CHƯƠNG 1: LÝ THUYẾT VÀ NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM VỀ STRESS TEST CỦA HỆ THỐNG NGÂN HÀNG Trước khi đi vào nghiên cứu về mô thử nghiệm độ căng thăng tài chính Stress test của hệ thống ngân hàng, ta sơ lược phần lý thuyết về ngân hàng, rủi ro trong hoạt động ngân hàng và mô hình thử nghiệm độ căng thẳng tài chính.1 Hệ thống ngân hàng và mối quan hệ tổng thể rủi ro ngân hàng Tăng trưởng kinh tế của một quốc gia phụ thuộc rất lớn vào sự ổn định bền vững của hệ thống tài chính. Khi nền kinh tế phát triển một cách tốt đẹp thì ít người nhìn thấy vai trò của hệ thống tài chính, nhưng khi nền kinh tế xấu đi thì người ta lại quy kết nguyên nhân cho sự thất bại và đổ vỡ của hệ thống ngân hàng. Được xem là huyết mạch của nền kinh tế, nhưng hoạt động trong lĩnh vực ngân hàng lại là lĩnh vực khá nhạy cảm. Có rất nhiều rủi ro có thể tác động chi phối và tính dễ bị tổn thương của ngân hàng ngày càng tăng theo tốc độ phát triển của công nghệ thông tin và trình độ khoa học kỹ thuật.
Các tài liệu khác nhau có thể trình bày nhiều loại rủi ro khác nhau, và đặt những tên rủi ro khác nhau. Nhưng về bản chất, ta có thể chia ra 4 nhóm rủi ro chính: 1.1 Rủi ro tín dụng Rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng là khả năng xảy ra tổn thất trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình theo cam kết Rủi ro tín dụng là khoản lỗ tiềm tàng khi ngân hàng cấp tín dụng cho một khách hàng, nghĩa là khả năng các luồng thu nhập dự tính mang lại từ khoản cho vay của ngân hàng không thể được thực hiện đầy đủ về cả số lượng và thời hạn Có thể nói, rủi ro tín dụng chiếm một tỷ trọng rất lớn trong tổng thể rủi ro ngân hàng. Do truyền thống hoạt động ngân hàng là huy động vốn và cho vay. Cũng từ rủi ro tín dụng sẽ dẫn đến các rủi ro khác và ngược lại.
Mặc khác khi tình hình kinh tế xã LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 hội biến động theo chiều hướng bất lợi, tình hình sản xuất kinh doanh của khách hàng và các đối tác ngân hàng khác gặp khó khăn, không thể thanh toán các khoản nợ cho ngân hàng tạo phản ứng dây chuyền ảnh hưởng đến khả năng thanh toán các nghĩa vụ của ngân hàng đối với ngân hàng bạn cũng như khách hàng của mình. Có thể dẫn đến phá sản ngân hàng và gây ra cuộc khủng hoảng cho cả nền kinh tế 1.2 Rủi ro thị trường Rủi ro thị trường là rủi ro dẫn đến nguồn thu nhập hay vốn của ngân hàng sụt giảm do sự thay đổi theo hướng bất lợi của các yếu tố thị trường. Rủi ro thị trường trong hoạt động của ngân hàng bao gồm rủi ro lãi suất, rủi ro tỷ giá, rủi ro giá đầu tư và rủi ro thanh khoản Rủi ro lãi suất: rủi ro dẫn đến nguồn thu nhập hay vốn của ngân hàng sụt giảm do biến động của lãi suất trên thị trường. Rủi ro tỷ giá: rủi ro hiện tại hay trong tương lai tác động lên thu nhập hay vốn của ngân hàng do thay đổi bất lợi của tỷ giá hối đoái.
