Chương 1: Cơ sở lý luận về Dự trữ quốc gia và chất lượng lương thực dự trữ quốc gia. Chương 2: Thực trạng chất lượng lương thực Dự trữ quốc gia tại Cục Dự trữ Nhà nước khu vực Thanh Hóa. Chương 3: Một số giải pháp nâng cao chất lượng lương thực Dự trữ quốc gia tại Cục Dự trữ Nhà nước khu vực Thanh Hóa. 5 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DỰ TRỮ QUỐC GIA VÀ CHẤT LƢỢNG LƢƠNG THỰC DỰ TRỮ QUỐC GIA 1.
Dự trữ quốc gia và hàng hóa dự trữ quốc gia 1. Khái niệm và các đặc trưng cơ bản của dự trữ quốc gia, quản lý Nhà nước về dự trữ quốc gia 1. Khái niệm về dự trữ quốc gia Theo từ điển Bách khoa Việt Nam: Dự trữ là toàn bộ những nguồn vốn hay giá trị mà một chủ thể kinh tế hay Nhà nước dành ra dưới hình thức hiện vật hay tiền tệ để phòng ngừa và khắc phục có hiệu quả các tổn thất do tai biến bất ngờ gây ra đối với sản xuất, đời sống hoặc để đảm bảo cho sự liên tục không bị gián đoạn trong sản xuất kinh doanh [8]. Như vậy, Dự trữ quốc gia là dự trữ của một nước, do Nhà nước nắm giữ và quản lý.
Là quỹ dự trữ lớn nhất, nhằm mục đích khắc phục những tổn thất do thiên tai, địch họa gây ra trên quy mô lớn, trong một thời gian nhất định. Dự trữ quốc gia là nguồn tích luỹ của quốc gia, là sức mạnh của đất nước. Luật Dự trữ quốc gia được Quốc hội khoá 13 thông qua ngày 20/11/2012, tại Điều 4 khoản 1 quy định: Dự trữ quốc gia là dự trữ vật tư, thiết bị, hàng hóa do Nhà nước quản lý, nắm giữ [11]. Mục tiêu của dự trữ quốc gia: Nhà nước hình thành, sử dụng dự trữ quốc gia nhằm chủ động đáp ứng yêu cầu đột xuất, cấp bách về phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai, , hỏa hoạn, dịch bệnh; phục vụ quốc phòng, an ninh.
Qua thực tiễn hơn năm mươi năm xây dựng và phát triển, DTQG đã đóng góp xứng đáng vào sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước, đã trở thành bộ phận quan trọng không thể thiếu được trong thành phần kinh tế Nhà nước, là một trong những công cụ quản lý có tác dụng tốt ở tầm vĩ mô để Đảng và Nhà nước có thực lực giải quyết những tình huống bất lợi khi xảy ra thiên tai địch họa và điều tiết thị trường khi có những biến động không tốt. 6 Ngày nay, cùng với quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, phát triển nền kinh tế thị trường, tính chất xã hội hóa sản xuất ngày càng cao, cạnh tranh ngày càng khốc liệt; sự phát triển luôn tiềm ẩn nhiều yếu tố rủi ro; do đó công tác dự trữ, đặc biệt là dự trữ quốc gia ngày càng có vai trò quan trọng. Trong nhiều trường hợp, dự trữ quốc gia được ví như “Chiếc van an toàn” đối với nền kinh tế và đời sống xã hội. Hoạt động dự trữ quốc gia: là việc xây dựng, thực hiện chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, dự toán ngân sách về dự trữ quốc gia; xây dựng hệ thống cơ sở vật chất - kỹ thuật; quản lý, điều hành và sử dụng dự trữ quốc gia.
