Nghiên cứu giải pháp chuỗi cung ứng tôm nuôi - Đại học Bình Dương

Giải pháp hoàn thiện chuỗi cung ứng sản phẩm tôm nuôi giúp các hộ gia đình tại Cà Mau nâng cao hiệu quả kinh tế. Nghiên cứu tập trung vào các khâu từ nuôi

• Tác giả: Nguyễn Hồng Nhã
• Người hướng dẫn: PGS.Đỗ Phú Trần Tình
• Trường học: Đại học Bình Dương
• Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
• Đề tài: Một số giải pháp hoàn thiện chuỗi cung ứng sản phẩm tôm nuôi của các hộ gia đình nuôi tôm ở Cà Mau
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Bình Dương

Tóm tắt

I. Tổng quan về chuỗi cung ứng sản phẩm tôm nuôi ở Cà Mau

Cà Mau là tỉnh có tiềm năng lớn trong nuôi trồng thủy sản xuất khẩu với diện tích 299,8 nghìn ha và sản lượng khoảng 306,7 nghìn tấn mỗi năm. Nuôi tôm là ngành mũi nhọn của tỉnh với diện tích 280,2 nghìn ha, sản lượng đạt khoảng 150 nghìn tấn. Năm 2015, kim ngạch xuất khẩu thủy sản toàn tỉnh đạt 1,2 tỷ USD, riêng sản phẩm tôm chiếm 903,6 triệu USD, tương đương 75,3% tổng kim ngạch. Sản phẩm tôm Cà Mau đã có mặt trên 90 quốc gia và vùng lãnh thổ với các thị trường chính là EU, Mỹ và Nhật Bản. Chuỗi cung ứng sản phẩm tôm nuôi (CCUSPTN) là hệ thống các tổ chức tham gia thực hiện hoạt động chuyên môn hóa từ cung cấp đầu vào, nuôi trồng, chế biến đến phân phối sản phẩm. Hộ nuôi tôm là tác nhân trung tâm, hoạt động của hộ ảnh hưởng trực tiếp đến toàn bộ chuỗi. Tuy nhiên, ngành hàng tôm Cà Mau đang phát triển thiếu bền vững với nhiều thách thức cần giải quyết.

1.1. Thực trạng phát triển ngành tôm nuôi tại Cà Mau

Ngành tôm nuôi Cà Mau phát triển nhanh về quy mô nhưng còn nhiều bất cập. Diện tích nuôi tôm chiếm phần lớn diện tích nuôi trồng thủy sản tỉnh. Sản phẩm tôm xuất khẩu sang hơn 90 quốc gia với kim ngạch năm 2015 đạt 903,6 triệu USD. Các thị trường chính gồm EU chiếm 18,3%, Mỹ chiếm 16,53% và Nhật Bản chiếm 12,84%. Tuy nhiên, sự phát triển này thiếu tính bền vững do phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên và thiếu liên kết chặt chẽ giữa các tác nhân trong chuỗi cung ứng.

1.2. Vai trò của hộ gia đình nuôi tôm trong chuỗi cung ứng

Hộ gia đình nuôi tôm đóng vai trò tác nhân trung tâm trong chuỗi cung ứng sản phẩm tôm nuôi. Họ trực tiếp sản xuất ra sản phẩm tôm, quyết định chất lượng và sản lượng đầu ra. Hoạt động của hộ nuôi ảnh hưởng đến tất cả tác nhân ở thượng nguồn như nhà cung cấp giống, thức ăn, thuốc thủy sản và hạ nguồn như thương lái, nhà máy chế biến. Việc nâng cao hiệu quả sản xuất của hộ nuôi là nền tảng để hoàn thiện toàn bộ chuỗi cung ứng.

