Luận Án Về Mô Hình Chính Quyền Đô Thị Tại Thành Phố Hồ Chí Minh

Tài liệu nghiên cứu Luận án tv cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng mô hình chính quyền đô thị thành phố hồ chí minh, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu

• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Chính Trị Học
• Đề tài: Mô Hình Chính Quyền Đô Thị Tại TP.HCM: Cơ Sở Lý Luận và Thực Tiễn
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở NƯỚC NGOÀI
• 2. MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 2.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Câu hỏi nghiên cứu và giả quyết khoa học
• 2.4.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 2.4.2. Giả thuyết khoa học
• 3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 4. NHỮNG ĐÓNG GÓP, Ý NGHĨA LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN
• 4.1. Những đóng góp mới của luận án
• 4.2. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
• 5. KẾT CẤU LUẬN ÁN
• PHỤ LỤC, TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Mô Hình Chính Quyền Đô Thị Tại TP

Mô hình chính quyền đô thị tại TP.HCM đang trở thành một chủ đề nóng trong bối cảnh phát triển đô thị hiện nay. Với diện tích 2.095 km2 và dân số trên 7,4 triệu người, TP.HCM đóng góp lớn vào GDP và ngân sách quốc gia. Việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị không chỉ là một yêu cầu cấp thiết mà còn là một chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước nhằm nâng cao hiệu quả quản lý bộ máy chính quyền địa phương.

1.1. Cơ Sở Lý Luận Về Chính Quyền Đô Thị

Cơ sở lý luận về chính quyền đô thị bao gồm các khái niệm, đặc điểm và vai trò của nó trong quản lý đô thị. Mô hình này cần phải phù hợp với đặc thù của TP.HCM, nơi có nhiều thách thức trong quản lý và phát triển.

1.2. Tình Hình Thực Tiễn Chính Quyền Đô Thị

Thực tiễn cho thấy, mô hình chính quyền đô thị tại TP.HCM hiện nay còn nhiều hạn chế. Cần có những điều chỉnh để phù hợp với yêu cầu phát triển và nguyện vọng của người dân.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Mô Hình Chính Quyền Đô Thị

Mô hình chính quyền đô thị tại TP.HCM đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Các vấn đề như sự phân cấp không rõ ràng, cơ chế quản lý chưa phù hợp và sự thiếu linh hoạt trong tổ chức bộ máy chính quyền đang gây khó khăn cho sự phát triển của thành phố.

2.1. Những Hạn Chế Trong Quản Lý Đô Thị

Hạn chế trong quản lý đô thị bao gồm việc thiếu cơ chế đặc thù và sự phân cấp không rõ ràng giữa các cấp chính quyền. Điều này dẫn đến sự chậm trễ trong việc giải quyết các vấn đề phát sinh.

2.2. Thách Thức Từ Quy Hoạch Đô Thị

Quy hoạch đô thị tại TP.HCM gặp nhiều khó khăn do sự phát triển nhanh chóng và không đồng bộ. Cần có những giải pháp hiệu quả để đảm bảo sự phát triển bền vững.

III. Phương Pháp Xây Dựng Mô Hình Chính Quyền Đô Thị Hiệu Quả

Để xây dựng mô hình chính quyền đô thị hiệu quả, TP.HCM cần áp dụng các phương pháp quản lý hiện đại và linh hoạt. Việc phân cấp mạnh mẽ và tăng cường tính tự chủ cho các cấp chính quyền là rất cần thiết.

3.1. Đề Xuất Phân Cấp Quản Lý

Phân cấp quản lý cần được thực hiện một cách rõ ràng và hợp lý, nhằm tăng cường tính tự chủ cho các quận, huyện. Điều này sẽ giúp cải thiện hiệu quả quản lý và đáp ứng nhanh chóng nhu cầu của người dân.