Nội dung của hoạt động DTQG bao gồm tất cả các hoạt động liên quan đến quá trình hình thành, duy trì và sử dụng DTQG như dự báo, xây dựng chiến lược, kế hoạch, dự toán ngân sách DTQG; xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật để quản lý DTQG; điều hành nhập, xuất; mua, bán, bảo quản, bảo vệ DTQG và quản lý sử dụng có hiệu quả DTQG. Tính tất yếu của dự trữ quốc gia Dự trữ các tư liệu vật chất tồn tại tất yếu của mọi hình thái kinh tế - xã hội. Dự trữ hàng hóa là điều kiện của lưu thông hàng hóa, DTQG chỉ xuất hiện từ khi có nhà nước; điều đó được cụ thể hóa như sau: Một là, dự trữ quốc gia hình thành do yêu cầu thực hiện chức năng của nhà nước để quản lý toàn bộ nền kinh tế quốc dân. Khi nhà nước ra đời thì quỹ DTQG cũng dần hình thành và phát triển.
Tuy nhiên, quy mô và hình thức, dự trữ của mỗi quốc gia không giống nhau, vì nó được hình thành xuất phát từ mục tiêu chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và yêu cầu đảm bảo ổn định chính trị, quốc phòng, an ninh, tùy thuộc vào tiềm lực kinh tế của mỗi quốc gia. Hai là, dự trữ quốc gia hình thành nhằm đáp ứng các nhu cầu mà các loại dự trữ khác trong nền kinh tế không đáp ứng được, trong những trường hợp đột biến do thiên tai, lũ lụt, hạn hán, đại dịch và tình huống chiến tranh xảy ra. những đột biến này xảy ra trên phạm vi rộng, thiệt hại lớn… thực tế không thể có loại hình dự trữ nào có thể đáp ứng nổi mà chỉ có DTQG. 7 Lịch sử đã chứng minh quá trình phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội, ở mọi thời kỳ, mọi chế độ xã hội, con người luôn phải đối mặt với những tình huống bất trắc do thiên nhiên tạo ra, rất nhiều những cơn cuồng phong lũ lụt… tàn phá một cách ghê gớm mà con người phải hứng chịu.
Sau những hậu quả đó thì kéo theo các dịch bệnh, dẫn đến thiệt hại rất lớn cho nền kinh tế - xã hội. Ba là, thế giới vẫn còn nguy cơ tiềm ẩn bùng nổ chiến tranh cục bộ, xung đột vũ trang, xung đột sắc tộc, tôn giáo, hoạt động can thiệp lật đổ khủng bố với tính chất phức tạp ngày càng tăng. Chiến tranh luôn là hiểm họa kinh hoàng đối với xã hội loài người. Ngày nay, nguy cơ đe dọa quân sự vẫn diễn ra tiềm ẩn, những xung đột khu vực vẫn liên tục xảy ra có chiều hướng phức tạp lâu dài.
Tình hình ngày càng chứa đựng nhiều yếu tố bất trắc khó lường. Điều đó đặt ra về mặt chiến lược ngoài những điều kiện cần thiết khác đảm bảo cho quốc phòng thì việc tăng cường DTQG là một yếu tố vô cùng quan trọng đảm bảo an ninh quốc phòng và bảo vệ vững chắc tổ quốc trong mọi tình huống. Bốn là, trong cơ chế thị trường, các doanh nghiệp phải tự chịu trách nhiệm về kết quả sản xuất kinh doanh của mình. Khi doanh nghiệp là người tự quyết định trong sản xuất kinh doanh, tự do cạnh tranh thì không thể ép buộc họ gánh vác trách nhiệm dự trữ cho toàn xã hội, cho những biến cố xảy ra bất ngờ, thậm chí trong những tình huống xảy ra như thế họ còn đầu cơ, trục lợi để kinh doanh thu lợi nhuận cao.