II. Phân tích vấn đề trong chuỗi cung ứng tôm nuôi Cà Mau

Chuỗi cung ứng sản phẩm tôm nuôi ở Cà Mau đang đối mặt nhiều thách thức lớn. Thứ nhất, mối liên kết giữa các tác nhân trong chuỗi còn lỏng lẻo, thiếu hợp đồng ràng buộc rõ ràng. Hộ nuôi tôm chủ yếu bán sản phẩm qua thương lái trung gian, dẫn đến lợi nhuận bị phân tán. Thứ hai, chi phí sản xuất tăng cao do giá thức ăn, con giống và thuốc thủy sản biến động. Thứ ba, khả năng truy xuất nguồn gốc sản phẩm còn hạn chế, ảnh hưởng đến uy tín trên thị trường quốc tế. Thứ tư, ô nhiễm môi trường nuôi trồng ngày càng nghiêm trọng do xử lý nước thải chưa tốt. Thứ năm, kiến thức và kỹ thuật nuôi tôm của hộ gia đình còn nhiều hạn chế, đặc biệt trong áp dụng công nghệ mới. Các yếu tố kinh tế, xã hội và môi trường tác động trực tiếp đến hiệu quả hoạt động chuỗi cung ứng.

2.1. Thiếu liên kết giữa các tác nhân trong chuỗi cung ứng

Mối liên kết giữa các tác nhân trong chuỗi cung ứng tôm nuôi Cà Mau còn yếu kém. Hộ nuôi tôm thiếu hợp đồng dài hạn với nhà cung cấp đầu vào và đơn vị thu mua. Thương lái trung gian chi phối giá cả, khiến nông dân chịu thiệt thòi. Sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các tác nhân nhưng thiếu cơ chế hợp tác rõ ràng gây ra rủi ro cho toàn bộ chuỗi. Việc phân chia lợi ích không công bằng giữa các khâu là nguyên nhân chính khiến chuỗi hoạt động kém hiệu quả.

2.2. Hạn chế về truy xuất nguồn gốc và chất lượng sản phẩm

Truy xuất nguồn gốc sản phẩm tôm nuôi là thách thức lớn tại Cà Mau. Quá trình thu thập thông tin từ sản phẩm cuối cùng về nơi sản xuất ban đầu chưa được thực hiện đầy đủ. Thông tin về giống tôm, thức ăn, thuốc thủy sản và quy trình nuôi chưa được ghi chép hệ thống. Điều này ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng của các thị trường nhập khẩu khó tính như EU, Mỹ. Nâng cao truy xuất nguồn gốc giúp tăng giá trị sản phẩm và xây dựng niềm tin người tiêu dùng.

III. Giải pháp hoàn thiện chuỗi cung ứng sản phẩm tôm nuôi

Hoàn thiện chuỗi cung ứng sản phẩm tôm nuôi đòi hỏi nhiều giải pháp đồng bộ. Trước hết, cần tăng cường liên kết giữa các tác nhân thông qua hợp đồng dài hạn và cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng. Áp dụng hệ thống quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn quốc tế như GlobalGAP, ASC để nâng cao giá trị sản phẩm. Đầu tư công nghệ truy xuất nguồn gốc blockchain giúp theo dõi sản phẩm từ ao nuôi đến bàn ăn. Xây dựng mô hình nuôi tôm bền vững, giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Đào tạo kỹ thuật nuôi tôm cho hộ gia đình, nâng cao kiến thức về quản lý dịch bệnh và sử dụng thức ăn hiệu quả. Phát triển chuỗi giá trị tôm gắn với bảo vệ môi trường sinh thái. Đẩy mạnh xúc tiến thương mại, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Các giải pháp này cần được triển khai đồng thời và có lộ trình cụ thể để đạt hiệu quả cao nhất.

3.1. Tăng cường liên kết và hợp tác giữa các tác nhân chuỗi

Giải pháp cốt lõi là xây dựng mối liên kết bền vững giữa các tác nhân trong chuỗi. Cần thiết lập hợp đồng mua bán dài hạn giữa hộ nuôi và nhà cung cấp giống, thức ăn. Hình thành tổ hợp tác, hợp tác xã nuôi tôm để tăng sức đàm phán. Xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích minh bạch, đảm bảo lợi nhuận công bằng cho từng khâu. Phát triển mô hình liên kết dọc từ sản xuất đến chế biến và tiêu thụ giúp giảm chi phí trung gian, tăng giá trị gia tăng cho sản phẩm tôm.