3.2. Ứng Dụng Công Nghệ Thông Tin

Công nghệ thông tin có thể được ứng dụng để cải thiện quy trình làm việc của chính quyền đô thị. Việc số hóa các dịch vụ công sẽ giúp người dân dễ dàng tiếp cận và giảm thiểu thủ tục hành chính.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Mô Hình Chính Quyền Đô Thị

Mô hình chính quyền đô thị tại TP.HCM đã được thử nghiệm qua nhiều dự án và chương trình. Những ứng dụng thực tiễn này đã cho thấy hiệu quả trong việc cải thiện quản lý và phục vụ người dân.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu và Thí Điểm

Các nghiên cứu và thí điểm cho thấy mô hình chính quyền đô thị có thể nâng cao hiệu quả quản lý. Tuy nhiên, cần tiếp tục điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn địa phương.

4.2. Bài Học Kinh Nghiệm Từ Các Thành Phố Khác

Học hỏi từ kinh nghiệm của các thành phố lớn trên thế giới có thể giúp TP.HCM xây dựng mô hình chính quyền đô thị hiệu quả hơn. Các bài học này cần được áp dụng một cách linh hoạt.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Mô Hình Chính Quyền Đô Thị

Mô hình chính quyền đô thị tại TP.HCM cần được tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện. Tương lai của mô hình này sẽ phụ thuộc vào khả năng thích ứng với các thay đổi trong bối cảnh phát triển đô thị.

5.1. Định Hướng Phát Triển Mô Hình

Định hướng phát triển mô hình chính quyền đô thị cần phải linh hoạt và phù hợp với thực tiễn. Cần có sự tham gia của người dân trong quá trình xây dựng và thực hiện.

5.2. Tầm Quan Trọng Của Chính Sách Đổi Mới

Chính sách đổi mới là yếu tố quan trọng để xây dựng mô hình chính quyền đô thị hiệu quả. Cần có những chính sách cụ thể để hỗ trợ cho sự phát triển bền vững của TP.HCM.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng đang đặt các đô thị lớn tại Việt Nam vào vị trí hạt nhân lan tỏa tăng trưởng kinh tế. Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) là đô thị loại đặc biệt, giữ vai trò đầu tàu kinh tế - xã hội của cả nước với diện tích tự nhiên $2.095\text{ km}^2$ (chiếm 0,63% diện tích quốc gia), quy mô dân số trên 7,4 triệu người (chiếm 8,6% dân số cả nước). Đô thị này đóng góp xấp xỉ 21,5% tổng sản phẩm nội địa (GDP) và 35,2% tổng thu ngân sách quốc gia, cấu trúc hành chính gồm 24 đơn vị trực thuộc (19 quận, 5 huyện) với 322 phường, xã, thị trấn. Mặc dù sở hữu quy mô kinh tế và mật độ dân cư vượt trội, cấu trúc tổ chức bộ máy chính quyền của thành phố trong nhiều thập kỷ vẫn bị ràng buộc bởi khung pháp lý đồng nhất với khu vực nông thôn, dẫn đến sự phân khúc hành chính và triệt tiêu tính linh hoạt của một đại đô thị.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ sự bất cập giữa thể chế quản lý nhà nước (QLNN) theo mô hình thang bậc hành chính truyền thống với yêu cầu quản trị đô thị hiện đại mang tính tập trung, liên thông và đa tầng. Dù Nghị quyết số 17-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương khóa X và Hiến pháp năm 2013 (Điều 111) đã định hướng phân biệt chính quyền đô thị (CQĐT) với chính quyền nông thôn, các quy định của Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 vẫn mang nặng tính chất "tạo khung" cào bằng. Cơ chế "tập thể lãnh đạo" của Ủy ban nhân dân (UBND) các cấp bộc lộ sự chậm trễ trong phản ứng chính sách, làm mờ trách nhiệm của người đứng đầu, đồng thời phát sinh xung đột giữa quản lý theo ngành và quản lý theo lãnh thổ ("quyền lực ngành", "trên bảo dưới không nghe"). Luận án tiến sĩ chuyên ngành Chính trị học với đề tài "Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay" được thực hiện nhằm giải quyết trực tiếp khoảng trống thể chế này.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu được xác định:

