CHƯƠNG 1 NHỮNG VÂN ĐỂ C ơ BẢN VỂ THANH TRA NGẮN HÀNG VÀ HIỆU Lực THANH TRA Đ ố i VỚI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Tổng quan về Ngân hàng Trung uơng. Ngân hàng Trung ương ra đời chính là do yêu cầu của sự phát triển hệ thống ngân hàng trong lịch sử, là tất yếu khách quan khi hoạt động kinh doanh tiền tệ phát triển, là quá trình chuyển hoá của ngân hàng thương mại thành Ngân hàng Trung ương. Will Rogers đã tổng kết các phát minh lớn nhất của loại người như sau: "từ khi thời gian bắt đầu cho đến nay đã có ba phát minh lớn: lửa, bánh xe và Ngân hàng Trung ương" (11).
Điều này cho ta thấy tầm quan trọng của Ngân hàng Trung ương trong tiến trình phát triển kinh tế của thế giới. Chức năng của Ngân hàng Trung ương. Mục tiêu của NHTW là ổn định giá trị đổng tiền cả về đối nội cũng như đối ưgoạữ tạo điều kiện phát triển kinh tế, kiểm soát hệ thống ngân hàng, đảm bảo cho hệ thống ngân hàng hoạt động theo trật tự pháp chế, ổn định, an toàn và hiệu quả. Để đạt được các mục tiêu này, NHTW thực hiện các chức năng cơ bản sau: - Phát hành tiền; - Là ngân hàng của các ngân hàng trung gian; - Là ngân hàng của Chính phủ; 1.
Chức năng và vai trò của Ngân hàng Nhà nước. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam là Ngân hàng Trung ương của Nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, cũng như các Quốc gia khác, NHNN Việt Nam thực hiện tất cả chức năng của một NHTW. Tất nhiên, NHNN Việt Nam được tổ chức theo quan điểm của Việt Nam, phù hợp với điều kiện của nền kinh tế Việt Nam và có chức năng, vai trò như sau: a. Chức năng của Ngân hàng Nhà nước Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam qui định: “Ngân hàng Nhà nước Việt Nam là cơ quan của Chính phủ và là Ngân hàng Trung ương của Nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam” (10).
4 Là Ngân hàng Trung ương, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam thực hiện các chức năng của Ngân hàng Trung ương là phát hành tiền, ngân hàng của các tổ chức tín dụng và ngân hàng làm dịch vụ tiền tệ cho Chính phủ. Với vị trí là cơ quan của Chính phủ nên NHNN Việt Nam là một NHTW khá đặc thù với chức năng quản lý nhà nước về tiền tệ, hoạt động ngân hàng. NHNN Việt Nam thực hiện chức năng quản lý nhà nước không chỉ thông qua các biện pháp hành chính mang tính cưỡng chế như các cơ quan quản lý nhà nước khác mà còn thông qua các công cụ thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia (tái cấp vốn cho các TCTD; quy định lãi suất cơ bản và lãi suất tái cấp vốn; dự trữ bắt buộc; nghiệp vụ thị trường mở) để tác động vào hệ thống tiền tệ và hoạt động của các TCTD. Chức năng, nhiệm vụ của NHNN là kiểm soát trong phạm vi cả nước việc cung ứng tiền tệ, giám sát hoạt động của hệ thống ngân hàng nhằm ổn định giá trị đổng tiền, góp phần bảo đảm an toàn hoạt động ngân hàng và hệ thống các tổ chức tổ chức tín dụng, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.
Để thực hiện nhiệm vụ dó, NHNN có chức năng chủ yếu sau: - NHNN là Ngân hàng của Nhà nước. Tài sản của Ngân hàng Nhà nước là tài sản của Nhà nước. Với tư cách là Ngân hàng của Nhà nước, NHNN có nhiệm vụ và quyền hạn do Nhà nước quy định và thực hiện các dịch vụ tiền tệ, tín dụng, thanh toán cho Nhà nước. - NHNN là Ngân hàng phát hành, thể hiện ở việc độc quyền phát hành tiền để đảm bảo cho sự thống nhất và an toàn của hệ thống lưu thông tiền tệ quốc gia.
