Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC Y TẾ 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Nguồn nhân lực y tế 1. Nguồn nhân lực Hiện nay, có nhiều quan điểm khác nhau về nguồn nhân lực.
Theo Liên Hợp quốc, “Nguồn nhân lực là tất cả những kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm, năng lực và tính sáng tạo của con người có quan hệ tới sự phát triển của mỗi cá nhân và của đất nước” [12, tr. Theo Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), nguồn nhân lực của một quốc gia là “ toàn bộ những người trong độ tuổi có khả năng tham gia lao động. Như vậy, nguồn nhân lực là nguồn cung cấp sức lao động cho sản xuất xã hội, cung cấp nguồn lực con người cho sự phát triển [12]. ” Theo Nguyễn Ngọc Quân và Nguyễn Vân Điềm (2010), khái niệm này được hiểu như sau: “Nguồn nhân lực của một tổ chức bao gồm tất cả những người lao động làm việc trong tổ chức đó, còn nhân lực được hiểu là nguồn lực của mỗi con người mà nguồn lực này gồm có thể lực và trí lực” [18, tr.
Qua phân tích, có thể hiểu nguồn nhân lực trong tổ chức là nguồn lực con “ người để thực hiện nhiệm vụ của tổ chức đó, bao gồm thể lực, trí lực, tâm lực và phẩm chất của người làm việc tương ứng với nhiệm vụ đó. Do đó, nguồn nhân lực được nhìn nhận không chỉ thể hiện ở mặt số lượng đơn thuần mà còn ở sự biến đổi, cải thiện liên tục về cơ cấu và chất lượng. Nguồn nhân lực y tế Theo Tổ chức Y tế thế giới WHO (2016): “Nguồn nhân lực y tế bao gồm tất cả những người tham gia vào các hành động có mục đích chính là nâng cao sức khỏe” [23, tr. Tại Việt Nam, các nhóm đối tượng “nhân lực y tế” bao gồm các cán bộ, nhân viên y tế thuộc biên chế và hợp đồng đang làm trong hệ thống y tế, các “ 8 cơ sở đào tạo và nghiên cứu khoa học y dược và tất cả những người khác đang tham gia vào các hoạt động quản lý và cung ứng dịch vụ chăm sóc sức khỏe.
Nguồn nhân lực y tế giải quyết các vấn đề như lập kế hoạch, phát triển, thực hiện, quản lý, lưu giữ thông tin và nghiên cứu của ngành y tế. Các quyết định lựa chọn của nhân viên y tế về sử dụng nguồn lực (như chỉ định xét nghiệm, kê đơn thuốc, hoặc quy định về danh mục trang thiết bị ở các tuyến.) sẽ ảnh hưởng lớn đến tính hiệu quả của toàn bộ hệ thống y tế [21]. Các vị trí công việc tại các cơ sở y tế, đặc biệt là tại trung tâm y tế cấp huyện gồm bác sĩ, y sĩ, dược sĩ, kỹ thuật viên y tế, hộ sinh, điều dưỡng. Đối với các nhân viên thực hiện nhiệm vụ tại các phòng chức năng của cơ sở y tế này gồm viên chức quản lý, viên chức hành chính, viên chức chuyên môn trực tiếp khám, chữa bệnh,… ” “ Nguồn nhân lực, đặc biệt là nguồn nhân lực y tế luôn có vai trò quan trọng, quyết định đến việc thành công hay thất bại trong công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng.
Bởi một trong những yếu tố quyết định đến vai trò của Nhà nước đối với quản lý phát triển y tế là đội ngũ nhân lực. Nguồn nhân lực y tế có đủ năng lực, chuyên môn, nghiệp vụ, phẩm chất đạo đức… có vai trò quan trọng dẫn đến thành công hay thất bại trong việc nhà nước thực hiện vai trò chủ đạo của mình đối với công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng [19]. Từ các phân tích trên, có thể kết luận nguồn nhân lực y tế là tất cả những người có thể lực, trí lực, phẩm chất đạo đức phù hợp với đặc điểm lĩnh vực y tế tham gia vào các hành động có mục đích chính là nâng cao sức khỏe cho người dân. Chất lượng nguồn nhân lực y tế 1.
Chất lượng nguồn nhân lực Mỗi lĩnh vực khác nhau, với mục đích khác nhau sẽ có nhiều quan điểm về chất lượng khác nhau. Tuy nhiên, có một định nghĩa về chất lượng được thừa nhận ở phạm vi quốc tế, đó là định nghĩa của Tổ chức Tiêu chuẩn hoá Quốc tế. Theo Nguyễn Đức Lợi (2008), “chất lượng nguồn nhân lực là trạng thái nhất định của nguồn nhân lực trong tổ chức, thể hiện mối quan hệ giữa các yếu tố cấu 9 thành nên bản chất bên trong của nguồn nhân lực. Chất lượng của nguồn nhân lực được biểu hiện thông qua một số yếu tố chủ yếu như trạng thái sức khỏe, trình độ văn hóa, trình độ chuyên môn kỹ thuật (kỹ năng) của nguồn nhân lực” [13, tr.
