Chương 1: LÝ LUẬN CHUNG 1. Nguồn gốc hình thành biểu tượng Thuật ngữ symbol bắt nguồn từ tiếng Hi Lạp σύμβολον (sýmbolon) với gốc từ συν- (syn-) nghĩa là "cùng nhau" và βολή (bolē) có nghĩa là “ném”, vậy nghĩa của thuật ngữ này là: hợp lại, tập trung lại, tụ họp lại. Ban đầu ý nghĩa của biểu tượng như là dấu hiệu để nhận diện. Nó là một vật được cắt làm đôi.
Ý nghĩa của thuật ngữ này có lẽ bắt nguồn từ tập tục của người Hi Lạp cổ đại. Ở thời đó, để có thể nhận ra nhau (cha mẹ và con, chủ và khách, hai người bạn sắp chia tay lâu ngày, người cho vay và người đi vay, hai kẻ hành hương…) thì người ta dùng một miếng đất sét nung, chia làm hai, mỗi thành viên giữ một mảnh, sau này ráp hai mảnh lại họ sẽ nhận ra nhau. Cách thức này còn được các hội kín sử dụng để kết nạp các thành viên. Người ta sẽ giao cho mỗi thành viên các mảnh vỏ sò có chạm khắc đặc biệt.
Mỗi khi hội họp, các thành viên dùng các vỏ sò này làm dấu hiệu để nhận ra nhau.Tác giả cuốn “Từ điển Văn hóa thế giới” nhận xét rằng: “Biểu tượng chia ra và kết hợp lại với nhau, nó chứa hai ý tưởng phân li và tái hợp; nó gợi lên ý nghĩa về một cộng đồng đã bị chia tách và có thể tái hợp, hình thành. Mọi biểu tượng đều chứa đựng dấu hiệu bị đập vỡ; ý nghĩa của biểu tượng bộc lộ ra trong những cái vừa là gãy vỡ vừa là nối kết những phần của nó đã bị vỡ ra” [1;XXIII]. Qua ý nghĩa ban đầu của biểu tượng có thể hiểu một cách khái quát rằng: “Biểu tượng đại diện cho những điều ngoài bản thân nó”. Nếu lấy hoa hồng làm biểu tượng, thì nó không chỉ là hoa hồng mà mang ý nghĩa phong phú hơn nhiều, nó là biểu tượng của tình yêu, của cái đẹp.
Qúa trình hình thành của biểu tượng cũng rất khác nhau - Có những biểu tượng được hình thành qua sự liên tưởng: như hoa sen 8 cách ứng với 8 hướng không gian khiến hoa sen là biểu tượng của sự hài hòa vũ trụ. Hoa Perce (hoa bướm) là biểu tượng của tư duy con người. Ý nghĩa biểu trưng của loài hoa này dựa vào số cánh hoa (hoa bướm có năm cánh) mà con số năm lại biểu trưng cho con người. Vì nếu dang tay ra thì con người được xếp đặt thành năm phần theo hình chữ thập: hai tay, nửa thân trên, phần giữa - chỗ của trái tim – đầu và hai chân.
- Có những biểu tượng được hình thành qua qui ước. Hãng xe hơi nổi tiếng thế giới của Đức BMW, trong suốt quá trình phát triển của mình luôn trung thành với biểu tượng hình cánh quạt trắng xanh. BMW là công ty chuyên sản xuất ôtô xe máy nhưng tiền thân của công ty này là hai công ty sản xuất động cơ máy bay (Raap Motor Works và BMW GmbH). Trên những chiếc máy bay được sản xuất vào thập kỉ 20 các phi công quan sát được hình ảnh chuyển động của hai cánh quạt, khi chạy với tốc độ nhất định thì hai cánh quạt này sẽ chia quĩ đạo của chúng thành bốn phần bằng nhau.