- NHNN là Ngân hàng của các ngân hàng thể hiện ở chỗ: Các NHTM và tổ chức tài chính - tín dụng khác phải mở tiền gửi thanh toán, thực hiện quy chế dự trữ bắt buộc tại NHNN; NHNN là trung gian thanh toán giữa các NHTM và tổ chức tín dụng; NHNN cấp tín dụng cho các NHTM và tổ chức tín dụng, qua đó điều tiết khối lượng tiền cung ứng. - NHNN thực hiện chức năng quản lý Nhà nước về lĩnh vực tiền tệ và hoạt động ngân hàng bằng pháp luật và các công cụ của chính sách tiền tệ. Đó là việc cấp, thu hổi giấy phép hoạt động của các tổ chức tín dụng, hoạch định các chính sách tiền 5 tệ, tín dụng, kiểm soát tín dụng thông qua cung ứng tiền tệ cho nền kinh tế. - NHNN thực hiện thanh tra, kiểm tra hoạt động ngân hàng kiểm soát tín dụng; xử lý các vi phạm pháp luật trong lĩnh vực tiền tệ và hoạt động ngân hàng theo thẩm quyền quy định.
- NHNN thực hiện thanh tra, kiểm tra hoạt động ngân hàng; kiểm soát tín dụng; xử lý các vi phạm pháp luật trong lĩnh vực tiền tệ và hoạt động ngân hàng theo thẩm quyền quy định b. Vai trò của Ngân hàng Nhà nước Được nắm trong tay một trong những công cụ quan trọng nhất trong điều hành kinh tế vĩ mô của Nhà nước là chính sách tiền tệ, NHNN là cơ quan có vai trò trong việc xây dựng và tổ chức thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia, tạo lập mỗi liên kết chặt chẽ và đồng bộ giữa chính sách tiền tệ với các chính sách kinh tế, đảm bảo cho chính sách tiền tệ được thực hiện trong mỗi quan hệ tương hỗ với các chính sách kinh tế, nhất là với chính sách tài chính quốc gia. Gắn liền với việc thực hiện vai trò truyền thống độc quyền phát hành tiền, NHNN áp dụng các biện pháp kiểm soát và điều tiết khối lượng tiền cung ứng thông qua thị trường tiền tệ và hoạt động của các tổ chức tài chính nhằm tác động đến mặt bằng giá cả, bao gồm cả giá cả hàng hoá và tỷ giá hối đoái của đồng bản tệ, qua đó điều chính và kích thích tăng trưởng kinh tế mục tiêu. Thực hiện quản lý và điều khiển hệ thống tài chính quốc gia, NHNN là cơ quan thi hành luật của Nhà nước về tiền tệ, tín dụng, ngân hàng và ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành luật đó; đóng vai trò là cơ quan chủ quản trong việc ban hành các quy chế về tổ chức hoạt động, về cơ chế nghiệp vụ hoạt động kinh doanh tiền tệ, tín dụng, thanh toán, ngoại hối để vận hành hệ thống tài chính - tín dụng hoạt động trong khuôn khổ pháp luật và và theo một chế độ thống nhất, tạo môi trường pháp lý và những điều kiện thuận lợi cho các tổ chức tài chính - tín dụng hoạt động một cách năng động và có hiệu quả, cùng cạnh tranh để tồn tại và phát triển.
