CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ MỞ RỘNG CHO VAY ĐỐI VỚI HỘ SẢN XUẤT CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. CHO VAY HỘ SẢN XUẤT CỦA NHTM 1. Khái niệm cho vay hộ sản xuất 1. Khái niệm hộ sản xuất Hộ sản xuất là sự tồn tại tất yếu trong quá trình xây dựng một nền kinh tế đa dạng nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Hộ sản xuất không chỉ có ở nước ta mà còn có ở tất cả các nước có nền sản xuất nông nghiệp trên toàn thế giới. Hộ sản xuất là một đơn vị kinh tế tự chủ, trực tiếp hoạt động sản xuất kinh doanh, là chủ thể trong mọi hoạt động sản xuất kinh doanh và tự chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh của mình. Tùy theo đặc điểm địa phương, hình thức sinh hoạt, truyền thống sản xuất kinh doanh mà hộ sản xuất hình thành rất đa dạng, có cách thức sản xuất, tổ chức riêng biệt. Các thành viên trong hộ cùng tham gia vào quá trình giám sát cũng như sản xuất, tạo ra tính tự giác cao trong tất cả các giai đoạn.
Trình độ sản xuất trong hộ sản xuất thấp, chủ yếu là sản xuất thủ công. Vốn kinh doanh thường nhỏ nên quy mô của hộ thường không lớn, chỉ đơn giản, mang tính tự phát, nhỏ lẻ, manh mún. Tuy nhiên, với quy mô bé và chi phí bỏ ra thấp, hộ sản xuất lại có tính linh hoạt, đổi mới, thích ứng nhanh chóng với sự thay đổi của thị trường làm tăng khả năng cạnh tranh. Hộ sản xuất đại bộ phận hoạt động tại nông thôn, chủ yếu tập trung trong lĩnh vực nông nghiệp nên đối tượng sản xuất của hộ thường đa dạng.
Một hộ có thể trồng một lúc nhiều loại cây, đồng thời, chăn nuôi nhiều loại nên có thể kinh doanh nhiều loại sản phẩm khác nhau. Vì thế, thu nhập của hộ có thể đến từ nhiều loại vật nuôi, cây trồng. Trong bối cảnh Việt Nam hiện nay vẫn là một nền kinh tế với sản xuất nông nghiệp chiếm phần lớn thì có thể thấy, hộ sản xuất là một lực lượng to lớn trong nền kinh tế, có vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế nông thôn. Một bộ phận lớn dân cư Việt Nam hiện nay vẫn sinh sống tại vùng nông thôn nên vấn đề việc làm tại khu vực này luôn được chú trọng.
Mô hình hộ sản xuất, cùng với những chính sách hỗ trợ từ phía nhà nước đã mở ra một hướng mới cho việc giải quyết 5 thất nghiệp tại nông thôn. Việc cùng nhau tập hợp lại tạo điều kiện cho hộ sản xuất có thể sử dụng nguồn lao động một cách có hiệu quả và hợp lý. Từ một mô hình nhỏ, khi làm ăn có hiệu quả, hộ sản xuất có thể mở rộng quy mô và thu hút lao động, tạo ra nhiều công ăn việc làm và tăng thu nhập. Từ đó, góp phần nâng cao dân trí, đời sống sức khỏe của nông dân.
Kinh tế hộ sản xuất thúc đẩy sự phân công lao động dẫn tới chuyên môn hóa và tạo khả năng hợp tác trên cơ sở cùng có lợi. Hộ sản xuất có vai trò to lớn trong việc củng cố khối liên minh công nông, bảo vệ được nền kinh tế nước nhà và trật tự an toàn xã hội, thể hiện bản chất tốt đẹp của xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Từ chỗ các hộ sản xuất chỉ sản xuất thuần nông, lạc hậu một mặt vừa không phát huy được các quan hệ sản xuất, mặt khác không thúc đẩy sản xuất hàng hóa phát triển. Những năm gần đây, kinh tế hộ đã từng bước tạo ra sự chuyển dịch cơ cấu nông thôn, thông qua việc phát triển và có sự chuyên môn hóa trong các lĩnh vực nhỏ: có hộ chuyên thực hiện các dịch vụ về giống, phân bón… Đây là yêu cầu tất yếu và làm cho hiệu quản của sản xuất đạt cao hơn.