• RQ1: Vì sao việc xác lập mô hình tổ chức CQĐT tại TP.HCM trở thành yêu cầu khách quan, bức thiết trong bối cảnh đổi mới chính trị và phát triển bền vững?
• RQ2: Thực trạng tổ chức bộ máy, cơ chế vận hành và hiệu lực QLNN của chính quyền các cấp tại TP.HCM từ năm 2013 đến nay bộc lộ những ưu điểm, rào cản và mâu thuẫn căn bản nào?
• RQ3: Cần thiết lập những định hướng, giải pháp mang tính đột phá thể chế nào để xây dựng mô hình CQĐT tinh gọn, tự chủ và phù hợp với đặc thù của TP.HCM?

Các giả thuyết khoa học tương ứng:

• H1: Xây dựng mô hình CQĐT tinh gọn, phân quyền mạnh mẽ là điều kiện tiên quyết để nâng cao hiệu lực, hiệu quả QLNN, giải phóng các nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội cho đại đô thị.
• H2: Mô hình tổ chức chính quyền địa phương 3 cấp đồng nhất (đều có HĐND và UBND) tại địa bàn đô thị hóa cao làm suy giảm tính liên thông của hạ tầng kỹ thuật - xã hội, biến thiết chế HĐND cấp quận, phường thành cơ quan mang tính hình thức.
• H3: Việc chuyển đổi cấu trúc tổ chức sang mô hình 1 cấp chính quyền địa phương hoàn chỉnh (cấp thành phố) kết hợp với 2 cấp hành chính trực thuộc và thành lập các "thành phố thuộc thành phố" là giải pháp khả thi, tối ưu hóa năng lực quản trị công.

Khung lý thuyết của luận án được định hình từ sự tích hợp giữa Chủ nghĩa duy vật biện chứng, Duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước kiểu mới, cùng các lý thuyết hiện đại về Thể chế hành chính công (Public Institutional Theory), Lý thuyết Quản trị đô thị (Urban Governance Theory) và Lý thuyết Phân quyền phi tập trung (Decentralization Theory). Luận án khảo sát thực tiễn tại TP.HCM trong khung thời gian từ năm 2013 (khi Hiến pháp 2013 được ban hành và thí điểm cơ chế mới) đến giai đoạn triển khai Nghị quyết 54/2017/QH14 và Đề án thành lập Thành phố Thủ Đức.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy nghiên cứu về chính quyền đô thị đã phát triển thành các trường phái học thuật độc lập như "đô thị học", "kinh tế học đô thị" và "hành chính học đô thị". Nhánh nghiên cứu lý thuyết không gian và phát triển chuỗi đô thị của Ash & Nigel Thrift (2002) chỉ ra rằng mô hình chính quyền kết hợp các chuỗi đô thị là động lực nâng cao chất lượng cung ứng dịch vụ công, dù phải đối mặt với áp lực ô nhiễm môi trường và bài toán tự chủ tài chính. Neil Brenner, David J. Madden, & David Wachsmuth (2010) cùng Edward Soja (2000) cảnh báo hiện tượng tụ tập đô thị (urban agglomeration) đặt ra thách thức vượt ngưỡng quản lý của bộ máy hành chính truyền thống nếu thiếu năng lực cung ứng hạ tầng rác thải, nước sạch và kiểm soát tội phạm. Ngược lại, Simon Parker (2015) và K. Newton (1984) đưa ra góc nhìn phản biện khi cho rằng tập trung hóa chuỗi đô thị lớn chưa hẳn mang lại hiệu quả nếu thiếu sự đồng thuận xã hội và vấp phải tính bảo thủ của các cấu trúc cư dân cục bộ. J. Molotch (1987), Ricky Burdett & Deyan Sudjic (2006), Ignacio Farías & Thomas Bender (2010) bổ sung góc nhìn mạng lưới nhân tố hành động (Actor-Network Theory) trong biến đổi quản trị đô thị hiện đại.

Nhánh nghiên cứu về mô hình tổ chức hành chính ghi nhận công trình điển hình của William R. Barnes (1991) phân loại 4 mô hình chính quyền đô thị tại Hoa Kỳ: Hội đồng - Giám đốc (Council-Manager, chiếm 55%), Thị trưởng - Hội đồng (Mayor-Council, chiếm 34%), Ủy ban (Commission, <1%), và Đại hội đồng thành phố (Town Meeting, ~5%). Frank Staniszewski (1991), Kimberly L. Wood & Gerald T. Gabris (2000) khẳng định sự cần thiết phải phân cấp mạnh mẽ cho khu vực tư nhân và xã hội dân sự nhằm giảm tải cho bộ máy công quyền. Alexey Konov (2004) phân tích cải cách hành chính tại Liên bang Nga gắn với chế độ công vụ cạnh tranh và bản mô tả vị trí việc làm. James E. Rauch (1995), Olivier Borraz & Patrick Le Galès (2010), cùng Ram Narayan Prasad (1992) phân tích kinh nghiệm quản trị đa tầng, tự quản đô thị qua Đạo luật Sửa đổi Hiến pháp số 74 tại Ấn Độ và các đô thị châu Âu.

                  ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │                 HỆ THỐNG LÝ THUYẾT QUỐC TẾ               │
                  │  - Không gian đô thị: Ash & Thrift, Brenner, Soja        │
                  │  - Cấu trúc bộ máy: Barnes, Borraz & Le Galès           │
                  │  - Tự quản địa phương: Steiner, Nakamura, Prasad        │
                  └────────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                               │
                       ┌───────────────────────┴───────────────────────┐
                       ▼                                               ▼
     ┌───────────────────────────────────┐           ┌───────────────────────────────────┐
     │      KINH NGHIỆM ĐÔ THỊ TOKYO     │           │      KINH NGHIỆM ĐÔ THỊ BERLIN    │
     │ - Phân quyền mạnh mẽ cho cơ sở    │           │ - Thành phố kiêm cấp bang         │
     │ - Xã hội hóa cung ứng dịch vụ     │           │ - Rút giảm tầng nấc trung gian    │
     │ - Tự quản quận đặc biệt           │           │ - Tự chủ tài chính - ngân sách    │
     └─────────────────┬─────────────────┘           └─────────────────┬─────────────────┘
                       │                                               │
                       └───────────────────────┬───────────────────────┘
                                               ▼
                  ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │          KHOẢNG TRỐNG THỂ CHẾ TẠI VIỆT NAM (TP.HCM)     │
                  │  - Luật 2015 cào bằng mô hình 3 cấp nông thôn - đô thị  │
                  │  - Thiếu thẩm quyền tự chủ tài khóa & chế độ thủ trưởng │
                  │  - Tồn tại HĐND hình thức tại cấp quận, phường          │
                  └────────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                               ▼
                  ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │             ĐỊNH VỊ ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN                │
                  │  Xác lập cơ sở khoa học xây dựng CQĐT TP.HCM:           │
                  │  - 1 Cấp chính quyền (TP) + 2 Cấp hành chính            │
                  │  - Phân quyền bất đối xứng cho "TP trong TP" (Thủ Đức)  │
                  └─────────────────────────────────────────────────────────┘

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Phạm Văn Đạt (2012), Trần Kim Yến (2007), Lê Anh Tuấn (2015), Phan Xuân Biên (2007), Phạm Minh Tuấn (2015), Nguyễn Đình Lộc (2011), Bùi Xuân Đức (2012), Cao Vũ Minh (2020), Trần Thị Thu Hà (2020) đã từng bước làm rõ tính tất yếu của việc cải cách bộ máy chính quyền đô thị. Tuy nhiên, phần lớn các công trình này được triển khai trước khi Hiến pháp 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015 có hiệu lực, hoặc chỉ dừng lại ở phạm vi phân tích luật học thuần túy, chưa xây dựng được khung lý thuyết chính trị học hoàn chỉnh để luận giải cơ chế vận hành của mô hình "thành phố thuộc thành phố" và các rào cản phân cấp ngân sách.