Hai phần mang màu trắng đậm, hai phần còn lại mang màu xanh. Vì thế logo của công ty là sự kết hợp của hình khối đơn giản và những màu sắc quen thuộc (hai màu xanh và trắng là màu cờ của xứ Bavaria, màu xanh còn mang ý nghĩa biểu trưng cho sức sống, cho hi vọng). Biểu tượng của công ty BMW - Có những biểu tượng được hình thành từ kinh nghiệm thực tế. Noel hàng năm, người dân khắp nơi trên thế giới chuẩn bị cho ngày lễ trọng thể này rất chu đáo và việc trang hoàng cây thông vào dịp Noel là một việc làm không thể thiếu.
Hình ảnh cây thông Noel được xem là biểu tượng của niềm hi vọng và sức sống mới trong lễ hội đón chào năm mới. Vậy ý nghĩa của biểu tượng này bắt đầu như thế nào? Tương truyền, thánh Martin Luther (người cải chính đạo Tin Lành) khoảng năm 1500, ngài dạo bước qua cánh rừng vào một đêm Noel, trời quang đãng và rất lạnh, đặc biệt có loài cây nhỏ khiến ngài hết sức chú ý. Trên cành cây tuyết trắng phủ đầy lung linh dưới ánh trăng, nhìn xuyên qua kẽ lá là ánh sáng của muôn vàn vì sao. Cảnh vật hôm đó đã làm Luther thật sự rung động.
Vì thế khi trở về ngài đã đặt một cây thông nhỏ trong nhà và kể lại câu chuyện này với lũ trẻ. Để tái tạo ánh sáng của muôn vàn ánh sao ngài treo nến trên cành cây và thắp sáng những ngọn nến bày tỏ tấm lòng tôn kính Chúa. Từ đó phong tục cây thông giáng sinh trở nên phổ biến vào dịp Noel (Theo wikipedia tiếng Việt). Cây thông được trang hoàng vào đêm Noel - Trong văn học ở những tình huống cụ thể trên cơ sở những ẩn dụ hợp logic mà hình thành những biểu tượng lâm thời của một tác phẩm.
Hình ảnh “con hạc đầu đình ” trong câu ca dao xưa là biểu tượng về thân phận người phụ nữ: Em như con hạc đầu đình Muốn bay không nhấc nổi mình mà bay Hình ảnh “con hạc đầu đình” là biểu tượng lâm thời của tác phẩm chỉ người con gái. Vì đặc điểm cơ bản của “con hạc đầu đình” là được làm bằng đá nên không thể bay được. Trong xã hội phong kiến người phụ nữ cũng vậy, không thể tự quyết định số phận của bản thân mình, họ bị bó buộc, giam hãm giống như cách nói của câu ca dao trên “muốn bay không nhấc nổi mình mà bay”. Như vậy chỉ trong văn cảnh này thì người đọc mới hiểu “con hạc đầu đình” chỉ về số phận của người phụ nữ.
Qúa trình phát triển và vai trò của biểu tượng 1. Qúa trình phát triển của biểu tượng Với những thành tựu to lớn của ngành khảo cổ học, người ta đã chứng minh được sự tồn tại của con người cách đây hàng triệu năm (Từ 4 đến 6 triệu năm) và sống thành cộng đồng. Khi sống thành cộng đồng thì nhu cầu giao tiếp của con người là không thể thiếu. Từ đó hình thành ngôn ngữ, một công cụ giao tiếp quan trọng nhất của con người.
Chữ viết chỉ mới xuất hiện vào đầu thời kỳ đồ đồng (cuối thiên niên kỷ thứ 4 trước công nguyên). Trước khi có chữ viết thì con người đã dùng những phương tiện nào để truyền tin cho nhau? Trong quá trình truyền nội dung thông tin, người truyền tin có thể quên hoặc lầm lẫn. Vì thế người ta tìm cách tạo ra những kí hiệu giúp cho trí nhớ. Vì thế có nhiều kiểu kí hiệu truyền tin khác nhau: dùng các thẻ gỗ được khắc vạch để ghi nhớ (mỗi vạch hoặc mỗi nhóm vạch khắc theo một kiểu nhất định như chữ thập, dấu song song, dấu nhân, ô vuông…sẽ ứng với một loại thông tin quan trọng cần nhớ), dùng các chuỗi vỏ sò, vỏ hến được gọi là các wampum của những người Indiens ở Bắc Mỹ (cách xâu các vỏ sò này thành chuỗi theo những kiểu nào đó, theo những màu sắc nào đó còn là một cách để thông tin), dùng dây để thông tin, dùng cử chỉ, nét mặt, điệu bộ, dùng các bộ phận của con vật để thông báo (trong giai đoạn con người sinh sống bằng săn bắn, hái lượm), chẳng hạn cặp sừng hươu thông báo rằng nơi này nhiều hươu nai, cành cây bắt chéo nơi dấu chân cọp sẽ cho người khác biết nơi đó có nhiều thú dữ.
