phần mở đầu, kết luận và phụ lục, luận án đƣợc cấu trúc thành 03 chƣơng nhƣ sau: 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Chƣơng 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu và phƣơng pháp nghiên cứu; - Chƣơng 2: Xây dựng mô hình ứng dụng GIS trong QHSDĐ cấp huyện; - Chƣơng 3: Thử nghiệm mô hình tại huyện Đông Hƣng, tỉnh Thái Bình. Phƣơng pháp nghiên cứu Luận án đã sử dụng 04 nhóm phƣơng pháp nghiên cứu: - Nhóm phƣơng pháp thu thập số liệu và tài liệu; - Nhóm phƣơng pháp điều tra xã hội học; - Nhóm phƣơng pháp phân tích, xử lý dữ liệu; - Nhóm phƣơng pháp trình bày kết quả nghiên cứu; Chi tiết về quy trình nghiên cứu và các phƣơng pháp nghiên cứu đƣợc trình bày ở mục 1.2 trong Chƣơng 1 của luận án. Luận điểm bảo vệ Luận điểm 1: Mô hình ứng dụng GIS trong quy hoạch sử dụng đất do luận án đề xuất là giải pháp công nghệ có tính khả thi và có hiệu quả cao cho tất cả các giai đoạn của chu trình quy hoạch sử dụng đất cấp huyện, từ chuẩn bị dữ liệu, xây dựng các phƣơng án QHSDĐ đến thẩm định, công bố và theo dõi thực hiện QHSDĐ. Luận điểm 2: Việc áp dụng mô hình ứng dụng GIS trong QHSDĐ cấp huyện cho phƣơng án QHSDĐ giai đoạn 2011-2020 của huyện Đông Hƣng, tỉnh Thái Bình giúp nhận dạng và khắc phục đƣợc các vấn đề về: chất lƣợng dữ liệu đầu vào, tính hợp lý của các đối tƣợng QHSDĐ, giải pháp công nghệ trong công khai và giám sát thực hiện phƣơng án QHSDĐ.
Những đóng góp mới của luận án - Luận án đã xây dựng đƣợc một mô hình có tính hệ thống, tính khả thi và tính hiệu quả về ứng dụng GIS cho công tác QHSDĐ cấp huyện trên cơ sở kế thừa, bổ sung và phát triển các kết quả nghiên cứu hiện có. Đồng thời, luận án đã phát triển đƣợc 02 giải pháp phần mềm hỗ trợ triển khai mô hình trong thực tế. - Luận án đã đánh giá đƣợc chất lƣợng của phƣơng án QHSDĐ đến năm 2020 của huyện Đông Hƣng, tỉnh Thái Bình trên cơ sở áp dụng mô hình ứng dụng GIS; chỉ ra đƣợc những điểm tích cực và những vấn đề còn tồn tại trong phƣơng án quy hoạch của huyện. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ỨNG DỤNG GIS TRONG QUY HOẠCH SỬ DỤNG ĐẤT VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ ỨNG DỤNG GIS TRONG QHSDĐ 1. Khái niệm, mục tiêu và chức năng của QHSDĐ 1. Khái niệm về QHSDĐ Khái niệm đƣợc sử dụng rộng rãi nhất về QHSDĐ là khái niệm do Tổ chức Lƣơng thực và Nông nghiệp Liên hiệp quốc (FAO) đƣa ra, theo đó QHSDĐ là “việc đánh giá một cách có hệ thống các tiềm năng của đất đai và nguồn nƣớc, các lựa chọn về sử dụng đất và các điều kiện kinh tế - xã hội để lựa chọn và triển khai phƣơng án sử dụng đất đai tốt nhất” [65].
