Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Trong những năm gần đây, các vấn đề liên quan đến kiểm toán nói chung, kiểm toán nhà nước nói riêng, vai trò của hoạt động kiểm toán nhà nước và vai trò của đội ngũ kiểm toán viên nhà nước đối với quản lý tài chính công trong công cuộc chống tham nhũng đã có nhiều công trình nghiên cứu của nhiều tác giả đề cập. Các công trình nghiên cứu đó đều nói lên tầm quan trọng của hoạt động kiểm toán, nhất là hoạt động kiểm toán nhà nước và những người trực tiếp làm công tác kiểm toán trong tiến trình phát triển kinh tế - xã hội; đồng thời đưa ra những kiến nghị khoa học về phương hướng và giải pháp đối với vấn đề này. Các công trình khoa học ở trong nước liên quan đến luận án được chia làm hai nhóm chủ yếu sau: 1.
Nhóm công trình nghiên cứu về hoạt động kiểm toán, kiểm toán nhà nước, cơ quan Kiểm toán nhà nước và kiểm toán viên Cuốn "Kiểm toán" của Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh [20], đã trình bày về những vấn đề cơ bản nhất trong hoạt động kiểm toán, gồm: tổng quan về kiểm toán trong đó có định nghĩa, phân loại kiểm toán, lịch sử hình thành và phát triển hoạt động kiểm toán, kiểm toán viên và tổ chức kiểm toán; đưa ra các chuẩn mực, hướng dẫn kiểm toán cho kiểm toán viên nhà nước và các đơn vị được kiểm toán, bước đầu giúp cho độc giả hiểu về kiểm toán, những nội dung cần thiết cho công việc kiểm toán, đặc biệt là kiểm toán báo cáo tài chính doanh nghiệp. Trong tài liệu cũng đề cập đến việc ở các quốc gia thông thường đều đòi hỏi một kiểm toán viên phải có một trình độ chuyên môn và một phẩm chất đạo đức nhất định, và muốn hành nghề kiểm toán thì các ứng viên phải đạt các tiêu chuẩn sau: Được đào tạo về kế toán ở một trình độ nhất định; Đã có kinh nghiệm thực tiễn về kiểm toán; 8 + Trúng tuyển một kỳ thi quốc gia về các kiến thức kế toán, kiểm toán và luật kinh doanh. Cuốn "Giáo trình kiểm toán" của Vương Đình Huệ [24], đã nêu rõ bản chất và mục đích của kiểm toán, các khái niệm cơ bản sử dụng trong kiểm toán, phân loại kiểm toán theo chức năng và theo chủ thể kiểm toán cũng như khái niệm về kiểm toán viên, các yêu cầu đối với một kiểm toán viên hành nghề, khái niệm và vai trò của cơ quan Kiểm toán nhà nước. Cuốn "Lý thuyết kiểm toán" của Nguyễn Quang Quynh [68], đã tập trung làm rõ nhận thức về vị trí, chức năng, nội dung, phương pháp và tổ chức kiểm toán nói chung; trong đó đi sâu vào các nội dung gồm: Bản chất, chức năng kiểm toán; các loại kiểm toán; đối tượng của kiểm toán; các khái niệm cơ bản thuộc nội dung kiểm toán; hệ thống và phương pháp kiểm toán; tổ chức công tác kiểm toán và các chuẩn mực kiểm toán được ứng dụng.
Cuốn "Cẩm nang kiểm toán viên Kiểm toán nhà nước" của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia [54], đã đưa ra các chuẩn mực, hướng dẫn kiểm toán cho kiểm toán viên nhà nước và các đơn vị được kiểm toán thực hiện hoạt động kiểm toán tuân thủ theo các chuẩn mực, hướng dẫn áp dụng chuẩn mực kiểm toán quốc tế phù hợp với tình hình thực tiễn tại Việt Nam. Luật Kiểm toán nhà nước được Quốc hội thông qua ngày 14/6/2005 quy định về địa vị pháp lý, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn tổ chức của cơ quan Kiểm toán nhà nước; nhiệm vụ, quyền hạn của kiểm toán viên nhà nước; trách nhiệm của đơn vị được kiểm toán và tổ chức, cá nhân có liên quan; tổ chức hoạt động và các điều kiện bảo đảm hoạt động của cơ quan Kiểm toán nhà nước. “Chiến lược phát triển Kiểm toán nhà nước đến năm 2020" của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội [79], đưa ra một bức tranh tổng thể tạo cơ sở pháp lý cho cơ quan Kiểm toán nhà nước hoạch định các chính sách dài hạn, trung hạn và hàng năm đối với tất cả các các lĩnh vực của cơ quan Kiểm toán nhà nước gồm: địa vị pháp lý, tổ chức bộ máy, phương pháp kiểm toán, ứng dụng 9 công nghệ thông tin trong hoạt động kiểm toán, hội nhập và hợp tác quốc tế; đặc biệt nội dung xây dựng và phát triển đội ngũ kiểm toán viên nhà nước là nội dung ưu tiên hàng đầu của Chiến lược. "Cơ sở khoa học để xây dựng chức danh, tiêu chuẩn và cơ chế thi tuyển các chức danh công chức Kiểm toán nhà nước" của Vương Hữu Nhơn [57], đã đề cập đến yêu cầu của các chức danh kiểm toán viên nhà nước và làm thế nào để tuyển dụng được đội ngũ cán bộ, công chức đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ theo từng chức danh cụ thể.
