MỞ ĐẦU Giới thiệu khái quát chương trình môn Sinh học − Đối tượng và các lĩnh vực − Nêu được đối tượng và các lĩnh vực nghiên cứu của sinh học. nghiên cứu của sinh học − Mục tiêu của môn Sinh học − Trình bày được mục tiêu môn Sinh học. − Vai trò của sinh học − Phân tích được vai trò của sinh học với cuộc sống hằng ngày và với sự phát triển kinh tế –xã hội; vai trò sinh học với sự phát triển bền vững môi trường sống và những vấn đề toàn cầu. − Sinh học trong tương lai − Nêu được triển vọng phát triển sinh học trong tương lai.
− Các ngành nghề liên quan − Kể được tên các ngành nghề liên quan đến sinh học và ứng dụng sinh học. Trình bày được đến sinh học các thành tựu từ lí thuyết đến thành tựu công nghệ của một số ngành nghề chủ chốt (y – dược học, pháp y, công nghệ thực phẩm, bảo vệ môi trường, nông nghiệp, lâm nghiệp,. Nêu được triển vọng của các ngành nghề đó trong tương lai. Sinh học và sự phát triển − Trình bày được định nghĩa về phát triển bền vững.
bền vững − Trình bày được vai trò của sinh học trong phát triển bền vững môi trường sống. − Phân tích được mối quan hệ giữa sinh học với những vấn đề xã hội: đạo đức sinh học, kinh tế, công nghệ. Các phương pháp nghiên − Trình bày và vận dụng được một số phương pháp nghiên cứu sinh học, cụ thể: cứu và học tập môn Sinh + Phương pháp quan sát; 350 Nội dung Yêu cầu cần đạt học + Phương pháp tiến hành các thí nghiệm sinh học trong chương trình giáo dục thường xuyên. − Nêu được một số vật liệu, thiết bị nghiên cứu và học tập môn Sinh học.
− Trình bày và vận dụng được các kĩ năng trong tiến trình nghiên cứu: + Quan sát: logic thực hiện quan sát; thu thập, lưu giữ kết quả quan sát; lựa chọn hình thức biểu đạt kết quả quan sát; + Xây dựng giả thuyết; + Thiết kế và tiến hành thí nghiệm; + Làm báo cáo kết quả nghiên cứu; GIỚI THIỆU CHUNG VỀ CÁC CẤP ĐỘ TỔ CHỨC CỦA THẾ GIỚI SỐNG − Khái niệm và đặc điểm của − Phát biểu được khái niệm cấp độ tổ chức sống. cấp độ tổ chức sống − Trình bày được các đặc điểm chung của các cấp độ tổ chức sống. − Các cấp độ tổ chức sống − Dựa vào sơ đồ, phân biệt được cấp độ tổ chức sống. − Quan hệ giữa các cấp độ − Giải thích được mối quan hệ giữa các cấp độ tổ chức sống.
tổ chức sống SINH HỌC TẾ BÀO Khái quát về tế bào − Nêu được khái quát học thuyết tế bào. − Giải thích được tế bào là đơn vị cấu trúc và chức năng của cơ thể sống. Thành phần hoá học của tế bào − Các nguyên tố hoá học − Liệt kê được một số nguyên tố hoá học chính có trong tế bào (C, H, O, N, S, P). trong tế bào − Nêu được vai trò của các nguyên tố vi lượng, đa lượng trong tế bào.
− Nêu được vai trò quan trọng của nguyên tố carbon trong tế bào (cấu trúc nguyên tử C có thể liên kết với chính nó và nhiều nhóm chức khác nhau). 351 Nội dung Yêu cầu cần đạt − Nước trong tế bào − Trình bày được đặc điểm cấu tạo phân tử nước quy định tính chất vật lí, hoá học và sinh học của nước, từ đó quy định vai trò sinh học của nước trong tế bào. − Các phân tử sinh học trong − Nêu được khái niệm phân tử sinh học. tế bào − Trình bày được thành phần cấu tạo (các nguyên tố hoá học và đơn phân) và vai trò của các phân tử sinh học trong tế bào: carbohydrate, lipid, protein, nucleic acid.
− Nêu được một số nguồn thực phẩm cung cấp các phân tử sinh học cho cơ thể. − Vận dụng được kiến thức về thành phần hoá học của tế bào vào giải thích các hiện tượng và ứng dụng trong thực tiễn (ví dụ: ăn uống hợp lí; giải thích vì sao thịt lợn, thịt bò cùng là protein nhưng có nhiều đặc điểm khác nhau; giải thích vai trò của DNA trong xác định huyết thống, truy tìm tội phạm,. Cấu trúc tế bào − Tế bào nhân sơ − Mô tả được kích thước, cấu tạo và chức năng các thành phần của tế bào nhân sơ. − Tế bào nhân thực − Nêu được cấu tạo và chức năng của thành tế bào (ở tế bào thực vật) và màng sinh chất.
− Nêu được cấu tạo và chức năng của tế bào chất. − Nêu được cấu tạo và chức năng của ty thể và lục lạp. − Trình bày được cấu trúc của nhân tế bào và chức năng quan trọng của nhân. − Quan sát hình vẽ, lập được bảng so sánh cấu tạo tế bào thực vật và động vật.
− Lập được bảng so sánh tế bào nhân sơ và tế bào nhân thực. Trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng ở tế bào − Khái niệm trao đổi chất ở − Nêu được khái niệm trao đổi chất ở tế bào. tế bào 352 Nội dung Yêu cầu cần đạt − Sự vận chuyển các chất qua − Phân biệt được các hình thức vận chuyển các chất qua màng sinh chất: vận chuyển thụ động, màng sinh chất chủ động. Nêu được ý nghĩa của các hình thức đó.