Tuy nhiên cách thông báo này có nguy cơ bị mất thông tin. Vì thế mà đã nảy sinh cách dùng hình vẽ để thay cho vật thực. Thay vì để một cặp sừng hươu thật thì người ta vẽ hoặc khắc lên vách đá một cặp sừng hươu, người ta vẽ những mũi tên để thông báo nơi đây có nhiều chim muông. Người dân du mục sống trong hoang mạc ở Ai Cập có thể vẽ một đường tròn có một vạch thẳng đứng ở trên biểu thị cho cái dilu (là cái túi bằng da đeo ở cổ bằng một sợi dây thừng) để chỉ rằng anh ta đã đào đất ở đây và tìm thấy nước.
Từ đây hình thành các loại kí hiệu bằng các hình vẽ biểu trưng. Các hình vẽ trở thành kí hiệu chứa đựng thông tin: dùng một sự vật cụ thể để biểu thị một khái niệm trừu tượng. Ngay từ thời tiền sử các loại kí hiệu bằng hình vẽ này đã được sử dụng và tiếp tục phát triển trong suốt thời kì đồ đá mới trong khoảng thời gian từ 10 000 đến 20 000 năm. Ngày nay các nhà khảo cổ đã tìm thấy những hình vẽ trên các hang đá Lascaux (Pháp), Altamira (Tây Ban Nha) các hình ảnh như: nai, voi ma mút, bò rừng, ngựa… Hình vẽ trên hang Lascaux (Pháp), nghệ thuật thời đồ đá cũ Ở thời kì này, các biểu tượng được vẽ chủ yếu theo hai chủ đề chính: các con vật, và những hình ảnh mang tính hình học (cơ bản gồm năm nhóm chính) như: đường cong , hình xoắn ốc , , dấu chấm • hay đường thẳng ─.
Giai đoạn tiếp theo, cấu trúc các hình vẽ phức tạp hơn, những kí hiệu sau được tìm thấy trong các hang đá và được khắc chạm trên đá: , , , ,. Tuy nhiên ở giai đoạn này vẫn còn những kí hiệu chủ yếu mang tính chất miêu tả như hình bàn tay , bàn chân ,. Ở Bắc Âu các nhà khảo cổ đã phát hiện hình ảnh dấu chân duy nhất được khắc trên đá có niên đại khoảng 1500 năm trước công nguyên (dấu chân trở thành biểu tượng của đạo Phật, và thường được kết hợp với nhiều biểu tượng khác nữa ). Các biểu tượng không ngừng phát triển, chúng ta có thể minh họa qua các biểu tượng của người Ai Cập cổ đại có lịch sử khoảng 4000 năm trước công nguyên.
Trong giai đoạn này có thể kể ra các biểu tượng tiêu biểu như: , ,. Khoảng 3000 năm trước công nguyên là kỉ nguyên của nền văn hóa Ấn Độ với biểu tượng tiêu biểu là (swastika) của đạo Hin du, đạo Jain, đạo Phật… Đại biểu tiếp theo là Hi Lạp. Nền văn hóa của họ phát triển rực rỡ vào khoảng 1000 năm trước công nguyên. Biểu tượng tiêu biểu trong giai đoạn này là hình ngôi sao sáu cánh.
Trong nhiều thế kỉ tiếp theo thì những biểu tượng như: , bắt đầu được sử dụng. Sau công nguyên có khoảng 1500 nhóm cấu trúc chữ viết ghi ý khác nhau.