3.2. Ứng dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc và quản lý chất lượng

Áp dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc là giải pháp quan trọng để nâng cao giá trị sản phẩm tôm. Hệ thống truy xuất cho phép thu thập thông tin từ sản phẩm cuối cùng về giống tôm, thức ăn, thuốc thủy sản và quy trình nuôi. Công nghệ blockchain giúp đảm bảo tính minh bạch và chống giả mạo thông tin. Song song đó, triển khai các tiêu chuẩn quản lý chất lượng quốc tế như GlobalGAP, ASC giúp sản phẩm tôm đáp ứng yêu cầu khắt khe của thị trường xuất khẩu, nâng cao khả năng cạnh tranh.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn cho ngành tôm Cà Mau

Nghiên cứu về hoàn thiện chuỗi cung ứng sản phẩm tôm nuôi ở Cà Mau mang lại nhiều giá trị thực tiễn. Phân tích chuỗi cung ứng giúp nhận diện lợi thế cạnh tranh tại từng công đoạn, từ đó xây dựng chiến lược phát triển phù hợp. Việc truy xuất nguồn gốc sản phẩm nâng cao chất lượng và đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng. Phát triển bền vững ngành hàng tôm đòi hỏi đạt hiệu quả trên cả ba mặt kinh tế, xã hội và môi trường. Các giải pháp đề xuất bao gồm tăng cường liên kết tác nhân, ứng dụng công nghệ quản lý chất lượng và đào tạo kỹ thuật nuôi tôm. Cần có sự phối hợp giữa chính quyền địa phương, doanh nghiệp và hộ nuôi tôm để triển khai hiệu quả. Chính sách hỗ trợ về vốn, kỹ thuật và xúc tiến thương mại đóng vai trò then chốt. Hoàn thiện chuỗi cung ứng là nền tảng để ngành tôm Cà Mau phát triển bền vững, nâng cao thu nhập cho người nuôi tôm gia đình.

4.1. Ý nghĩa của phân tích chuỗi cung ứng đối với ngành tôm

Phân tích chuỗi cung ứng giúp xác định tác nhân chi phối và tác nhân cản trở hoạt động của chuỗi. Qua đó, mỗi tác nhân hiểu rõ điểm mạnh, yếu để điều chỉnh chiến lược kinh doanh. Phân tích còn giúp nhận diện lợi thế cạnh tranh nằm ở công đoạn nào trong chuỗi. Kết quả phân tích là cơ sở để đề xuất giải pháp hoàn thiện phù hợp với thực tiễn địa phương. Đây là công cụ quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động của toàn bộ chuỗi cung ứng tôm nuôi.

4.2. Hướng phát triển bền vững cho ngành hàng tôm Cà Mau

Phát triển bền vững ngành hàng tôm Cà Mau cần đạt được hiệu quả trên ba trụ cột kinh tế, xã hội và môi trường. Về kinh tế, tăng giá trị gia tăng sản phẩm và lợi nhuận cho người nuôi. Về xã hội, tạo việc làm ổn định và nâng cao thu nhập cộng đồng. Về môi trường, giảm thiểu ô nhiễm từ hoạt động nuôi tôm, áp dụng mô hình sinh thái. Các giải pháp hoàn thiện chuỗi cung ứng là cơ sở để ngành hàng tôm nuôi phát triển bền vững trong dài hạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1.1 Tính cấp thiết của đề tài Việt Nam là một trong những quốc gia xuất khẩu mặt hàng thủy sản hàng đầu thế giới. Kim ngạch xuất khẩu thủy sản năm 2015 đạt 6,7 tỷ USD tăng 43,14% so với năm 2011, trong đó tôm là mặt hàng trong nhóm các mặt hàng thủy sản xuất khẩu chính của Việt Nam với giá trị xuất khẩu khoảng 2,68 tỷ USD. Sản phẩm tôm của Việt Nam đã có mặt trên 90/150 quốc gia và vùng lãnh thổ với các thị trường chính như: EU, Mỹ, Canada, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Đài Loan, Úc và các nước Asean Ngay từ những năm 1990, ngành n uôi tôm ở Việt Nam đã xuất hiện và sớm trở thành mặt hàng quan trọng trong ngành thủy sản. Qua hơn 20 năm phát triển, ngành nuôi tôm đã có sự phát triển mạnh mẽ với mức độ thâm canh ngày càng cao, kim ngạch xuất khẩu hàng năm đạt hơn 2 tỷ USD.