Lấy được ví dụ minh hoạ. + Vận chuyển thụ động − Trình bày được hiện tượng nhập bào và xuất bào thông qua biến dạng của màng sinh chất. + Vận chuyển chủ động Lấy được ví dụ minh hoạ. + Nhập, xuất bào − Vận dụng những hiểu biết về sự vận chuyển các chất qua màng sinh chất để giải thích một số hiện tượng thực tiễn (muối dưa, muối cà).
− Làm được thí nghiệm và quan sát tính thấm có chọn lọc của màng sinh chất tế bào sống. − Các loại năng lượng − Phân biệt được các dạng năng lượng trong chuyển hoá năng lượng ở tế bào. − Giải thích được năng lượng được tích luỹ và sử dụng cho các hoạt động sống của tế bào là dạng hoá năng (năng lượng tiềm ẩn trong các liên kết hoá học). − Phân tích được cấu tạo và chức năng của ATP về giá trị năng lượng sinh học.
– Khái niệm chuyển hoá năng − Phát biểu được khái niệm chuyển hoá năng lượng trong tế bào. lượng trong tế bào − Enzyme − Trình bày được vai trò của enzyme trong quá trình trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng. Nêu được khái niệm, cấu trúc và cơ chế tác động của enzyme. − Nêu được các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động xúc tác của enzyme.
− Thực hành: làm được thí nghiệm phân tích ảnh hưởng của một số yếu tố đến hoạt tính của enzyme − Tổng hợp các chất và tích − Nêu được khái niệm tổng hợp các chất trong tế bào. Lấy được ví dụ minh hoạ (tổng hợp luỹ năng lượng trong tế bào protein, lipid, carbohydrate,. − Trình bày được quá trình tổng hợp các chất song song với tích luỹ năng lượng. − Nêu được vai trò quan trọng của quang hợp trong việc tổng hợp các chất và tích luỹ năng 353 Nội dung Yêu cầu cần đạt lượng trong tế bào thực vật.
− Nêu được vai trò của hoá tổng hợp và quang khử ở vi khuẩn. – Phân giải các chất và giải − Phát biểu được khái niệm phân giải các chất trong tế bào. phóng năng lượng trong tế − Nêu được các giai đoạn phân giải hiếu khí (hô hấp tế bào) và các giai đoạn phân giải kị khí bào (lên men). − Trình bày được quá trình phân giải các chất song song với giải phóng năng lượng.
− Nêu được mối quan hệ giữa tổng hợp và phân giải các chất trong tế bào. Thông tin ở tế bào − Khái niệm − Nêu được khái niệm về thông tin giữa các tế bào. − Sơ đồ − Dựa vào sơ đồ thông tin giữa các tế bào để minh họa cho khái niệm. Chu kì tế bào và phân bào − Chu kì tế bào và nguyên − Nêu được khái niệm chu kì tế bào.
Dựa vào sơ đồ, trình bày được các giai đoạn và mối quan phân hệ giữa các giai đoạn trong chu kì tế bào. − Dựa vào cơ chế nhân đôi và phân li của nhiễm sắc thể để giải thích được quá trình nguyên phân là cơ chế sinh sản của tế bào. − Trình bày được sự phân chia tế bào một cách không bình thường có thể dẫn đến ung thư. Trình bày được một số thông tin về bệnh ung thư ở Việt Nam.
Nêu được một số nguyên nhân và biện pháp phòng tránh ung thư. − Tuyên truyền phòng tránh ung thư. − Quá trình giảm phân − Dựa vào cơ chế nhân đôi và phân li của nhiễm sắc thể để giải thích được quá trình giảm phân, thụ tinh cùng với nguyên phân là cơ sở của sinh sản hữu tính ở sinh vật. − Lập được bảng so sánh quá trình nguyên phân và quá trình giảm phân.
354 Nội dung Yêu cầu cần đạt − Vận dụng kiến thức về nguyên phân và giảm phân vào giải thích một số vấn đề trong thực tiễn. Công nghệ tế bào − Nêu được khái niệm, nguyên lí công nghệ và một số thành tựu của công nghệ tế bào thực vật. − Nêu được khái niệm, nguyên lí công nghệ và một số thành tựu công nghệ tế bào động vật. − Liên hệ với các ngành nghề có liên quan đến công nghệ sinh học, công nghệ tế bào để tăng yêu thích bộ môn.
SINH HỌC VI SINH VẬT VÀ VIRUS Vi sinh vật − Khái niệm và các nhóm vi − Nêu được khái niệm vi sinh vật. Kể tên được các nhóm vi sinh vật. sinh vật − Phân biệt được các kiểu dinh dưỡng ở vi sinh vật. − Các phương pháp nghiên − Trình bày được một số phương pháp nghiên cứu vi sinh vật.
cứu vi sinh vật − Quá trình tổng hợp và phân − Nêu được một số ví dụ về quá trình tổng hợp và phân giải các chất ở vi sinh vật. giải ở vi sinh vật − Phân tích được vai trò của vi sinh vật trong đời sống con người và trong tự nhiên. − Quá trình sinh trưởng và − Nêu được khái niệm sinh trưởng ở vi sinh vật. Trình bày được đặc điểm các pha sinh trưởng sinh sản ở vi sinh vật của quần thể vi khuẩn.
− Kể tên được các hình thức sinh sản ở vi sinh vật nhân sơ và vi sinh vật nhân thực. − Trình bày được các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng của vi sinh vật.