Mục đích của QHSDĐ là lựa chọn và triển khai các cách thức sử dụng đất đáp ứng một cách tốt nhất nhu cầu của con ngƣời trong khi vẫn gìn giữ đƣợc các nguồn tài nguyên cho tƣơng lai. Động lực trong QHSDĐ là nhu cầu thay đổi, nhu cầu nâng cao hiệu quả quản lý hay nhu cầu thay đổi cơ cấu sử dụng đất phát sinh do sự thay đổi của hoàn cảnh [65]. Quá trình QHSDĐ đƣợc dựa trên 3 yếu tố cơ bản: i) các bên liên quan tham gia trực tiếp vào hay chịu tác động bởi các đơn vị đất đai đƣợc quy hoạch, ii) chất lƣợng và hạn chế của từng bộ phận cấu thành của các đơn vị đất đai và iii) sự xem xét về các phƣơng án sử dụng đất có tính khả thi [85]. Các quyết định về QHSDĐ đƣợc đƣa ra không chỉ dựa trên sự thích hợp của đất đai mà còn tùy thuộc vào nhu cầu của sản xuất và tính cấp thiết của việc sử dụng một khoanh vi đất đai cụ thể cho một mục đích cụ thể.
QHSDĐ phải tích hợp thông tin về tính thích hợp của đất đai, nhu cầu về đất đai cho các hoạt động kinh tế - xã hội khác nhau và cơ hội để thỏa mãn các nhu cầu đó bằng nguồn tài nguyên đất đai sẵn có trong hiện tại và tƣơng lai [94]. Ở Việt Nam, pháp luật về đất đai cũng đƣa ra khái niệm rõ ràng về QHSDĐ. Theo Luật đất đai năm 2013, QHSDĐ là việc “phân bổ và khoanh vùng đất đai theo không gian sử dụng cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, bảo vệ môi trƣờng và thích ứng biến đổi khí hậu trên cơ sở tiềm năng đất đai và nhu cầu sử dụng đất của các ngành, lĩnh vực đối với từng vùng kinh tế - xã hội 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và đơn vị hành chính trong một khoảng thời gian xác định” [30]. Nhƣ vậy, có thể hiểu QHSDĐ ở Việt Nam là hệ thống các biện pháp kinh tế, kỹ thuật và pháp chế của Nhà nƣớc về tổ chức và sử dụng đầy đủ, hợp lý, khoa học và có hiệu quả cao nhất thông qua việc phân bổ và tái phân bổ quỹ đất của cả nƣớc, tổ chức sử dụng đất đai nhƣ tƣ liệu sản xuất, nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất của xã hội, tạo điều kiện bảo vệ đất đai và môi trƣờng [18, 31].
Mục tiêu của QHSDĐ Theo Wang and Hofe (2007), mục tiêu chính của QHSDĐ là thiết kế các loại hình sử dụng đất cho một khu vực khi ở đó có nhu cầu thay đổi [106]. QHSDĐ trả lời cho 4 câu hỏi: i) Cái gì cần đƣợc xây dựng (hoặc bố trí); ii) Nó đƣợc xây dựng ở đâu? iii) Khi nào và nhƣ thế nào? iv) Tác động của nó là gì? Dƣới góc độ quản lý đất đai, mục tiêu chính của QHSDĐ là làm sao để tài nguyên đất đai đƣợc sử dụng một cách tốt nhất. Mục tiêu này là tổ hợp của 3 mục tiêu thành phần là: i) Đạt đƣợc hiệu quả, ii) Công bằng và đƣợc chấp nhận, iii) Bền vững. Cụ thể nhƣ sau: - Hiệu quả: theo quan điểm kinh tế hiện đại, đất đai là một trong 04 yếu tố của sản xuất, bao gồm đất đai, lao động, tài chính và công nghệ [55].
Tuy nhiên, đất đai lại là nguồn tài nguyên hữu hạn nên mục tiêu đầu tiên mà QHSDĐ phải hƣớng tới là đạt đƣợc hiệu quả sử dụng đất ngày càng cao. Đối với từng loại hình sử dụng đất, một khu vực này có thể thích hợp hơn đối với một khu vực khác. Vì vậy, tính hiệu quả sẽ đạt đƣợc nếu chúng ta phân bổ đƣợc các mục đích sử dụng đất đai khác nhau cho những khu vực có tính thích hợp cao nhất, tức là cho lợi ích cao nhất với chi phí thấp nhất [65]. Nhƣ vậy, tính hợp lý về vị trí không gian của các đối tƣợng quy hoạch là chìa khóa để đạt đƣợc tính hiệu quả của QHSDĐ.