Ngành nuôi t ôm là một trong những ngành mà loại hình sản xuất chủ yếu là nông hộ, đang tồn tại và ngày càng phát huy thế mạnh trong bối cảnh hội nhập, từng bước khai thác hiệu quả các lợi thế cạnh tranh và khẳng định thế mạnh trên thị trường quốc tế. Chuỗi cung ứng nói chung và chuỗi cung ứng sản phẩm tôm nuôi nói riêng là một quá trình mà sản phẩm tôm nuôi được tạo ra và được chuyển đến người tiêu dùng cuối cùng. Nó bao gồm các tác nhân cơ bản: nhà cung ứng, hộ nuôi tôm, nhà phân phối, nhà bán lẻ, khách hàng trong mối liên hệ qua lại lẫn nhau. Chuỗi kết nối cung cầu trên thị trường là nơi chuyển tải thông tin về nhu cầu của người tiêu dùng về sản phẩm tôm nuôi đến với người nuôi tôm; chuỗi cung ứng có vai trò quan trọng đối với việc tổ chức và quản lý ngành hàng tôm nu ôi trong môi trường cạnh tranh hiện nay.

Vì vậy, Thủ thướng có đưa ra quan điểm trong Quyết định số 1690/QĐ-TTg, ngày 26/09/2010 về việc phê duyệt chiến lược phát triển ngành thủy 1 sản đến năm 2020, là “Tiếp tục chuyển dịch cơ cấu kinh tế và cơ cấu lao động cùng với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nghề cá gắn với việc tổ chức lại sản xuất ngành thủy sản ở tất cả các lĩnh vực: khai thác, nuôi trồng, cơ khí hậu cần dịch vụ và chế biến thủy sản theo chuỗi giá trị sản phẩm từ sản xuất nguyên liệu đến chế biến tiêu thụ, nhằm nâng cao hiệu quả tối ưu cho sản phẩm thủy sản Việt Nam”. Đây là cơ sở pháp lý để các ngành các cấp liên quan có trách nhiệm tổ chức thực hiện, cụ thể hóa chiến lược cho ngành và địa phương mình. Cà Mau là tỉnh trọng điểm về thủy sản c ủa cả nước cũng như của đồng bằng Sông Cửu Long. Trong những năm gần đây, tỉnh Cà Mau đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu sản xuất nhằm nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả trong nuôi tôm và trồng lúa theo chương trình đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu sản xuất ngư - nông - lâm nghiệp tỉnh Cà Mau ban hành theo Quyết định số: 16/2007/QĐ -UBND, ngày 25/05/2007, đưa kinh tế thuỷ sản vươn lên mạnh mẽ, đã làm cho đời sống kinh tế của người dân ngày càng tốt hơn.

