Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Về khái niệm giao lưu - tiếp biến văn hóa Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, giao lưu và tiếp biến văn hóa là một vấn đề được rất nhiều những nhà xã hội học quan tâm. Liên quan đến khái niệm tương đối mới này, đã có một số những định nghĩa và nhận xét đáng chú ý. Từ điển Bách khoa Việt Nam cũng đưa ra định nghĩa: “giao lưu văn hóa là sự tiếp xúc văn hóa, trao đổi ảnh hưởng và tác động qua lại giữa các nền văn hóa của các dân tộc khác nhau”.
Trong định nghĩa này, có thể thấy hai điểm đáng chú ý như sau: thứ nhất, để có được giao lưu văn hóa cần có ít nhất hai nền văn hóa của các dân tộc khác nhau tác động qua lại với nhau; thứ hai, sự tác động qua lại đó dẫn đến hệ quả là sự trao đổi và ảnh hưởng qua lại lẫn nhau giữa các nền văn hóa. Từ định nghĩa cơ bản trên có thể hiểu một cách đơn giản: Giao lưu văn hóa là quá trình tiếp xúc, trao đổi, lựa chọn, tiếp nhận và chuyển hóa các giá trị văn hóa khác nhau, có thể (hoặc không) dẫn đến sự biến đổi văn hóa của mỗi chủ thể trong những hoàn cảnh lịch sử cụ thể. Song song với khái niệm Giao lưu văn hóa là khái niệm Tiếp biến văn hóa. Tiếp biến văn hóa là quá trình mà trong đó các thành viên của nhóm văn hóa thông qua niềm tin và hành vi của các nhóm khác, chuyển từ lối sống riêng của mình để thích ứng.
Định nghĩa về Tiếp biến văn hóa được đưa ra ở cuộc họp UNESCO châu Á tại Teheran năm 1978 như sau: “Tiếp biến văn hóa đó là sự tiếp xúc giữa những nhóm người khác nhau về văn hóa, do đó sinh ra những sự thay đổi về văn hóa (ứng xử, giao tiếp, tư duy…) ở trong mỗi nhóm”. Tiếp biến văn hóa là quá trình một nhóm người hay một cá nhân qua tiếp xúc trực tiếp và liên tục với một nhóm khác, tiếp thụ (tự nguyện hay bắt buộc, toàn bộ hay từng bộ phận) nền văn hóa của nhóm này. So với định nghĩa Giao lưu văn hóa, định 9 nghĩa Tiếp biến văn hóa nhấn mạnh vào một điểm đó là sự thay đổi về văn hóa. Hiện nay, khái niệm tiếp biến văn hóa được quan niệm đơn giản hơn: Tiếp biến văn hóa là quá trình một cá nhân khi tiếp xúc trực tiếp và liên tục với một cộng đồng hay một cá nhân khác (có hoặc không có ý thức) hấp thụ nhiều hay ít nền văn hóa của cộng đồng hay các cá nhân này.
Tiếp biến văn hóa có thể xảy ra theo con đường kinh tế, tôn giáo, tư tưởng, văn hóa nghệ thuật….Trong bối cảnh hòa bình hay gắn với áp đặt về chính trị. Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, giao lưu và tiếp biến văn hóa thường đi đôi với nhau tạo thành một tổ hợp khái niệm giao lưu - tiếp biến văn hóa. Giao lưu - tiếp biến văn hóa trong tiếng Anh được định danh bằng các từ như: Acculturation, Cultural contacts hoặc Cultural exchanges. Tác giả của Đề cương những bài giảng giao lưu, tiếp biến văn hóa trong lịch sử Việt Nam, đưa ra khái niệm về thuật ngữ “giao lưu - tiếp biến văn hóa” với nghĩa là hiện tượng xảy ra khi những nhóm người có văn hóa khác nhau, gặp nhau (tiếp xúc trực tiếp và lâu dài), gây ra sự biến đổi về mô thức văn hóa so với ban đầu của hai chủ thể.
Như vậy có thể thấy, giao lưu - tiếp biến văn hóa bắt nguồn từ sự tiếp xúc giữa các nền văn hóa, và thể hiện ở sự thay đổi trong quá trình tiếp xúc đó. Hiện tượng này là quy luật có tính phổ biến trong tiến trình lịch sử và văn hóa của nhân loại. Sự tồn tại, phát triển của các cộng đồng, dân tộc dù ở bình diện nào cũng gắn với kế thừa, giao lưu, tiếp xúc, tiếp biến văn hóa. Trên thực tế, có thể điểm qua một số vùng văn hóa có sự giao lưu và tiếp biến nổi bật như: vùng văn hóa Á Đông (Trung Quốc, Hà Quốc, Nhật Bản…), vùng văn hóa Nam Á (Ấn Độ), Vùng văn hóa Đông Nam Á (các quốc gia trong khối Asean), vùng văn hóa Châu Âu, vùng văn hóa Bắc Mỹ, vùng văn hóa Mỹ Latin… 1.
Truyện thơ Nôm Tày có cùng cốt truyện với truyện thơ Nôm Kinh 1. Tình hình khảo cứu, sưu tầm, dịch thuật Đầu tên, chúng ta biết đến Phạm Tử - Ngọc Hoa, Thạch Sanh, Tống Tân - Cúc Hoa, Nhị Độ Mai,…Trong bài viết “Mấy ý nghĩ về truyện thơ cổ Tày - 10 Nùng”, do nhà thơ Nông Quốc Chấn giới thiệu, xuất bản năm 1964. Trong bài viết này, tác giả đã đánh giá và có những nhận xét vô cùng quan trọng về nền văn văn học Tày - Nùng, có hai nội dung chủ yếu của những truyện thơ trên (thứ nhất là tính cách anh hùng, chí khí dũng cảm, tinh thần vượt khó khăn gian khổ để vươn tới đích; thứ hai, thiết tha với quyền sống của con người lao động, yêu quý chính nghĩa và điều kiện, căm thù phi nghĩa và tội ác, những yếu tố tiêu cực). Bài viết còn có những nhận định quan trọng về hình thức nghệ thuật của truyện thơ như: cách bố cục câu truyện, bút pháp mô tả, thể thơ và thơ.
Theo nghiên cứu về truyện thơ Nôm của tác giả Lục Văn Pảo, năm 1992, trong Tạp chí Văn hóa dân gian, số 3 đã có bài viết “Truyện Nôm Tày”. Ông đã đưa ra những lý lẽ thuyết phục rằng: “Truyện thơ Tày là sản phẩm song trùng, một mặt là sản phẩm của một loaị hình thức văn học dân tộc ra đời, song cũng là sản phẩm được sinh ra bởi chữ Nôm. Không có chữ Nôm Tày thì không có truyện thơ Nôm Tày tồn tại như ngày nay”. Tác giả đã đưa ra một danh mục truyện thơ Tày được sưu tầm trong nhiều năm, hồm có 47 truyện (trong đó có 39 truyện thuộc nhóm truyện do người Tày sáng tác, 06 truyện bắt nguồn từ các truyện Nôm Kinh, 02 truyện có nguồn gốc từ truyện dân gian Trung Quốc), đây là số lượng tác phẩm có quy mô đồ sộ mà ít dân tộc nào sánh được.
Ở đó trong bài viết tác giả đã khẳng đinh rằng: “Xét về nội dung, những truyện thơ này phản ánh cuộc sống của người Tày khá phong phú, đa dạng. Việc tìm hiểu tư tưởng xã hội người Tày trong lịch sử, nhất là bộ phận phong tục tập quán, nếp sống đã qua thì kho tàng này dường như chiếm được vị trí độc tôn nếu không muốn nói là duy nhất…”[36,17]. Tác giả của truyện thơ Nôm Tày Các nhà nghiên cứu có rất nhiều cách đánh giá nhận xét, đánh giá các tiêu chí đưa ra để khẳng định một tác phẩm nào đó thuộc loại hình văn học dân gian hay không hay nó là văn học viết. Theo quan niệm truyền thống, một tác phẩm được coi là văn học dân gian khi nó mang những đặc trưng sau đây: sáng tác của 11 tập thể, hình thức truyền miệng, có tính dị bản, hay sự phân chia thành các tuyến nhân vật đối lập (thiện - ác) trong một vài thể loại của văn học dân gian - đặc biệt trong truyện cổ tích cũng là một tiêu chí nhận diện, phân loại.
Gần đây, khi nghiên cứu một số truyện thơ Nôm Tày nói chung và truyện thơ Nôm Tày có cùng cốt truyện với truyện thơ Nôm Kinh nói riêng, chúng tôi thấy không phải như vậy. Có nhiều ý kiến cho rằng: “Truyện Nôm khuyết danh (kể cả Nôm Kinh hay Nôm Tày) đều là những sáng tác dân gian”. Trên thực tế, điều này cần phải được xem xét một cách có hệ thống mới có thể đưa ra những kết luận chính xác. Đầu tiên, người ta cho rằng: “Bản quyền các sáng tác dân gian (ca dao, dân ca, tục ngữ, câu đố, hò, vè, truyền thuyết, cổ tích thuộc về tập thể…) đều là những sáng tác của tập thể trong thời gian dài.
Nhưng vì tập thể là rất lớn, không phải là một cá nhân nào cụ thể, nên sáng tác tập thể lại được gắn cho một cách gọi khác đó là “vô danh” hay “khuyết danh” và “tác phẩm khuyết danh” thường được coi là sáng tác của người bình dân”. Do nhận định như vậy, nên các tác phẩm truyện Nôm khuyết danh của người Kinh còn có cách gọi khác là “truyện Nôm bình dân” [36,18]. Tuy nhiên, ở các tác phẩm truyện thơ Nôm Tày lại có chỗ khác biệt. Theo chúng tôi, người viết truyện thơ Nôm Tày chắc chắn là các nho sĩ, vì nếu không được học hành, đào tạo bài bản về chữ Hán, chữ Nôm thì không thể biết chữ Nôm Tày và từ đó không thể sáng tác ra truyện thơ Nôm Tày - loại truyện thơ của người Tày được viết bằng văn tự Nôm Tày (được trí thức bản tộc người Tày sáng tạo ra trên cơ sở chữ Hán, chữ Nôm và lối phát âm của người Tày nhằm văn bản hóa tiếng Tày).
Thêm vào đó, theo một số nhà nghiên cứu về văn hóa dân gian Tày, người bình dân chỉ có thể sáng tác ra những câu Sli, lượn hay ca dao Tày mà thôi, khó có thể đủ trình độ để sáng tác truyện thơ như nho sĩ. Như vậy, coi truyện thơ Nôm Tày là những sáng tác của người bình dân thì phần khiên cưỡng. Giới thiệu tóm tắt một số truyện thơ Nôm Tày và truyện thơ Nôm Kinh có cùng cốt truyện 12 Khi nghiên cứu riêng nhóm các tác phẩm truyện thơ Nôm Tày có cùng cốt truyện với truyện thơ Nôm Kinh, có một điều dễ nhận thấy khi sáng tác các truyện thơ này trên cơ sở cốt truyện của người Kinh, các tác giả người Tày để lại nhiều dấu ấn sáng tạo riêng biệt. Các truyện thơ Nôm Tày có cùng cốt truyện với truyện thơ Nôm Kinh, chúng tôi giới thiệu ba tác phẩm truyện thơ Nôm Tày Phạm Tử - Ngọc Hoa, Thạch Seng, Tống Tân - Cúc Hoa trong tương quan so sánh với truyện thơ Nôm Kinh có cùng cốt truyện, tất cả truyện thơ đều mang giá trị nghệ thuật sâu sắc.
Về cốt truyện, tác phẩm này cơ bản giống với truyện thơ Nôm của người Kinh song khác về hình thức thể hiện. Truyện thơ Nôm Kinh dùng thể thơ lục bát còn truyện thơ Nôm Tày dùng thể thơ thất ngôn trường thiên và được viết bằng chữ Nôm Tày, thêm vào đó, bản sắc văn hóa Tày thể hiện rất rõ nét trong tác phẩm.