Giữa các hộ sản xuất đã có hợp đồng dịch vụ với nhau ở từng công việc. Như vậy, nếu chuyên môn hóa làm cho năng suất lao động tăng, chất lượng sản phẩm tốt hơn thì hợp tác hóa cũng được hoàn thiện hơn. Điều đó xuất phát từ chính nhu cầu của các hộ sản xuất và những đòi hỏi của thị trường. Khái niệm cho vay hộ sản xuất Cho vay là hoạt động kinh doanh chủ yếu của NHTM để tạo ra lợi nhuận.
Kinh tế càng phát triển, doanh số cho vay của các NHTM ngày càng tăng và loại hình cho vay càng trở nên vô cùng đa dạng và phong phú Theo khoản 1 điều 2 thông tư 39/2016/TT-NHNN: “Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó tổ chức tín dụng giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi.”[13] Hoạt động cho vay phản ánh mối quan hệ giữa một bên là người cho vay còn bên kia là người đi vay dựa trên nguyên tắc hoàn trả, nghĩa là sau một thời gian nhất định, người vay phải hoàn trả khoản tiền đi vay cho người cho vay và kèm theo một khoản lãi nhất định. Quan hệ giữa các bên vay mượn đều bị ràng buộc bởi cơ chế tín dụng và pháp luật hiện tại. 6 Như vậy, cho vay hộ sản xuất là việc ngân hàng cung ứng vốn cho các hộ sản xuất, hộ gia đình, cá nhân trong hộ để đáp ứng nhu cầu vốn cho quá trình hoạt động sản xuất như sản xuất hàng hóa, thương mại, nông nghiệp, xây dựng, dịch vụ. Có thể thấy, hộ sản xuất có vai trò cực kỳ quan trọng trong phát triển kinh tế nông thôn.
Với chính sách tín dụng hộ sản xuất, ngân hàng vừa có thể tăng thêm lợi nhuận, vừa góp phần giúp các hộ sản xuất có điều kiện mở rộng quy mô sản xuất kinh doanh, cải thiện đời sống, từ đó góp phần phát triển nông nghiệp, nông thôn theo định hướng chính sách của Chính phủ đề ra. Đặc điểm cho vay hộ sản xuất 1. Tính thời vụ Sản xuất nông nghiệp là quá trình tái sản xuất kinh tế gắn liên với quá trình tái sản xuất tự nhiên, thời gian hoạt động và thời gian xen kẽ vào nhau nhưng không hoàn toàn trùng hợp nhau. Tính thời vụ là một đặc trưng trong nông nghiệp và đặc điểm này quyết định thời điểm cho vay và thu nợ của ngân hàng.
Khi ngân hàng cho vay đối với các đối tượng có tính mùa vụ như cây trồng, vật nuôi thì phải tiến hành tổ chức cho vay vào một thời điểm nhất định trong năm, đầu vụ tiến hành cho vay, giải ngân và đến cuối vụ, khi hộ sản xuất thu hoạch sản phẩm thì thu hồi nợ. Bên cạnh đó, tính thời vụ còn tác động đến thời hạn của các khoản vay. Cụ thể, chu kỳ ngắn hay dài phụ thuộc vào giống cây trồng, vật nuôi và quy trình sản xuất. Vì vậy, việc thời hạn của các khoản vay phù hợp với chu kỳ phát triển của vật nuôi, cây trồng sẽ giúp ngân hàng dễ dàng giám sát và giải ngân cũng như thu hồi nợ hợp lý.