Rủi ro này chủ yếu xảy ra trong thời gian tổ chức tín dụng có trạng thái mở, ở cả nội bảng và ngoại bảng, trên thị trường giao ngay, thị trường kỳ hạn hoặc thị trường tương lai. Rủi ro giá đầu tư: rủi ro dẫn đến giá trị đầu tư của ngân hàng sụt giảm do sự thay đổi bất lợi về giá của các cổ phiếu, trái phiếu, và những khoản đầu tư vốn, chứng khoán khác; Rủi ro thị trường ảnh hưởng đến giá trị TSN - TSC, tác động đến khả năng thanh toán khi đến hạn của ngân hàng. Là huyết mạch của nền kinh tế, có sức lan tỏa trong toàn hệ thống, bất cứ sự biến động nào của thị trường cũng ít nhiều tác động đến hoạt động của ngân hàng. Ngược lại, khi ngân hàng gặp rủi ro thị trường, với những động thái nhằm cải thiện tình hình hoạt động thông qua lãi suất, tỷ giá… của ngân hàng đều gây sức ép lên thị trường, ảnh hưởng ngược trở lại thị trường.
Tạo nên một mối quan hệ tổng thể không thể tách rời của ngân hàng và nền kinh tế. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 Rủi ro thanh khoản Rủi ro thanh khoản là rủi ro khi ngân hàng không đáp ứng được cam kết khi đến hạn do thiếu tiền. Ví dụ ngân hàng mất khả năng chi trả khi người gửi tiền rút tiền ồ ạt. Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến rủi ro thanh khoản của các ngân hàng là: Sự mất cân đối về kỳ hạn giữa tài sản Có và tài sản Nợ do ngân hàng sử dụng quá nhiều nguồn vốn ngắn hạn để cho vay trung dài hạn hoặc đầu tư vào các tài sản kém thanh khoản.
Rủi ro thanh khoản có thể được xem là sự đánh đổi giữa lợi ích trước mắt của ngân hàng và rủi ro tiềm ẩn trong tương lai. Xét về tổng thể nền kinh tế, nó là cái giá phải trả cho một giai đoạn ưu tiên tăng trưởng kinh tế, mà biểu hiện là tình trạng tăng trưởng nóng tín dụng nhiều năm liền, tập trung nguồn vốn cho sản xuất, lấy ngắn nuôi dài. Để đến một lúc nào đó, khi mà bong bóng tín dụng nổ ra, ngân hàng mất khả năng thanh toán các nghĩa vụ nợ đã cam kết thì sự đỗ vỡ hệ thông ngân hàng là điều không thể tránh khỏi.4 Rủi ro hoạt động Rủi ro hoạt động là rủi ro dẫn đến tổn thất hoặc thiệt hại trực tiếp hay gián tiếp cho ngân hàng trong hoạt động hàng ngày do lỗi tác nghiệp phát sinh từ những sai sót hay không phù hợp của quy chế, quy trình nghiệp vụ, do yếu tố con người, do hệ thống công nghệ thông tin nội bộ hay do những tác động của các sự kiện bên ngoài gây ra. Đây cũng là một rủi ro khó kiểm soát nhất, bởi nó phụ thuộc rất lớn vào đạo đức nghề nghiệp của cán bộ nhân viên ngân hàng, ảnh hưởng đến uy tín của ngân hàng.
Đứng trước những khó khăn mà ngành ngân hàng gặp phải đặc biệt là sau cuộc khủng hoảng tài chính. Các nhà nghiên cứu kinh tế đã đặc biệt quan tâm đến phân tích tính dễ bị tổn thương của hệ thống ngân hàng trong mối quan hệ tổng thể của nền kinh tế. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Mô hình kiểm tra độ căng thẳng tài chính trong lĩnh vực ngân hàng (Stress test) 1.1 Khái niềm về kiểm tra độ căng thẳng (stress test) Kiểm tra độ căng thẳng (Stress test) là một hình thức thử nghiệm để đánh giá tính ổn định của một hệ thống hoặc một tổ chức nào đó. Bằng cách thử nghiệm sức chịu đựng của hệ thống khi nó hoạt động vượt mức bình thường, thường là đến một điểm phá vỡ, để quan sát kết quả.
