh.