Chương 1: Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu Chương 2: Tổ chức và phương pháp nghiên cứu Chương 3: Kết quả nghiên cứu CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Khái niệm bạo lực và hành vi bạo lực 1. Khái niệm bạo lực Theo Từ điển Tiếng Việt thì “Bạo lực” được hiểu là “sức mạnh dùng để trấn áp, cưỡng bức hoặc lật đổ” [14, tr.39] Còn theo Từ điển Xã hội học thì “Bạo lực” được hiểu là các hành vi có khuynh hướng hủy diệt như một phương tiện tối hậu để thực thi quyền lực trong khuôn khổ quan hệ trên dưới một chiều dựa trên ưu thế bề ngoài, không có sự thừa nhận của người yếu thế [5, tr.22] Theo từ điển Anh – Việt “aggression” có nghĩa là hành hung. Trong tâm lý học có những tác giả sử dụng thuật ngữ “aggression” khi nói đến bạo lực.
Các quan điểm khi nói về bạo lực có thể chia ra thành hai xu hướng. Có những quan điểm chia bạo lực theo nghĩa hẹp của chuyên ngành chính trị học cho rằng bạo lực là một phương thức vận động chính trị, là “sức mạnh dùng để trấn áp, lật đổ chính quyền”. Một số quan điểm khác thì hiểu bạo lực như một hiện tượng xã hội, một phương thức hành xử trong các mối quan hệ xã hội, là những hành động mang tính chất chiếm đoạt làm tổn thương đến người khác và bị pháp luật trừng phạt. Tuy nhiên, nếu chỉ hiểu theo một trong hai cách trên thì mới chỉ nhìn nhận bạo lực theo một khía cạnh nhất định chứ chưa nhìn nhận theo hướng đa chiều nhiều góc độ.
Hiểu một cách chung nhất thì bạo lực không chỉ là một hành động 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gây tổn thương cả về thể chất và còn bao hàm cả những hành động gây tổn thương tinh thần người khác. Bạo lực không chỉ hiểu theo nghĩa “xâm hại”, mà bao gồm cả những hành vi gây tổn thương cho người khác dưới bất kỳ hình thức, phương tiện, mục đích nào. Nhưng quan điểm trên mới chỉ thể hiện được phần nào nội hàm của khái niệm bạo lực. Đó được hiểu là những hành động mang tính chất chiếm đoạt tổn thương đến người khác và bị pháp luật trừng phạt.
Ngày nay, quan điểm bạo lực không chỉ giới hạn ở những hành động làm tổn thương đến thể chất còn xét cả những hành động làm tổn thương đến tinh thần người khác trong gia đình và ngoài xã hội. Trong kỷ yếu hội thảo khoa học nghiên cứu giảng dạy và ứng dụng Tâm lý học – giáo dục trong thời kỳ hội nhập quốc tế, PGS- TS Phan Trọng Ngọ đã định nghĩa bạo lực là hành xử phi nhân tính, chúng là hành vi bất thường trong xã hội nhân văn. [dẫn theo 7] Theo quan niệm của tổ chức Y Tế Thế Giới thì bạo lực được coi là việc sử dụng cố ý lực lượng vật chất hay quyền lực nhằm đe dọa người khác hoặc chống lại một nhóm hoặc cộng đồng mà kết quả của nó có khả năng dẫn đến thương tích hoặc tử vong và tổn hại về tâm lý.[ dẫn theo 19] Từ việc đó tổng hợp lịch sử nghiên cứu về bạo lực và tham khảo một số định nghĩa về bạo lực khác nhau, chúng tôi xin được trình bày cách hiểu của mình như sau: Bạo lực được hiểu là sử dụng sức mạnh, quyền lực hay các hành động để cưỡng bức, trấn áp, đe dọa, hành hung… làm tổn thương đến thể chất, tinh thần, tâm lý người khác. Khái niệm về hành vi bạo lực Định nghĩa của Liên minh cứu trợ trẻ em quốc tế: Hành vi bạo lực thân thể và tinh thần là hành vi sử dụng vũ lực, lời nói hoặc các hành vi khác nhằm gây ra đau đớn hoặc thương tích.
Có một số nhóm hành vi bạo lực sau: 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Nhóm 1: hành vi bạo lực về thể chất là những hành vi trong đó cha mẹ dùng sức mạnh để khống chế, sử dụng hành động bằng chân tay, gậy gộc hoặc phương tiện…làm đau đớn, tổn thương thể chất trẻ. Có thể nói đến một số biểu hiện như: đánh đòn, tát tai, túm tóc, bắt quỳ gối, úp mặt vào tường… - Nhóm 2: Hành vi bạo lực tinh thần sử dụng những lời mắng chửi, dọa nạt, gây khống chế…gây đau khổ và làm tổn thương tinh thần trẻ như: + La hét, quát tháo, đe dọa với bộ mặt giận dữ và cử chỉ thô bạo + Chửi rủa và nói lời xúc phạm đến lòng tự trọng, danh dự và nhân phẩm đạo đức của trẻ. + Hành hạ những người yêu thương, gần gũi trẻ + Cô lập trẻ trong gia đình và các mối quan hệ bạn bè, người thân, người xung quanh; đối xử không công bằng giữa các con + Cha mẹ xâm phạm quyền riêng tư cá nhân như đọc trộm tư từ, nhật ký, ghi chép riêng, nghe lén điện thoại của trẻ, can thiệp một cách quá đáng và thô bạo vào những quyết định riêng của trẻ + Bếu riếu, chê bai, mắng nhiếc trẻ trước người lạ hoặc đám đông; có những cử chỉ, lời nói mà trẻ không thích, trẻ đã thể hiện thái độ rõ ràng nhưng cha mẹ cứ lặp đi lặp lại nhiều lần. + Cha mẹ có thái độ nghi ngờ, coi thường, không tin tưởng trẻ + Cha mẹ có những đòi hỏi yêu cầu quá cao so với khả năng của trẻ.
Ngoài những hành vi trực tiếp trên thì mâu thuẫn xung đột, những hành vi bạo lực giữa cha mẹ với nhau, sự bỏ mặc, sao nhãng của cha mẹ… cũng là những hành vi bạo lực tinh thần gián tiếp với trẻ. - Nhóm 3: Hành vi bạo lực kinh tế: + Không cung cấp tiền tiêu vặt, tiền đóng học, tiền sinh hoạt nhóm, sinh hoạt lớp…cho trẻ khi trẻ xin hoặc nếu có thì mặt nặng mày nhẹ, mắng, thậm chí đánh đòn. + Bắt làm việc quá sức 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mọi cách phân chia chỉ mang tính tương đối vì trong một hành vi bạo lực dạng này đã có thể bao hàm cả hành vi bạo lực khác, ranh giới giữa chúng không hoàn toàn rõ ràng (vd: Hành vi bạo lực thể chất đã bao hàm cả những bạo lực về mặt tinh thần ). Xác định, phân loại, mức độ một hành vi bạo lực còn phụ thuộc vào rất nhiều những yếu tố khác nhau như điều kiện, hoàn cảnh sống, môi trường văn hóa, đặc điểm tính cách cha mẹ… 1.
Nguyên nhân dẫn đến hành vi bạo lực 1. Tiếp cận nguyên nhân bạo lực từ góc độ sinh học Darwin là người đầu tiên đưa ra thuyết tiến hóa của loài người căn cứ trên lý thuyết chọn lọc tự nhiên. Khi có nạn đói hoặc chiến tranh hoặc khi thức ăn trở nên khan hiếm, sự cạnh tranh xuất hiện và trong cuộc “đấu tranh sinh tồn chọn lọc tự nhiên sẽ tác động làm lợi cho kẻ mạnh”. Căn cứ trên thuyết khoa học tự nhiên, người ta có thể thấy trong suốt quá trình phát triển của loài người hung tính đóng vai trò quan trọng trong sự sống còn của các thành viên.
Trong thời nguyên thủy, con người hình thành tính hung hãn để săn bắn, giết chết các con vật, tiêu diệt bộ tộc khác, giành bạn tình hoặc lãnh thổ khác…Tức là con người phát triển tính bạo lực trong điều kiện sống bị đe dọa. Cá nhân, bộ tộc và bạo lực luôn đi kèm với nhau để thỏa mãn bản năng sinh tồn. Đầu thế kỷ 20, nhà phân tâm học Sigmund Freud đã đưa ra khái niệm mới mẻ là bản năng chết. Bản năng chết được hiểu là khát vọng vô thức tiềm ẩn, muốn thoát ra khỏi những căng thẳng của cuôc sống bằng cách mong muốn được chết được giải thoát để khỏi phải chiến đấu và thích nghi giữa cuộc đời đầy phức tạp khó khăn.
Bản năng chết được thể hiện bằng sự hằn học của chính mình, sự bất mãn…Bên cạnh bản năng chết, con người còn có bản năng sống. Bản năng sống thực chất là nhu cầu như: nhu cầu tính dục, nhu cầu được sống, được ăn, được ở, được yêu thương, được khẳng định, được bảo vệ và tự bảo vệ, được an toàn và được tự do. Dựa trên những phát hiện quan trọng về bản năng sống và bản năng chết, Sigmund Freud đã suy đoán rằng hành vi bạo lực của con người xuất phát từ sự đổi hướng năng lượng của bản năng chết nguyên thủy của cá 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhân sang người khác. Trong bạo lực, ảnh hưởng của bản năng chết làm đổi hướng năng lượng “xung năng”.
Cơ chế của quá trình đổi hướng năng lượng xung năng được mô tả bằng sự dồn nén năng lượng xuống vô thức và sẽ bùng cháy trong thời điểm nhất định theo kiểu “tức nước vỡ bờ”. Khi bị kích thích năng lượng bạo lực phải được kích thích ra bên ngoài nhằm vào một đối tượng giao tiếp của chủ thể. Nhờ sự đổi hướng năng lượng “xung năng” mà con người cảm thấy nhẹ nhàng hơn, khoan khoái hơn. Như vậy sự đổi hướng năng lượng xung năng mang tính hủy hoại của bản năng chết là điều cần thiết để duy trì cân bằng môi trường trong cơ thể.
Ý tưởng cho rằng bạo lực có tính bản năng vấp phải sự chỉ trích của các nhà Tâm lý học xã hội. Trong thế giới con người, bạo lực thay đổi nhiều hơn những điều được gợi ra từ thuyết bản năng. Chính vì vậy thuyết bản năng đã thất bại trong việc mô tả sự đa dạng của hành vi bạo lực từ người này tới người khác, từ nền văn hóa này tới nền văn hóa khác. Mặc dù khuynh hướng cho rằng hành vi bạo lực của con người không phải do bản năng nhưng trên thực tế người ta không thể phủ nhận vai trò của yếu tố sinh học.
Mặc dù nhiều nghiên cứu trước đây chứng minh rằng hành vi bạo lực của con người chịu sự điều khiển của một yếu tố gen nào đó. Những người sở hữu gen đó có xu hướng bạo lực nhiều hơn khi bị khiêu khích. Tuy nhiên các nhà khoa học chưa xác định đó là gen nào. Hay người ta cũng chứng minh rằng rượu và các chất kích thích ảnh hưởng rất lớn đến hành vi hung tính.
Rượu có thể làm giảm khả năng kiềm chế của con người bao gồm giảm khả năng kiềm chế hành vi bạo lực.[dẫn theo 2] Vậy bạo lực có phải là bẩm sinh hay không? Đó vẫn là chủ để tranh cãi. Chưa có một thực nghiệm nào đủ tin cậy để đo một cách chính xác yếu tố bẩm sinh ảnh hưởng đến tính bạo lực như thế nào. Tất cả các loài vật tiến hóa một các ngẫu nhiên tùy theo sự thay đổi của môi trường.