CHƯƠNG 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VÀ THỰC TIEN VE BÌNH LUẬN QUOC TE 1. Các khái niệm liên quan đến đề tài 1. Thể loại báo chí Báo chí cách mạng Việt Nam ra đời muộn hơn so với báo chí các nước phương Tây. Do đó, quan niệm về thé loại báo chí ở nước ta cũng tương đối nhiều.
Trong lí luận và thực tiễn thì việc phân biệt và năm rõ các đặc điểm của từng thể loại báo chí là rất quan trọng. Khi nắm rõ cách phân biệt các thể loại báo chí thì người làm báo sẽ có cách tiếp cận vấn đề và cách viết mang lại hiệu quả cao nhất, truyền tải thông tin nhiều nhất và thu hút người đọc. Vậy thê loại báo chí là gì. Trước khi đi tìm hiểu khái niệm này, chúng ta cần hiểu thé loại là gì.
Có rất nhiều định nghĩa về thê loại. Theo Từ điển tiếng Việt (2003) của Viện Ngôn ngữ học: “Thể loại là hình thức sáng tác văn học, nghệ thuật phân chia theo cách phản ánh hiện thực, vận dung ngôn ngữ, v. Từ điển Bách khoa toàn thư Liên Xô (năm 1985) thì cho rằng: “Thể loại là khái quát hóa những đặc tính của một nhóm lớn các tác phẩm có cùng thuộc tính về nội dung, hình thức, cách thể hiện tác phẩm cua một thời đại, một giai đoạn, một dân tộc hay một nên nghệ thuật thế giới”. Cũng có ý kiến cho rằng thé loại là hình thức biểu hiện cơ bản, thống nhất và tương đối 6n định của các tác phẩm, được phân chia theo cách phản ánh hiện thực, sử dụng ngôn ngữ và các công cụ khác để chuyền tải nội dung sự kiện, van dé, con người mang tính tư tưởng, thẩm mỹ và ý đồ nhất định của người thể hiện.
Hệ thong các thé loại ở mỗi loại hình nghệ thuật được hình thành khác nhau do các đặc điểm và đặc tính khác nhau. Một số nhà nghiên cứu lại xem thé loại như một kiểu tái hiện đời sống hiện thực, một cách tô chức tác pham 11 vừa mang tính quy luật loại hình, vừa vận động phát trién. Đối với khái niệm thể loại báo chí ở nước ta cũng còn nhiều quan điểm. Theo tác giả Đinh Văn Hường trong cuốn sách “Các thể loại báo chí thông tan” quan niệm thể loại báo chí là “hình thức biểu hiện cơ bản, thống nhất và tương doi ồn định của các tác phẩm, được phân chia theo phương thức phan ánh hiện thực, sử dụng ngôn ngữ và các công cụ khác dé chuyển tải nội dung sự kiện, van dé, con người mang tính tư tưởng, thẩm mỹ và ý định của người thể hiện” [18, tr.
Thé loại báo chí bao gồm xã luận, bình luận, phỏng van, ghi nhanh, tường thuật, tin, phóng sự, điều tra. được sử dụng pho biến, rộng rãi trên các phương tiện truyền thông hiện nay. Tác giả Đức Dũng trong cuốn Ký báo chí thì cho rằng, thê loại báo chí “với tư cách là một cách tổ chức tác phẩm, một kiểu tái hiện đời sống phải là một chỉnh thể của nội dung và hình thức xác định. Thể loại vừa mang tính quy luật loại hình, vừa vận động phát triển.
Về hình thức, nó tương đối ồn định và bên vững” [4, tr. Tác giả Tạ Ngọc Tan trong cuốn “Tác phẩm báo chi’ (tập 1) cho răng: “Thể loại tác phẩm là một khái niệm chỉ tính quy luật loại hình của tác phẩm báo chí. Thể loại là sự thong nhất có tính quy luật lặp lại của các yếu to trong một loạt tác phẩm báo chr’ [31, tr. Quan niệm về thé loại báo chí còn chưa thống nhất cũng có tác động nhất định tới hoạt động báo chí.
Sự xuất hiện của thé loại báo chí là do nhu cầu của công chúng trong quá trình tiếp nhận thông tin, đồng thời cũng là kết quả của quá trình sáng tạo của nhà báo. Trong hoạt động thực tiễn cho thấy các sự kiện, sự việc, tình huống, quá trình xảy ra có mức độ và có giá tri khác nhau. Tùy thuộc vào tình hình cụ thể, nhà báo có thê lựa chọn thể loại thích hợp, để chuyền tải nội dung sự kiện, sự việc đó có hiệu quả. Vì thế đối với người làm báo việc xác định đúng thê loại báo chí để thể hiện nội dung là vấn đề hết sức quan trọng.
Nó giúp phóng 12 viên có định hướng trong từng tình huống khi cần viết những dạng bài cụ thé nhăm làm sáng tỏ ở mức tối đa những sự kiện, hiện tượng khiến bạn đọc quan tâm, tăng hiệu qua thông tin trong báo chí, giúp Ban biên tập cơ quan báo chí thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình. Tu những điều trên, có thé đưa ra cách hiểu về thé loại báo chí như sau: Thẻ loại báo chí là hình thức biểu hiện cơ bản thống nhất và ôn định của các bài báo, là cách lựa chọn công cụ, phương tiện phương pháp và hình thức trình bày tác phẩm báo chí dé phù hợp với nội dung, thích ứng với tình huống sự kiện, và nội dung hình thức bài báo cần trình bày. Báo chí với tư cách là phương tiện thông tin đại chúng chuyền tải các nội dung văn bản tác phẩm mang tính chính trị, tư tưởng xã hội nhất định. Các tờ báo, chương trình phát thanh, truyền hình đều sử dụng linh hoạt và phong phú các thể loại báo chi dé thé hiện nội dung với mức độ giá trị khác nhau về từng vấn đề, sự kiện, con người cụ thể của đời sông xã hội.
Dựa vào lý luận cũng như thực tiễn hoạt động báo chí, chúng ta có thể hệ thong các thé loại báo chí thành ba nhóm chính sau đây: Nhóm thể loại chính luận gồm: Xã luận, bình luận, chuyên luận, bài phê bình., đặc điểm bao trùm của nhóm này là thông tin lý lẽ (luận chứng). Nhóm thé loại thông tan bao gồm: Tin, phỏng vấn, tường thuật, bài phản ánh, điểm báo. Đặc điểm bao trùm của nhóm này là thông tin sự kiện, tôn trọng tính khách quan, cặn kẽ đến tối đa của nội dung phản ánh. Nhóm thể loại chính luận - nghệ thuật gồm: Ký, phóng sự, tiêu phẩm, ghi nhanh, câu chuyện báo chí.
Đặc điểm bao trùm chính là thông tin thâm mỹ. Ba nhóm thể loại cơ bản trên đã hợp thành hệ thống thể loại báo chí tương đối hoàn chỉnh. Việc phân chia thành các nhóm và các thé loại trên chủ yếu dựa vào đặc điểm và tính trội của từng thể loại và cũng chi là tương đối. Trong mỗi nhóm đều mang toàn bộ những đặc điểm chung vốn có của cả hệ thống, là sự kết hợp của thông tin sự kiện, thông tin lý lẽ và thông tin thâm 13 mỹ, dưới đặc điểm bao trùm là thông tin xác thực và thông tin thời sự.
Bình luận Bình luận được xem xét ở hai góc độ. Một là xem xét bình luận với ý nghĩa một phương pháp (cách đánh giá, bàn luận về một sự kiện, hiện tượng, một vấn dé nào đó dé đi đến sự nhận thức đầy đủ và sâu sắc về vấn đề đó và những điều do vấn đề gợi ra) được sử dụng trong tất cả các hình thức đăng tải như trong bản tin, xã luận, ký sự. Thứ hai là xem xét bình luận với tư cách là một thể loại báo chí chính luận, mang tính chat tong hợp, trong đó bao gồm các yêu t6 giải thích, phân tích và có khi cả chứng minh. Bình luận theo nghĩa thông thường va đơn giản nhất còn được hiểu là ý kiến, quan điểm của một người về van dé nào đó.