Tuy nhiên, do Đề tài được nghiên cứu ở giai đoạn đầu thành lập cơ quan Kiểm toán nhà nước (KTNN), trong điều kiện chưa có Luật Kiểm toán nhà nước, đến nay tình hình đã có những thay đổi rất cơ bản, nên những vấn đề lý luận và thực tiễn mới chỉ được nghiên cứu rất cơ bản, chưa toàn diện và sâu sắc. "Tăng cường hoạt động của cơ quan Kiểm toán nhà nước, góp phần nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng” của Đỗ Bình Dương [7], đã đề cập đến vị trí, vai trò của cơ quan Kiểm toán nhà nước trong sự nghiệp đổi mới đất nước, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) Việt Nam và hội nhập quốc tế; đồng thời, nêu ra những phương hướng cơ bản phát triển cơ quan Kiểm toán nhà nước, trong đó có định hướng cơ bản về xây dựng đội ngũ kiểm toán viên nhà nước đủ về số lượng, giỏi về chuyên môn nghiệp vụ và đặc biệt là phải có đạo đức nghề nghiệp trong sáng, công minh, chính trực, khách quan, độc lập, công bằng, cẩn trọng và siêng năng về nghề nghiệp. Việc hoàn thiện hệ thống chức danh kiểm toán viên nhà nước, xây dựng kế hoạch thường xuyên kiểm tra, sát hạch đánh giá phân loại kiểm toán viên nhà nước để sắp xếp công việc phù hợp năng lực thực tế là đòi hỏi thực hiện thường xuyên và bắt buộc. Cần có kế hoạch và chiến lược đào tạo, bồi dưỡng kiểm toán viên nhà nước để trong thời gian ngắn nhất có những kiểm toán viên nhà nước tiếp cận trình độ khu vực và quốc tế.
Đây là những quan điểm định hướng cho việc xây dựng chiến lược phát triển đội ngũ kiểm toán viên nhà nước nhằm đáp ứng yêu cầu của tình hình và nhiệm vụ mới. 10 "Cơ sở lý luận và thực tiễn hình thành chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp và văn hoá ứng xử của kiểm toán viên nhà nước" của Ông Đỗ Bình Dương [8], đã đề cập đến việc để đáp ứng được yêu cầu nhiệm vụ thì đối với kiểm toán viên nhà nước, yêu cầu về năng lực chuyên môn chưa đủ mà vấn đề đạo đức và văn hóa khi đến làm việc với các đơn vị là một đòi hỏi bắt buộc. Đạo đức kiểm toán viên nhà nước và văn hóa ứng xử là những bài học bắt buộc đầu tiên cho mỗi kiểm toán viên nhà nước. "Định hướng chiến lược và những giải pháp xây dựng, phát triển hệ thống kiểm toán ở Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hoá và hiện đại hoá đất nước" của Vương Đình Huệ [25], đây là một đề tài lớn nghiên cứu về hệ thống các cơ quan kiểm toán ở nước ta gồm kiểm toán nhà nước, kiểm toán độc lập, kiểm toán nội bộ.
Đề tài đề cập đến sự cần thiết khách quan của sự ra đời, thực trạng phát triển của hệ thống các cơ quan kiểm toán và định hướng phát triển của hệ thống kiểm toán trong thời kỳ công nghiệp hoá và hiện đại hoá đất nước. Tuy nhiên, do phạm vi nghiên cứu rộng, bao gồm cả kiểm toán nhà nước, kiểm toán độc lập và kiểm toán nội bộ, nên đề tài chưa nghiên cứu sâu và toàn diện về phát triển kiểm toán nhà nước. "Chiến lược phát triển cơ quan Kiểm toán nhà nước đến năm 2020, phục vụ đắc lực sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của đất nước” của Vương Đình Huệ [28], bài viết đánh giá cao việc Uỷ ban thường vụ Quốc hội ban hành Chiến lược phát triển cơ quan Kiểm toán nhà nước đến năm 2020, tạo cơ sở pháp lý quan trọng để nâng cao chất lượng, hiệu lực, hiệu quả hoạt động của cơ quan Kiểm toán nhà nước, góp phần phát huy chức năng kiểm tra, kiểm soát tài chính nhà nước, phục vụ tốt hơn sự lãnh đạo của Đảng, vai trò quản lý, điều hành của Nhà nước và quyền làm chủ, giám sát của nhân dân, đáp ứng yêu cầu đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế. Bài viết đề cập toàn diện các mục tiêu chiến lược và giải pháp phát triển cơ quan Kiểm toán nhà nước đến năm 2020; trong đó, có chiến lược và giải pháp phát triển nguồn nhân lực của cơ quan Kiểm toán nhà nước theo hai giai đoạn 11 (từ 2010 đến 2015 và từ 2016 đến 2020).
Đây là những định hướng mang tính chiến lược cho việc phát triển đội ngũ kiểm toán viên của cơ quan Kiểm toán nhà nước trong ngắn hạn và trung hạn. "Nâng cao vai trò của cơ quan Kiểm toán nhà nước trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam" của Đinh Tiến Dũng [6], đã làm rõ vai trò, trách nhiệm của cơ quan Kiểm toán nhà nước trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng; phân tích những kết quả đã đạt được, những tồn tại, hạn chế và nguyên nhân tồn tại trong phòng, chống tham nhũng của cơ quan Kiểm toán nhà nước, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao vai trò của cơ quan Kiểm toán nhà nước trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng. Mặc dù bài viết có giải pháp về nâng cao năng lực đội ngũ công chức, kiểm toán viên nhà nước, song chỉ giới hạn ở một số yêu cầu chung về bản lĩnh chính trị, đạo đức, trình độ nghiệp vụ và tăng cường cơ chế kiểm soát chặt chẽ chất lượng kiểm toán và đạo đức nghề nghiệp của kiểm toán viên nhà nước.