Chương 1: Những vấn đề lý luận cơ bản về kiểm toán ngân sách địa phương Chương 2: Thực trạng tổ chức công tác kiểm toán ngân sách địa phương tại Kiểm toán Nhà nước khu vực VIII. Chương 3: Định hướng và giải pháp hoàn thiện tổ chức công tác kiểm toán ngân sách địa phương tại Kiểm toán Nhà nước khu vực VIII. Luan van 3 CH NG 1 NH NG V N Đ LÝ LU N C B N V KI M TOÁN NGÂN SÁCH Đ A PH NG 1. NGÂN SÁCH VÀ VAI TRÒ C A KI M TOÁN NHÀ N C Đ I V I KI M TOÁN NGÂN SÁCH Đ A PH NG 1.
B n ch t c a ngân sách nhà n c Ngân sách được hiểu là dự toán và thực hiện mọi khoản thu nhập (tiền thu vào) và chi tiêu (tiền xuất ra) c a bất kỳ một cơ quan, xí nghiệp, tổ chức, gia đình hoặc cá nhân trong một khoản th i gian nhất định (thư ng là một năm) [1, tr. Bất kỳ ngân sách nào cũng là một dự báo c a các hoạt động. Các cá nhân, doanh nghiệp, cơ quan hành chính địa phương và đặc biệt là Nhà nước đều tiến hành lập các chương trình tài chính dưới dạng dự báo về các hoạt động thu chi c a mình. Dưới chế độ phong kiến, chi tiêu c a nhà vua cho những m c đích công cộng như đư ng sá, đắp đê chống lũ l t, chi tiêu cho bản thân hoàng gia không có sự tách biệt với nhau, nhưng từ khi giai cấp tư sản lớn mạnh và từng bước khống chế nghị viện và đòi hỏi tách bạch hai khoản chi tiêu này, từ đó hình thành khái niệm NSNN [3, tr.
NSNN là một phạm trù mang tính lịch sử gắn liền với sự ra đ i c a nhà nước. Nhà nước ra đ i tất yếu phải có nguồn lực tài chính để trang trải cho các chi phí hoạt động c a bộ máy và thực hiện chức năng kinh tế xã hội c a nhà nước, NSNN là nguồn lực tài chính tất yếu, cơ bản c a nhà nước. Theo nguyên lý chung, NSNN là một bộ phận c a công sản và được huy động, cất trữ, sử d ng trong một tổ chức, cơ quan, đơn vị c thể. nước ta khi bàn về khái niệm ngân sách và NSNN có nhiều quan niệm khác nhau tùy theo cách tiếp cận vấn đề khác nhau, nhưng đến khi hệ thống NSNN được luật hóa thì khái niệm ngân sách được hiểu như sau: NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi c a Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm v c a Nhà nước.
Luan van 4 Như vậy, thực chất NSNN được nhà nước sử d ng để phân phối một bộ phận c a cải c a xã hội nhằm đảm bảo yêu cầu thực hiện các chức năng quản lý và điều hành nền kinh tế xã hội c a Nhà nước. NSNN phản ánh các mối quan hệ kinh tế giữa nhà nước và các ch thể trong nền kinh tế xã hội trong quá trình phân phối nguồn lực tài chính quốc gia nhằm thực hiện các chức năng c a nhà nước trên cơ s luật định. Quyền lực về NSNN thuộc về nhà nước. Mọi khoản thu chi tài chính c a nhà nước đều do nhà nước quyết định và nhằm m c đích ph c v yêu cầu thực hiện các chức năng c a nhà nước.
Quan hệ trong tạo lập và sử d ng NSNN mang tính pháp lý cao và ch yếu không mang tính hoàn trả trực tiếp. Biểu hiện bên ngoài, NSNN là bảng dự toán thu chi bằng tiền, cũng có thể là bảng quyết toán, thực hiện các khoản thu chi c a nhà nước trong một khoảng th i gian nhất định (thư ng là một năm). Từ những phân tích về bản chất NSNN như trên, có thể nhận thấy rằng, kiểm toán NSNN cần đi sâu đánh giá về các mối quan hệ kinh tế, quan hệ lợi ích giữa các ch thể trong xã hội khi nhà nước tham gia phân phối các nguồn lực tài chính quốc gia. Lợi ích phải được kiểm toán đánh giá, xem xét dưới các góc độ khác nhau cả về khía cạnh kinh tế cũng như xã hội.
Khi tiến hành kiểm toán NSNN cần phải sử d ng các loại hình kiểm toán khác nhau để đánh giá độc lập từ bên ngoài theo những m c tiêu kiểm toán nhất định nhằm tăng cư ng tính minh bạch, tính kinh tế, tính hiệu quả, tính hiệu lực, tính đúng đắn, tính trung thực. trong việc quản lý điều hành và sử d ng ngân sách. Biểu hiện bên ngoài c a NSNN có thể là các khoản thu NSNN, chi NSNN, quyết toán NSNN., chính vì vậy, xét về hình thức, kiểm toán NSNN sẽ lấy đối tượng là các báo cáo quyết toán, các khoản m c thu chi, dự toán NSNN. Thông qua chức năng xác nhận, kiểm toán NSNN có thể xác nhận số liệu quyết toán NSNN, cho ý kiến về dự toán NSNN, xác nhận các khoản thu chi NSNN.