Theo Nguyễn Tiệp (2007), “chất lượng nguồn nhân lực là trạng thái nhất định của nguồn nhân lực, là tố chất, bản chất bên trong của nguồn nhân lực, nó luôn có sự vận động và phản ánh trình độ phát triển kinh tế - xã hội cũng như mức sống, dân trí của dân cư” [24, tr. Theo quan điểm của Mai Quốc Chánh, Trần Xuân Cầu (2012), chất lượng nguồn nhân lực được hiểu: “Chất lượng nguồn nhân lực là trạng thái nhất định của nguồn nhân lực thể hiện mối quan hệ giữa các yếu tố cấu thành bên trong của nguồn nhân lực” [8, tr. Trong điều kiện kinh tế thị trường cạnh tranh cao và hội nhập “ sâu rộng thì chất lượng nguồn nhân lực được coi là chỉ tiêu quan trọng phản ánh trình độ phát triển kinh tế và đời sống của con người trong một xã hội nhất định. Do đó, chất lượng nguồn nhân lực là một khái niệm tổng hợp, bao gồm những nét đặc trưng về trạng thái thể lực, trí lực, đạo đức và phẩm chất.
Nó thể hiện trạng thái nhất định của nguồn nhân lực với tư cách vừa là một khách thể vật chất đặc biệt, vừa là chủ thể của mọi hoạt động kinh tế và các quan hệ xã hội. Chất lượng nguồn nhân lực y tế Chất lượng nguồn nhân lực y tế là yếu tố tổng hợp của nhiều yếu tố cấu “ thành như trí lực, trình độ, sự hiểu biết, đạo đức, kỹ năng, thể lực, thẩm mỹ,. của người lao động. Các bộ phận này gắn kết chặt chẽ và có sự tác động qua lại lẫn nhau.
Trong các yếu tố trên thì trí lực là yếu tố quan trọng trong việc xem xét đánh giá chất lượng nguồn nhân lực y tế, thể lực là yếu tố cần thiết để con người tiếp thu kiến thức. Trí lực được đánh giá dựa trên trình độ chuyên môn (trung cấp, cao đẳng, đại học, sau đại học.), kỹ năng mềm (kỹ năng giao tiếp, thích nghi, làm việc ” nhóm,.) và năng lực ngoại ngữ, tin học [19]. Thể lực được đánh giá dựa vào thể trạng và sức khỏe hiện tại, khả năng làm việc và duy trì các sinh hoạt hàng ngày, tình trạng bệnh tật nếu có, và khả năng diễn biến cùng các yếu tố nguy cơ của bệnh. 10 Như vậy, chất lượng nguồn nhân lực y tế được hiểu là toàn bộ năng lực của “ lực lượng lao động công tác trong ngành y tế biểu hiện thông qua bốn mặt là thể lực, trí lực, tâm lực và phẩm chất.
Tất cả các mặt này có quan hệ chặt chẽ với nhau cấu thành nên chất lượng nguồn nhân lực y tế. Trong đó, cả 4 yếu tố thể lực, trí lực, tâm lực và phẩm chất đều là yếu tố quan trọng trong việc xem xét đánh giá chất lượng nguồn nhân lực y tế. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực y tế “ Hiện nay, trên thế giới đang tồn tại khá nhiều định nghĩa về nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. UNESCO cho rằng: nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là làm cho toàn bộ sự lành nghề của dân cư luôn luôn phù hợp trong mối quan hệ với sự phát triển của đất nước.
Theo ILO, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực có phạm vi rộng hơn, không chỉ là sự chiếm lĩnh trình độ lành nghề hoặc vấn đề đào tạo nói chung, mà còn là sự phát triển năng lực và sử dụng năng lực đó vào việc làm có hiệu quả, cũng như thỏa mãn nghề nghiệp và cuộc sống cá nhân [14]. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là tạo ra tiềm năng của con người thông qua đào tạo, bồi dưỡng, tự bồi dưỡng và đào tạo lại, chăm sóc sức khỏe về thể lực và tinh thần, khai thác tối đa tiềm năng đó trong các hoạt động lao động thông qua việc tuyển dụng, sử dụng, tạo điều kiện về môi trường làm việc, môi trường văn hóa - xã hội kích thích động cơ, thái độ làm việc của người lao động, để họ mang hết sức mình hoàn thành các chức trách, nhiệm vụ được giao [15]. ” “ Mặc dù có sự diễn đạt khác nhau, song có một điểm chung nhất của tất cả các định nghĩa là đều coi nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là quá trình nâng cao năng lực của con người về mọi mặt để tham gia một cách có hiệu quả vào quá trình phát triển. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong tổ chức là quá trình biến đổi về thể lực, trí lực, tâm lực của con người nhằm đáp ứng những đòi hòi ngày càng cao các nhiệm vụ và mục tiêu của tổ chức.
Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực chính là sự tăng cường sức mạnh cùng với kỹ năng hoạt động sáng tạo về năng lực thể chất và năng lực tinh thần của lực 11 lượng lao động lên đến một trình độ nhất định để lực lượng này có thể hoàn thành được nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội trong một giai đoạn phát triển của một quốc gia, một tổ chức [19]. Thông qua chất lượng nguồn nhân lực thể hiện rõ trình độ phát triển kinh tế - xã hội của một quốc gia, chất lượng cuộc sống của dân cư hay mức độ văn minh của một xã hội. Như vậy, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực y tế là nâng cao mức độ đáp ứng công việc của người lao động ngành y tế trên các phương diện: thể lực, trí lực và tâm lực so với yêu cầu cụ thể nhằm đạt được mục tiêu chung của tổ chức. Các tiêu chí đánh giá chất lượng nguồn nhân lực y tế 1.
Tiêu chí về thể lực Nâng cao thể lực chính là nâng cao sức khỏe và có một trạng thái thoải mái “ về thể chất cũng như tinh thần của nguồn nhân lực. Nếu không có sức khỏe thì bất cứ ai cũng khó có thể hoàn thành được công việc. Yếu tố sức khỏe không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực mà còn ảnh hưởng lớn đến chất lượng công việc.