Vì vậy, chỉ có nhà nước với trách nhiệm quản lý toàn xã hội phải hình thành DTQG. Bất luận ở chế độ chính trị - xã hội nào, ở đâu, mọi nhà nước đều phải có DTQG. Một loại dự trữ nhằm đáp ứng những nhu cầu đột biến mà không có một loại dự trữ nào có thể đáp ứng được, dự trữ này do nhà nước quyết định, đó là DTQG. Năm là, DTQG cần thiết như một công cụ hữu hiệu để Chính phủ điều hành vĩ mô nền kinh tế, xử lý những diễn biến bất lợi của thị trường, nhất là trong điều kiện hội nhập, toàn cầu kinh tế hiện nay, chứa đựng cả cơ hội lẫn 8 thách thức đan xen.
Vì vậy, DTQG là công cụ để khắc phục có hiệu quả những khuyết tật của cơ chế thị trường, nhằm phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN có sự quản lý của Nhà nước hiện nay. Sáu là, DTQG hình thành do yêu cầu ổn định chính trị - xã hội, an ninh - quốc phòng, nhằm thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, cũng như nhiệm vụ quốc tế của Đảng và Nhà nước. Hiệu lực thực hiện các chính sách xã hội, ổn định sản xuất và đời sống dân cư trong mọi tình huống phụ thuộc vào tiềm lực DTQG trong từng thời kỳ. Quan hệ quốc tế giữa các nước với nhau luôn có quỹ trợ giúp lẫn nhau khi gặp khó khăn, điều đó cũng đòi hỏi phải có lực lượng DTQG, nhiều năm qua DTQG đã được Chính phủ giao cho thực hiện đưa hàng DTQG đến ủng hộ các nước trên thế giới trong những lúc khó khăn, như: Liên bang Nga, Mông Cổ, Triều Tiên, Cu Ba, Lào, Campuchia, … Bảy là, quỹ DTQG được hình thành từ nguồn Ngân sách Nhà nước (NSNN) với mục đích đảm bảo lợi ích an toàn cho cả quốc gia, đảm bảo an sinh xã hội; quỹ DTQG còn thể hiện sức mạnh của Nhà nước, tiềm lực của quốc gia.
Vì vậy, quỹ DTQG phải được tích lũy ngày càng tăng lên theo kế hoạch và phát triển của đất nước. Tuy nhiên, quy mô của quỹ DTQG vừa phải đáp ứng yêu cầu bảo đảm ổn định kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng, đồng thời phải phù hợp với mục tiêu phát triển của đất nước trong từng thời kỳ. Qua thực tiễn hơn sáu mươi năm xây dựng và phát triển, DTQG đã đóng góp xứng đáng vào sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước, đã trở thành bộ phận quan trọng không thể thiếu được trong thành phần kinh tế Nhà nước, là một trong những công cụ quản lý có tác dụng tốt ở tầm vĩ mô để Đảng và Nhà nước có thực lực giải quyết những tình huống bất lợi khi xảy ra thiên tai địch họa và điều tiết thị trường khi có những biến động không tốt. Trong thời kỳ đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ theo cơ chế thị trường định hướng XHCN có sự quản lý của Nhà nước, hơn lúc nào hết chúng ta cần giữ vững ổn định 9 chính trị - xã hội, bảo đảm an ninh kinh tế tài chính vĩ mô.
DTQG bằng tiền và hàng hóa đủ mạnh và hợp lý sẽ là mặt quan trọng của an ninh kinh tế - tài chính quốc gia. Như vậy, DTQG là yêu cầu khách quan, cần thiết trong mọi thời kỳ cách mạng của nước ta. DTQG hình thành, tồn tại và phát triển là một tất yếu khách quan cùng với quá trình vận động của mỗi quốc gia, như sự cần thiết cho quá trình vận động của một cơ thể sống. Đặc trưng cơ bản của Dự trữ quốc gia - Là một loại hình dự trữ đặc biệt, mang tầm vĩ mô, là nguồn lực vật chất của Nhà nước và được Nhà nước quản lý, sử dụng nhằm thực hiện các mục tiêu của Nhà nước.
DTQG hình thành do yêu cầu thực hiện chức năng của nhà nước để quản lý toàn bộ nền kinh tế quốc dân.