Kiểm tra độ căng thẳng thường có ý nghĩa rất quan trọng trong các ngành công nghiệp nhất định, chẳng hạn như thử nghiệm sức chịu đựng của nhà máy đối khi thiếu hụt về nguyên liệu. Trong lĩnh vực tài chính ngân hàng, bên cạnh các phương pháp để ước tính khả năng hoạt động của đơn vị trong tương lai, nhà quản trị có thể sử dụng phương pháp đánh giá độ căng thẳng thử nghiệm, để đánh giá sức chịu đựng của đơn vị khi gặp một sự cố bất khả kháng, bằng cách thực hiện phân tích các kịch bản có thể xảy ra. Chẳng hạn như : Điều gì sẽ xảy ra khi thị trường vốn sụt giảm hơn 50 % trong năm nay? Điều gì sẽ xảy ra khi lãi suất tăng 10 %? Điều gì sẽ xảy ra khi giá dầu tăng 200 %? Cách phân tích này ngày càng được sử dụng phổ biến trên thế giới, được thực hiện bởi các cơ quan chính phủ các nước hoặc các tổ chức liên chính phủ như (IMF, WB, …) để đánh giá tình hình tài chính quốc gia thành viên, xem xét có nên hỗ trợ tài chính cho quốc gia đó hay không trước một sự cố nguy hiểm đến khả năng hoạt động của nó. Ngoài ra, stress test còn có thể được sử dụng để kiểm tra sức chịu đựng hiện tại của các tổ chức, sau một cú sốc kinh tế nào đó.2 Phương pháp thực hiện Stress test – Mô hình VAR Trong luận văn này, tác giả sử dụng phương pháp VAR (tương tự như phương pháp đánh giá cho ngân hàng Ghana trong nghiên cứu của Settor Amediku) để đánh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 giá thực nghiệm về mối quan hệ giữa nợ xấu ngân hàng (NPL) và những biến kinh tế vĩ mô tại Việt Nam.
Mô hình VAR được đề xuất bởi Christopher Albert "Chris" Sims, một nhà khoa học kinh tế người Mỹ đã được được trao giải Nobel Kinh tế năm 2011 cùng Thomas J. Mô hình này giúp nhận diện và giải thích của cú sốc kinh tế trong dữ liệu lịch sử, và giúp phân tích xem những cú sốc ấy dần dần tác động ra sao tới các biến số vĩ mô khác. Phương pháp của ông có tác động rất lớn đối với nghiên cứu. Đó cũng là nền tảng cho việc ban hành chính sách kinh tế.
Phương pháp luận của Sims cũng gồm ba bước. Đầu tiên, nhà phân tích dự báo các biến số vĩ mô sử dụng mô hình vector- autoregression (mô hình VAR). Đây là một mô hình tương đối đơn giản sử dụng dữ liệu chuỗi thời gian, theo đó các giá trị quan sát trước đó được dùng để đi tới dự báo chính xác nhất có thể. Khác biệt giữa dự báo và kết quả (lỗi dự báo) đối với một biến cụ thể được coi là một loại “cú sốc”, nhưng Sims cho thấy những lỗi dự báo ấy không có ý nghĩa kinh tế rõ ràng.
Ví dụ như lãi suất bất ngờ thay đổi có thể là phản ứng trước một cú sốc khác, ví dụ như thất nghiệp hay lạm phát, cũng có thể chúng xảy ra hoàn toàn “độc lập”. Sự thay đổi một cách độc lập ấy được gọi là “cú sốc cơ bản”. Bước thứ hai là tách “cú sốc cơ bản” ra. Đây là điều kiện tiên quyết để nghiên cứu tác động của việc lãi suất thay đổi “độc lập”.
Thực tế, một trong những đóng góp lớn của Sims là chứng minh việc đi từ hiểu biết toàn diện cách thức vận hành của nền kinh tế có thể đi tới nhận diện được các “cú sốc cơ bản”.