Tuy người nông dân ở Cà Mau có thu nhập cao nhưng chưa ổn định, những hộ nuôi tôm còn gặp nhiều khó khăn và hạn chế nhất định như: Kỹ thuật nuôi tôm còn hạn chế, không kiểm soát được dịch bệnh, con giống và thức ăn, bên cạnh đó giá cả tôm nuôi không ổn định do biến động bất lợi của thị trường (Theo Viện quy hoạch ki nh tế thủy sản (2015), Quy hoạch phát triển nuôi trồng thủy sản tỉnh Cà Mau đến năm 2020, tầm nhìn năm 2030). Trước tình hình đó, tỉnh Cà Mau có chính sách hỗ trợ người nuôi tôm về vốn vay, tập huấn, chuyển giao công nghệ, kỹ thuật nuôi tôm, sản xuất tôm giống chất lượng tốt theo hướng nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả, tạo điều kiện thuận lợi cho hộ nuôi mở rộng diện tích nuôi. Để ngành nuôi tôm phát triển bền vững ở tỉnh Cà Mau, ngoài chính sách hỗ trợ nói trên, cần phải thiết lập và phân tích chuỗi cung ứng sản phẩm tôm nuôi một cách thích hợp, đó là công cụ quản lý có tính chất hệ thống đối với quá trình tổ chức sản xuất sản phẩm trong điều kiện nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế. Từ thực trạng của chuỗi cung ứng sản phẩm tôm nuôi và bối cảnh hội nhập 2 của nền kinh tế, tỉnh Cà Mau đòi hỏi phải có những giải pháp thiết thực và hữu hiệu để hoàn thiện các mối liên kết giữa các tác nhân trong chuỗi thông qua các chức năng hoạt động của n ó nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế, khả năng cạnh tranh và phát triển ngành tôm nuôi bền vững ở tỉnh Cà Mau.

Chính vì lý do đó tôi chọn đề tài: “Một số giải pháp hoàn thiện chuỗi cung ứng sản phẩm tôm nuôi của các hộ gia đình nuôi tôm ở Cà Mau” làm đề tài nghiên cứu.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài 1.1 Các công trình nghiên cứu về chuỗi sản phẩm nông nghiệp, sản phẩm tôm nuôi Trong thời gian gần đây có một số tác giả trong và ngoài nước nghiên cứu về chuỗi cung ứng sản phẩm các mặt hàng về nông nghiệp và thủy sản, trong đó: - Rodrigo R. Frei và đồng sự (2009) nghiên cứu ‘‘Phân tích chuỗi sản xuất nuôi tôm biển ở miền Nam Brazil”. Đây là nghiên cứu được chuẩn bị kỹ lưỡng với mục đích là xác định và mô tả các liên kết chính của chuỗi sản xuất tôm biển ở vùng Laguna thuộc bang Santa Catarina, Brazil. Nghiên cứu này đã tiến hành 90 cuộc phỏng vấn, lập sơ đồ hoạt động theo chức năng của chuỗi sản xuất từ các yếu tố đầu vào cần thiết cho sản xuất đến thời điểm mua tôm của người tiêu dùng cuối cùng.

Kết quả chỉ ra rằng toàn bộ chuỗi sản xuất đòi hỏi phải tác động từ việc cải thiện điều kiện vệ sinh và di truyền của ấu trùng đến thương mại hóa sản phẩm. Giảm quan liêu trong các cơ quan công cộng tạo điều kiện để người nuôi tiếp cận tín dụng nhằm đầu tư tốt hơn, cải tiến trong hoạt động sản xuất, đào tạo lao động có trình độ kỹ thuật cao, giảm chi phí sản xuất thông qua tiêu chuẩn hóa các quy định trong sản xuất và thương mại trong nước bằng các chính sách của chính phủ [ 28]. - Đỗ Thanh Hải (2010), luận văn thạc sĩ với đề tài “Nghiên cứu chuỗi cung ứng cây cảnh tại huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên”. Nghiên cứu này được thực hiện trên cơ sở số liệu thu thập được từ 100 hộ sản xuất cây cảnh và 50 tác nhân khác tham gia chuỗi cung ứng cây cảnh tại huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên.