Chi phí tổ chức cho vay cao Do đối tượng cho vay là hộ sản xuất nên quy mô của các khoản vay thường nhỏ, vì vậy chi phí mà ngân hàng phải bỏ ra thường rất lớn. Các khoản chi phí này thường bao gồm chi phí tổ chức mạng lưới, chi phí trong quá trình thẩm định, theo dõi, giám sát việc sử dụng vốn và chi phí phòng ngừa rủi ro. Bên cạnh đó, số lượng khách hàng thường đông nhưng phân bố rộng, rải rác ở nhiều nơi nên buộc ngân hàng phải mở rộng mạng lưới cho vay và thu hồi nợ như mở thêm các chi nhánh, tổ cho vay tại huyện, xã. Chịu ảnh hưởng của môi trường tự nhiên Do hộ sản xuất chủ yếu hoạt động trên lĩnh vực nông nghiệp nên nguồn thu nhập của họ cũng chủ yếu đến từ việc bán các nông sản hoặc các sản phẩm được chế biến từ 7 các nông sản như hoa quả, cây trồng, vật nuôi.
Vì vậy, sản lượng của các sản phẩm mà các hộ tạo ra là yếu tố quyết định trong việc xác định khả năng trả nợ của họ. Có thể thấy, sản lượng nông sản lại phụ thuộc rất lớn vào điều kiện tự nhiên như đất đai, khí hậu, thiên tai, nguồn nước, …Ngoài ra, thời tiết còn là một trong các yếu tố tác động tới giá cả của hàng hóa nông sản. Ví dụ, khi thời tiết thuận lợi, các hộ được bội thu, nguồn cung lớn dẫn đến việc các hộ có thể bị ép giá, từ đó làm giá nông sản bị sụt giảm và ảnh hưởng tới khả năng trả nợ của hộ sản xuất. Các hình thức cho vay hộ sản xuất 1.
Căn cứ theo phương thức tổ chức vay * Cho vay trực tiếp Cho vay trực tiếp là quan hệ tín dụng trong đó khách hàng có nhu cầu về vốn giao dịch trực tiếp vs ngân hàng để vay vốn để trả nợ. Trong cho vay trực tiếp việc cấp tín dụng có thể tồn tại dưới dạng song phương hoặc đa phương (thường gặp là 3 bên) Với thể thức cho vay song phương, ngân hàng giải ngân/thu nợ trực tiếp với khách hàng vay. Ưu điểm của phương pháp này là ngân hàng có thể thu thập thông tin của khách hàng một cách nhanh chóng, tạo điều kiện thuận lợi cho việc ra quyết định cho vay, giám sát chặt chẽ khách hàng. Tuy nhiên, nhược điểm là gây tốn kém, tăng chi phí nghiệp vụ cho ngân hàng, quá tải cho các cán bộ tín dụng do phải thực hiện khối lượng công việc lớn.
Với thể thức đa phương, hợp đồng tín dụng có nhiều bên tham gia, trong đó bên thứ 3 (ngoài ngân hàng và khách hàng vay) là những tổ chức có trách nhiệm cung ứng vật tư, hàng hóa thuộc đối tượng vay và tiền vay sẽ được ngân hàng giải ngân để thanh toán trực tiếp cho các tổ chức này; hoặc bên thứ 3 là các đơn vị bao tiêu mà họ có trách nhiệm thanh toán nợ cho ngân hàng nhân danh khách hàng đi vay. * Cho vay bán trực tiếp Cho vay bán trực tiếp là quan hệ tín dụng trong đó khách hàng có nhu cầu về vốn giao dịch với ngân hàng thông qua tổ hợp tác vay vốn hoặc các tổ chức trung gian (tổ liên doanh, liên đới vay vốn). Tính trực tiếp thể hiện ở chỗ khách hàng thực chất vẫn là những hộ nông dân của tổ, ngân hàng thẩm định vay theo từng nhu cầu và điều kiện của mỗi hộ và từng hộ phải chịu trách nhiệm trực tiếp về hoàn trả số tiền vay.