Trong quan hệ kinh tế - tiền tệ quốc tế, NHNN là người đóng vai trò hướng dẫn, chỉ đạo và tạo điều kiện cho các ngân hàng mở rộng quan hệ kinh doanh ngân hàng trên thị trường quốc tế, phát triển các dịch vụ thanh toán và dịch vụ tài chính 6 quốc tế nhằm phục vụ đắc lực cho việc thực hiện chiến lược kinh tế mở, nhất là phục vụ cho việc phát triển đầu tư, thưong mại. Trong nền kinh tế hiện đại, NHNN còn là một trong những cơ quan nhà nước có vai trò chủ yếu trong việc khai thác các nguồn tài chính sẵn có trong nền kinh tế, tạo ra nguồn vốn ở trong nước và thu hút các nguồn vốn từ nước ngoài, cùng với nguồn vốn trong nước phục vụ cho nhu cầu phát triển kinh tế. Với tư cách là cơ quan quản lý vĩ mô, NHNN có vai trò vô cùng quan trọng trong việc theo dõi, thanh - kiểm tra, giám sát hoạt động các ngân hàng, áp dụng các biện pháp có hiệu lực để đảm bảo cho toàn hệ thống ngân hàng hoạt động theo kỷ cương pháp luật, chấp hành nghiêm túc các quy định của pháp luật về tiền tệ và hoạt động ngân hàng, nhất là các quy định về dự trữ bắt buộc, hệ số an toàn và đảm bảo khả năng thanh toán, các quy định về tỷ lệ huy động vốn và cho vay, bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền, quyền lợi quốc gia, đảm bảo cho hoạt động của toàn hệ thống an toàn, ổn định và hiệu quả. Những vấn đề cơ bản về thanh tra ngân hàng.
Để thực hiện tốt chức năng quản lý Nhà nước về các lĩnh vực được giao, đảm bảo an toàn cho hệ thống ngân hàng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền, phục vụ cho việc thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia. NHTW phải sử dụng nhiều công cụ để kiểm tra, kiểm soát, phân tích và đánh giá trên nhiều lĩnh vực, phương diện để tìm ra những điểm bất hợp lý, những sai phạm trong hoạt động nghiệp vụ, từ đó đề ra các giải pháp và kiến nghị kịp thời nhằm phục vụ cho mục tiêu quản lý. Trong đó thanh tra là một công cụ có vị trí đặc biệt quan trọng. Khái niệm thanh tra ngân hàng.
Thanh tra là chức năng thiết yếu của cơ quan quản lý Nhà nước, là một trong ba yếu tố cấu thành nên sự lãnh đạo, quản lý đó là: ban hành quyết định; tổ chức thực hiện quyết định và thanh tra, kiểm tra việc thực hiện quyết định. Có thể nói rằng ở đâu có sự lãnh đạo, quản lý ở đó có hoạt động thanh tra, giám sát. Thực chất thanh tra là việc xem xét tình hình thực tế để đánh giá nhận xét và kết luận nhằm phát huy nhân tố tích cực, phòng ngừa xử lý các vi phạm, góp phần thúc đẩy hoàn thành nhiệm vụ, hoàn thiện cơ chê quản lý, tăng cường pháp chế Nhà nước, 7 bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của các cơ quan, tổ chức và công dân, bảo vệ lợi ích quốc gia. Hổ Chủ tịch nói: “thanh tra là tai, mắt của dân”.
Nhu vậy, thanh tra là một khái niệm bao trùm lên các mặt kiểm tra, giám sát các hoạt động kinh tế - xã hội nhằm đưa các hoạt động đó theo định hướng và các quy trình, quy phạm đã được xác định trên các văn bản quản lý Nhà nước và nghiệp vụ quản lý kinh tế. Thanh tra chuyên ngành là hoạt động thanh tra chuyên về một ngành nào đó. Ví dụ thanh tra chuyên ngành về ngân hàng, thanh tra chuyên ngành về giao thông, thanh tra chuyên ngành về giáo dục đào tạo. Tại Việt Nam, khoản 1, điều 50 Luật NHNN Việt Nam qui định: Thanh tra ngân hàng là Thanh tra Nhà nước chuyên ngành về ngân hàng, được tổ chức thành hệ thống thuộc bộ máy NHNN.