Xét về nội dung bên trong, thông qua các mối liên hệ giữa các khoản m c thu chi, giữa các ch thể quản lý, điều hành NSNN, thông qua chức năng Luan van 5 tư vấn, kiểm toán NSNN có thể phân tích mối quan hệ giữa các ch thể liên quan đến trách nhiệm quản lý, điều hành, giám sát, phê chuẩn NSNN xét về mọi phương diện, kể cả phương diện tuân th các quy định cũng như phương diện hiệu lực, hiệu quả trong quản lý, điều hành, sử d ng NSNN. T ch c qu n lý ngân sách 1. Phân cấp quản lý ngân sách Do bộ máy nhà nước được thiết lập theo nhiều mô hình khác nhau, cùng với đặc điểm riêng về chế độ chính trị - xã hội, quy mô ngân sách. nên NSNN cũng được tổ chức cho phù hợp với tổ chức nhà nước và đặc thù c a mỗi quốc gia.
Thông thư ng, hệ thống chính quyền nhà nước được tổ chức thành nhiều cấp và mỗi cấp đều được phân giao những nhiệm v nhất định và kèm với điều đó là những quyền hạn nhất định trong đó có ngân sách. Sự phân giao về ngân sách cho các cấp chính quyền hình thành khái niệm phân cấp ngân sách. Cơ cấu NSNN được mô tả như sau: Ngân sách nhà n c Ngân sách Trung ng Ngân sách đ a ph ng Ngân sách Tỉnh Ngân sách huyện Ngân sách xã Hình 1. Cơ cấu Ngân sách nhà nước Luan van 6 - Ngân sách tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (gọi chung là ngân sách tỉnh), bao gồm ngân sách cấp tỉnh và ngân sách c a các huyện, quận, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh.
- Ngân sách huyện, quận, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh (gọi chung là ngân sách huyện), bao gồm ngân sách cấp huyện và ngân sách các xã, phư ng, thị trấn thuộc huyện. - Ngân sách các xã, phư ng, thị trấn (gọi chung là ngân sách cấp xã). Trong hệ thống này, ngân sách trung ương chịu trách nhiệm quản lý thu, chi theo các ngành kinh tế giữ vai trò ch đạo trong hệ thống NSNN; đảm bảo các cân đối lớn, tăng cư ng tiềm lực quốc gia, tác động đến sự phát triển c a toàn xã hội. NSTW cấp phát kinh phí cho yêu cầu thực hiện chức năng nhiệm v c a nhà nước Trung ương.
Trên thực tế, NSTW là ngân sách c a cả nước, tập trung đại bộ phận nguồn thu và đảm bảo các nhu cầu chi mang tính quốc gia. NSTW bao gồm các bộ, các cơ quan Trung ương. NSĐP chịu trách nhiệm quản lý thu NSNN trên địa bàn và chi NSNN địa phương được phân cấp theo luật NSNN. Phân cấp quản lý NSNN là quá trình nhà nước trung ương (TW) phân giao nhiệm v , quyền hạn, trách nhiệm nhất định cho chính quyền địa phương trong hoạt động quản lý ngân sách [2, tr.
NSNN được phân cấp quản lý giữa chính quyền TW và các cấp chính quyền địa phương là một tất yếu khách quan khi tổ chức hệ thống NSNN gồm nhiều cấp. Điều đó không chỉ bắt nguồn từ cơ chế kinh tế mà còn bắt nguồn từ cơ chế phân cấp quản lý về hành chính. Phân cấp quản lý NSNN giải quyết mối quan hệ giữa chính quyền nhà nước TW và các cấp chính quyền nhà nước địa phương trong việc xử lý các vấn đề liên quan đến hoạt động c a NSNN bao gồm 3 nội dung cơ bản sau: Quan hệ về mặt chế độ chính sách; quan hệ vật chất về nguồn thu và nhiệm v chi; quan hệ về quản lý chu trình ngân sách. Phân cấp quản lý ngân sách là cách tốt nhất để gắn các hoạt động c a NSNN với các hoạt động kinh tế - xã hội một cách c thể và thực sự nhằm Luan van 7 tập trung đầy đ , kịp th i, đúng chính sách, chế độ các nguồn tài chính quốc gia và phân phối, sử d ng các nguồn tài chính đó một cách công bằng, hợp lý, tiết kiệm, có hiệu quả cao ph c v các m c tiêu, nhiệm v phát triển kinh tế - xã hội c a đất nước.
Để đảm bảo phân cấp quản lý ngân sách hiệu quả cần quán triệt các nguyên tắc ch yếu như: phù hợp với phân cấp quản lý kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh c a nhà nước và năng lực quản lý c a mỗt cấp trên địa bàn; đảm bảo vai trò ch đạo c a ngân sách trung ương (NSTW) và vị trí độc lập c a ngân sách địa phương (NSĐP) trong hệ thống NSNN trong từng mô hình quản lý NSNN; đảm bảo nguyên tắc công bằng trong phân cấp NSNN. Ch thể trực tiếp quản lý NSNN là nhà nước (chính ph TW và chính quyền địa phương các cấp) thông qua các cơ quan chức năng c a nhà nước. Thu c a NSNN được tập trung từ mọi lĩnh vực kinh tế - xã hội khác nhau, trong đó thuế là hình thức thu phổ biến dựa trên tính cưỡng chế là ch yếu. Chi tiêu c a NSNN nhằm duy trì sự tồn tại hoạt động c a bộ máy nhà nước và ph c v thực hiện các chức năng c a nhà nước.
NSNN bao gồm một hệ thống các cấp ngân sách phù hợp với hệ thống chính quyền nhà nước các cấp. Tùy theo tổ chức bộ máy nhà nước khác nhau mà mức độ phân cấp ngân sách khác nhau. Quản lý thu, chi ngân sách nhà nước Thu NSNN là quá trình nhà nước sử d ng quyền lực để huy động một bộ phận giá trị c a cải xã hội hình thành quỹ NSNN nhằm đáp ứng nhu cầu chi tiêu c a Nhà nước [2, tr.