Nhưng dé hiểu về một bình luận một cách đầy đủ, phải luôn gan với su lập luận, đánh giá trên cơ sở những lý lẽ, căn cứ logic, thuyết phục chứ không phải chỉ mang tính cảm tính đơn thuần. Theo Tir điển tiếng Việt (2003) của Viện Ngôn ngữ học, định nghĩa bình luận là: “Ban và nhận định, đánh gia về một tình hình, một vấn dé nào đó” [42. Trong đó bình là “tỏ ý khen chê, nhằm bình phẩm; đánh giá”, còn luận là “bàn bạc, dựa vào lý lẽ mà suy ra”. Cuốn “Giáo trình nghiệp vụ bao chi” cho rang: “Bình luận là một hoạt động tự nhiên cua lý tính.
Con người có tri giác lành mạnh, đứng trước một hiện tượng, đứng trước một sự kiện hoặc một vấn đề nay ra trong cuộc song đều có bình luận theo phạm vi, nội dung và hệ tu tưởng nhất định” [40, tr. Còn theo Từ điển Bách khoa Việt Nam, bình luận là: “Phân tích, nhận định, đánh gia về một van dé (chính trị, kinh tế, văn hóa, kỹ thuật.) trên báo, đài, vô tuyến truyện hình để tuyên truyện, pho biến, thuyết phục người đọc, người nghe. Bình luận chủ yếu là vận dụng trí tuệ và tư duy logic dé phân tích, đánh giá. Bình luận là vũ khí của bdo chí và các phương tiện truyén thông đại 14 chúng khác khi thực hiện chức năng thông tin, tuyên truyén.
Thể loại bình luận Từ những phân tích về thể loại báo chí ở mục 1.1, chúng ta thấy thé loại bình luận là một trong những thé loại chính của chính luận báo chí. Theo các tài liệu lý luận báo chí của nhiều nước trên thế giới thì bình luận trên báo chí đã có từ lâu. Karel Storkan cho rằng bình luận có từ đầu thế kỷ 19 ở Anh và Pháp. Bình luận trở thành công cụ quan trọng trong cuộc dau tranh của phong trào dân chủ của Nga ở thế kỷ XIX.
So với nhiều nước trên thế giới, báo chí Việt Nam ra đời muộn hơn, cho nên cũng như các thé loại khác, thé loại bình luận xuất hiện trên các ấn phẩm định kì khi đã là một thé loại tương đối hoàn chỉnh. Ngay cả tên gọi bình luận ở mỗi giai đoạn cũng khác nhau. Năm 1961, Hội Nhà báo Việt Nam dùng khái niệm “ngôn luận của báo” dé chỉ thé loại này. Năm 1974, một số dịch giả người Việt khi dịch từ tiếng Nga dùng từ “/udn văn”.
Năm 1976, ông Luu Quý Kỳ trong một lần nói chuyện với các phóng viên trẻ của tờ “Sài Gòn Giải phóng” thì gọi thể loại này với cái tên “nghi luận”. Đến năm 1978, các tác giả cuốn Giáo trình nghiệp vu báo chí của Trường Tuyên huấn Trung ương gọi thể loại này là “bình luận trên báo ”. Hiện nay, khi đề cập đến bình luận thì các tài liệu và sách tham khảo nghiệp vụ báo chí cũng chưa có một khái niệm đồng nhất về thể loại này. Cuốn “Giáo trình Nghiệp vụ báo chí” cho rằng: “Bình luận là sự vận dung cụ thể quan điểm của Chủ nghĩa Mác-Lênin và đường lối của Dang ta dé phân tích những van dé mới nảy sinh, những hành động thực tiễn của quan chúng.