Qua 3 nghiên cứu cho thấy, quá trình phân phối lợi nhuận là không đồng đều, người sản xuất bị thua thiệt. Cụ thể, người sản xuất bỏ ra chi phí lớn nhất trong chuỗi 79,88% nhưng hiệu quả kinh tế không cao, chỉ đạt cao nhất là 2,82 lần khi bán trực tiếp cho người tiêu dùng, bằng 1/4 lần tỷ suất của người bán buôn. Trong người bán buôn chỉ bỏ ra chi phí tăng thêm rất thấp nhưng lợi nhuận lại chiếm 35,75% lợi nhuận toàn chuỗi và có tỷ lệ lợi nhuận trên chi phí đầu tư lớn nhất 9,29 lần. Đối với người bán lẻ chiếm 30,95% lợi nhuận toàn chuỗi, tỷ suất lợi nhuận trên chi phí đạt 5,92 lần.

Bên cạnh đó tác giả còn phân tích dòng thông tin trong chuỗi cung ứng như là phương thức giao dịch, trao đổi thông tin và nguồn thông tin giữa các thành viên trong chuỗi. Sự trao đổi thông tin mua bán giữa người sản xuất với người thu gom, bán buôn với người bán lẻ được đánh giá là rất chặt chẽ , vì họ mua bán với nhau theo hợp đồng với khối lượng lớn. Từ đó tác giả đưa ra một số nhóm giải pháp: nhóm giải pháp về sản xuất và nâng cao chất lượng sản phẩm, nhóm giải pháp về mở rộng thị trường và nhóm giải pháp tăng cường mối liên kết giữa các thành viên trong chuỗi nhằm hoàn thiện chuỗi cung ứng cây cảnh tại địa bàn nghiên cứu [8]. - Mai Văn Xuân, Lê Văn Thu (2011) nghiên cứu về “Phân tích chuỗi cung ứng sản phẩm tôm nuôi trên địa bàn huyện Thăng Bình, tỉnh Quãng Nam”.

Nghiên cứu này được thực hiện trên cơ sở số liệu thu thập được từ 80 hộ nuôi tôm và 45 tác nhân khác tham gia chuỗi cung ứng sản phẩm tôm nuôi trên địa bàn huyện Thăng Bình. Kết quả phân tích chuỗi cung cho thấy các hộ nuôi nắm bắt thông tin thị trường trong chuỗi rất hạn chế, luôn bị tư thương ép giá, ép phẩm cấp; bên cạnh đó còn khó khăn về vốn, kỹ thuật nuôi nên lợi nhuận thu được của hộ nuôi tính theo chu kỳ kinh doanh thấp hơn các tác nhân khác trong chuỗi dẫn đến nhiều bất lợi cho người nuôi tôm. Mặt khác, sự hợp tác trong chuỗi cung thiếu sự ràng buộc giữa các tác nhân tham gia, các công ty CB&XK thủy sản chưa tích hợp theo chiều dọc, liên kết với hộ nuôi để tạo ra lợi thế cạnh tranh của mình. Nghiên cứu 4 cho thấy mặc dù gặp phải một số trở ngại trong hoạt động của chuỗi nhưng tất cả các tác nhân đều đạt được kết quả và hiệu quả kinh doanh; chuỗi cung sản phẩm tôm nuôi của huyện có nhiều lợi thế so sánh và khả năng cạnh tranh cao.

Nghiên cứu đã đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện chuỗi cung để nâng cao hơn nữa khả năng cạnh tranh của sản phẩm và phát triển nghề nuôi tôm trên địa bàn huyện Thăng Bình một cách bền vững [35] - Phan Thị Hồng Yến (2014), luận văn thạc sĩ với đề tài nghiên cứu về “Giải pháp hoàn thiện chuỗi cung ứng sản phẩm sầu riêng tại huyện Cay Lậy tỉnh Tiền Giang”. Nghiên cứu được thực hiện trên cơ sở số liệu thu thập được từ 160 nông dân trồng sầu riêng, 30 người tiêu dùng và 45 tác nhân khác tham gia chuỗi cung ứng sản phẩm sầu riêng. Qua nghiên cứu cho thấy, Huyện Cai Lậy có lợi thế so sánh rất tốt để phát triển sản phẩm sầu riêng, góp phần phát triển kinh tế và việc làm cho khu vực nông thôn.