- Công bằng và đƣợc chấp nhận: các loại hình sử dụng đất trong QHSDĐ phải đƣợc xã hội chấp nhập. Muốn đạt đƣợc mục tiêu này thì QHSDĐ phải đảm bảo an ninh lƣơng thực, công ăn việc làm và thu nhập của ngƣời dân, nhất là ở khu vực nông thôn. Việc phân bổ lại đất đai phải hƣớng tới mục tiêu làm giảm thiểu bất bình đẳng trong sử dụng đất và thông qua đó khắc phục đói nghèo [65]. Một trong những 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hình thức để đạt đƣợc sự chấp nhận của xã hội và đảm bảo công bằng trong sử dụng đất là tăng cƣờng tính minh bạch trong QHSDĐ thông qua các hoạt động nhƣ: chuyển tải thông tin QHSDĐ đến các bên liên quan một cách kịp thời và đầy đủ, thu hút sự tham gia của đối tƣợng chính chịu tác động của QHSDĐ là cộng đồng dân cƣ trong xây dựng và triển khai thực hiện các phƣơng án QHSDĐ,.
- Bền vững: sử dụng đất đai bền vững có nghĩa là đáp ứng đƣợc các nhu cầu hiện tại, đồng thời vẫn giữ gìn đƣợc tài nguyên đất đai cho các thế hệ tƣơng lai. Mục tiêu này yêu cầu phải có sự kết hợp hài hòa giữa sản xuất và bảo vệ: sản xuất hàng hóa cho nhu cầu của con ngƣời ở thời hiện tại, kết hợp với bảo tồn các tài nguyên thiên nhiên là đầu vào cho các hoạt động sản xuất đó để đảm bảo tiếp tục các hoạt động sản xuất này trong tƣơng lai [65]. Có thể nhận thấy QHSDĐ không thể đồng thời đạt đƣợc các mục tiêu trên một cách tốt nhất vì trong thực tế, giữa các mục tiêu đôi khi có sự mâu thuẫn hay xung đột, ví dụ nhƣ để đạt đƣợc tính công bằng cao thì nhiều khi phải chấp nhận giảm bớt tính hiệu quả, hay mục tiêu đáp ứng một cách cao nhất nhu cầu của hiện tại (nhƣ khai thác triệt để các nguồn tài nguyên) thì sẽ có những tác động tiêu cực đến tƣơng lai,. QHSDĐ phải cân bằng đƣợc giữa các mục tiêu mâu thuẫn nhau nhƣ vậy.
Để giải quyết đƣợc vấn đề này thì vai trò của thông tin cho QHSDĐ là rất quan trọng, cùng với việc áp dụng các công nghệ và phƣơng pháp mới nhƣ phân tích đa chỉ tiêu, hệ thống thông tin địa lý, quy hoạch với sự tham gia của cộng đồng,. Chức năng của QHSDĐ Quy hoạch sử dụng đất thực hiện hai chức năng quan trọng sau đây: - Chức năng điều chỉnh các mối quan hệ về đất đai QHSĐĐ là quy hoạch tổng hợp chuyên ngành nên QHSDĐ có mối quan hệ mật thiết với các quy hoạch khác [126], nhƣ: + Với quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội: QHSDĐ cụ thể hoá quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội nhƣng nội dung của QHSDĐ phải đƣợc điều hòa thống nhất với quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội [126]; 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Với quy hoạch phát triển nông thôn: QHSDĐ tuy dựa trên quy hoạch và dự báo yêu cầu sử dụng của các ngành trong nông nghiệp, nhƣng chỉ có tác dụng chỉ đạo vĩ mô, khống chế và điều hòa quy hoạch phát triển nông nghiệp. Hai loại quy hoạch này có mối quan hệ chặt chẽ và không thể thay thế lẫn nhau [126]; + Với quy hoạch đô thị: QHSDĐ sẽ tạo điều kiện tốt cho xây dựng và phát triển đô thị bởi quy mô sử dụng đất, các chỉ tiêu chiếm đất xây dựng,. trong quy hoạch đô thị sẽ đƣợc điều hòa với QHSDĐ [126]; Nhƣ vậy, QHSDĐ và quy hoạch khác có mối quan tƣơng hỗ: vừa phát triển vừa hạn chế lẫn nhau.