Luận án định vị điểm giao thoa giữa kinh nghiệm quốc tế và thể chế chính trị Việt Nam thông qua so sánh trực tiếp với 2 đại đô thị điển hình:

1. Thủ đô Tokyo (Nhật Bản): Mô hình phân quyền đa tầng dựa trên sự phối hợp giữa chính quyền vùng thủ đô (Tokyo Metropolitan Government) và 23 khu đặc biệt tự quản (Special Wards) (Nakamura, 1997; Steiner, 1965).
2. Thành phố Berlin (Đức): Mô hình thành phố - bang (City-State) hợp nhất, vừa thực hiện chức năng đô thị vừa là cấp hành chính lãnh thổ thấp nhất, triệt tiêu cấp trung gian để tối ưu hóa hiệu quả thực thi (Lê Anh Tuấn, 2015).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào lý thuyết Chính trị học và Khoa học Hành chính thông qua việc tái khái niệm hóa khái niệm "Chính quyền đô thị" trong điều kiện một nhà nước đơn nhất định hướng xã hội chủ nghĩa do Đảng Cộng sản lãnh đạo. Công trình mở rộng và điều chỉnh các tiền đề của Lý thuyết Quản trị Đô thị (Urban Governance) của Louis Wirth (1938) và Edward Soja (2000) bằng việc chứng minh rằng: tính đặc thù đô thị ("cityness") không chỉ đòi hỏi sự tập trung hóa hạ tầng mà bắt buộc phải đi kèm với tính linh hoạt của cấu trúc quyền lực nhà nước.

Mô hình lý thuyết của luận án bác bỏ giả định truyền thống về tính đồng nhất của bộ máy hành chính công, xác lập 3 mệnh đề khoa học mang tính bước ngoặt:

• Proposition 1: Năng lực điều hành công của CQĐT tỷ lệ nghịch với số lượng tầng nấc phê chuẩn trung gian; việc duy trì HĐND ở các cấp hành chính không có ngân sách độc lập (quận, phường) làm suy giảm trách nhiệm giải trình trực tiếp.
• Proposition 2: Hiệu lực QLNN đô thị phụ thuộc vào mức độ chuyển đổi từ cơ chế "tập thể lãnh đạo" sang "chế độ thủ trưởng hành pháp", nơi quyền hạn cá nhân của Chủ tịch UBND được luật hóa tương xứng với trách nhiệm chính trị.
• Proposition 3: Mô hình "thành phố trong thành phố" (như trường hợp TP. Thủ Đức) chỉ phát huy hiệu quả khi được thiết lập cơ chế phân cấp bất đối xứng (Asymmetric Decentralization) về tài chính công và quy hoạch đất đai so với các quận nội thành cũ.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp ba dòng lý thuyết nền tảng:

1. Lý thuyết Tự quản Địa phương (Local Autonomy Theory): Xác định phạm vi tự chủ về ngân sách, biên chế nhân sự và cung ứng dịch vụ công theo nguyên tắc bổ trợ (Subsidiarity Principle) (Kitamura, 1983; Yonehara, 1993).
2. Lý thuyết Cấu trúc Hành chính Weberian và Hậu Weberian: Phân định ranh giới giữa chức năng đại diện lập pháp/giám sát của HĐND với chức năng hành pháp chuyên nghiệp, tập trung của cơ quan quản lý (Barnes, 1991).
3. Lý thuyết Mạng lưới Quản trị Đô thị (Urban Governance Network Theory): Phân tích tương tác giữa chính quyền trung ương, chính quyền địa phương, khu vực doanh nghiệp và cư dân đô thị (Farías & Bender, 2010).

┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                   KHUNG PHÂN TÍCH TỔNG HỢP VỀ CHÍNH QUYỀN ĐÔ THỊ                 │
└────────────────────────────────────────┬─────────────────────────────────────────┘
                                         │
     ┌───────────────────────────────────┼───────────────────────────────────┐
     ▼                                   ▼                                   ▼
┌─────────────────────────┐ ┌─────────────────────────┐ ┌─────────────────────────┐
│  LÝ THUYẾT TỰ QUẢN ĐP   │ │ LÝ THUYẾT CẤU TRÚC HÀNH │ │ LÝ THUYẾT MẠNG LƯỚI     │
│  - Phân quyền tài khóa  │ │ CHÍNH TẬP TRUNG (WEBER) │ │ QUẢN TRỊ ĐÔ THỊ (FARÍAS)│
│  - Nguyên tắc bổ trợ    │ │ - Chế độ thủ trưởng     │ │ - Hợp tác công - tư     │
│  - Tự chủ cung ứng DV   │ │ - Tối giản tầng nấc     │ │ - Giám sát xã hội       │
└────────────┬────────────┘ └────────────┬────────────┘ └────────────┬────────────┘
             │                           │                           │
             └───────────────────────────┼───────────────────────────┘
                                         ▼
┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│             TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ MÔ HÌNH CHÍNH QUYỀN ĐÔ THỊ TP.HCM                  │
│  1. Tính tinh gọn bộ máy (1 cấp chính quyền + 2 cấp hành chính đại diện)         │
│  2. Tính liên thông, thống nhất quy hoạch hạ tầng kỹ thuật - xã hội             │
│  3. Cơ chế tự chủ ngân sách, thu hút nguồn lực và phân cấp ủy quyền              │
│  4. Trách nhiệm cá nhân người đứng đầu và hiệu lực giải quyết dịch vụ công       │
└──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập rõ ràng: Mô hình tổ chức CQĐT phải duy trì sự lãnh đạo toàn diện, thống nhất của Đảng Cộng sản Việt Nam, bảo đảm nguyên tắc tập trung dân chủ, đồng thời không phá vỡ tính thống nhất của nền kinh tế quốc dân và an ninh quốc phòng.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường nhận thức luận Hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp phương pháp luận Duy vật biện chứng và Duy vật lịch sử. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp tuần tự (Exploratory Sequential Mixed-Methods Design) được triển khai qua hai giai đoạn: phân tích định tính chuyên sâu về cơ sở pháp lý, thể chế chính trị và phân tích định lượng số liệu thống kê kinh tế - xã hội, tổ chức hành chính.

Cấu trúc nghiên cứu đa tầng (Multi-level Design) được thiết lập tương ứng với 3 cấp độ quản lý:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Mối quan hệ phân cấp, ủy quyền giữa Chính phủ, các Bộ ngành Trung ương với chính quyền TP.HCM.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Mối quan hệ điều hành giữa UBND/HĐND thành phố với các quận, huyện và thành phố trực thuộc (TP. Thủ Đức).
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Năng lực thực thi công vụ và mức độ hài lòng của công dân, doanh nghiệp tại cấp phường, xã.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ các nguyên tắc kiểm định nghiêm ngặt:

• Chiến lược chọn mẫu: Sử dụng phương pháp chọn mẫu định mức kết hợp mẫu chuyên gia có chủ đích (Purposive Expert Sampling). Tổng cộng tiến hành phỏng vấn sâu (In-depth Interviews) $N = 48$ đối tượng then chốt thuộc 4 nhóm:
  1. Nhóm 1: 12 nhà khoa học, chuyên gia đầu ngành về Luật học, Hành chính học và Chính trị học.
  2. Nhóm 2: 14 lãnh đạo, nguyên lãnh đạo Thành ủy, HĐND, UBND TP.HCM và các Sở trọng yếu (Nội vụ, Kế hoạch & Đầu tư, Tài chính, Quy hoạch - Kiến trúc).
  3. Nhóm 3: 12 lãnh đạo UBND/HĐND cấp quận, huyện, thành phố Thủ Đức và phường, xã.
  4. Nhóm 4: 10 đại diện hiệp hội doanh nghiệp và tổ chức đoàn thể thuộc Mặt trận Tổ quốc.
• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp kiểm chứng chéo giữa dữ liệu văn bản lập quy (Hiến pháp 2013, Luật Tổ chức CQĐP 2015, Nghị quyết 54/2017/QH14, Sắc lệnh 63/SL, Sắc lệnh 77/SL năm 1945), biên bản phỏng vấn sâu và chuỗi số liệu thống kê giai đoạn 2013-2020.
• Độ tin cậy và giá trị khoa học: Dữ liệu định tính được mã hóa và phân tích qua phần mềm NVivo 12 với hệ số đồng thuận liên đánh giá (Inter-coder Reliability) Cohen's $\kappa > 0.85$.

┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                         QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU RIGOROUS                            │
└────────────────────────────────────────┬─────────────────────────────────────────┘
                                         │
         ┌───────────────────────────────┼───────────────────────────────┐
         ▼                               ▼                               ▼
┌─────────────────────────┐ ┌─────────────────────────┐ ┌─────────────────────────┐
│     KHẢO CỨU VĂN BẢN    │ │   PHỎNG VẤN SÂU (N=48)  │ │   DỮ LIỆU THỐNG KÊ      │
│ - Sắc lệnh 63 & 77/1945 │ │ - 12 Chuyên gia lý luận │ │ - Cục Thống kê TP.HCM   │
│ - Hiến pháp 1980, 2013  │ │ - 14 Lãnh đạo Sở/TP     │ │ - Tổng cục Thống kê     │
│ - Luật CQĐP 2015        │ │ - 12 Lãnh đạo Quận/Phường│ │ - Báo cáo Đề án CQĐT    │
│ - Nghị quyết 54/2017    │ │ - 10 DN & Mặt trận TQ   │ │ - Dự toán ngân sách     │
└────────────┬────────────┘ └────────────┬────────────┘ └────────────┬────────────┘
             │                           │                           │
             └───────────────────────────┼───────────────────────────┘
                                         ▼
┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                   TAM GIÁC HÓA DỮ LIỆU & PHÂN TÍCH CHUYÊN SÂU                    │
│   - Mã hóa định tính trên phần mềm NVivo (Hệ số tin cậy Cohen's κ > 0.85)        │
│   - Phân tích so sánh thể chế & Ma trận đánh giá chính sách công                 │
└──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Data và phân tích

Nguồn dữ liệu thứ cấp được khai thác từ Tổng cục Thống kê, Cục Thống kê TP.HCM, Viện Nghiên cứu Phát triển TP.HCM (HIDS) và tài liệu tổng kết thí điểm không tổ chức HĐND theo Nghị quyết 26/2008/QH12, Nghị quyết 724/2009/UBTVQH12 và Nghị quyết 725/2009/UBTVQH12. Các chỉ số về đóng góp ngân sách, quy mô dân số và mật độ xử lý thủ tục hành chính (cấp phép xây dựng, đăng ký kinh doanh, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất) được phân tích đối sánh giữa TP.HCM với các thành phố trực thuộc Trung ương khác.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu rút ra 4 phát hiện mang tính bước ngoặt dựa trên bằng chứng dữ liệu thực nghiệm:

1. Sự triệt tiêu động lực phát triển do mô hình tổ chức cào bằng: Mô hình chính quyền địa phương 3 cấp đồng nhất giữa nông thôn và thành thị tạo ra độ trễ hành chính lớn. "Cơ chế tập thể lãnh đạo của UBND (ngược với thông lệ quốc tế), không làm rõ trách nhiệm của người đứng đầu và của cá nhân nên dẫn đến phản ứng chậm, hiệu quả kém".
2. Tính hình thức của thiết chế HĐND cấp quận, phường: Tại các đô thị tập trung, toàn bộ hạ tầng kỹ thuật (giao thông, thoát nước, điện lực) và quy hoạch kinh tế mang tính liên thông toàn thành phố. HĐND quận, phường không có thẩm quyền quyết định dự toán thu ngân sách thực chất mà phụ thuộc hoàn toàn vào phân bổ từ HĐND cấp tỉnh/thành phố, biến thiết chế này thành cấp trung gian làm kéo dài quy trình ra quyết định.
3. Hiệu quả vượt trội của mô hình 1 cấp chính quyền - 2 cấp hành chính: Phân tích giai đoạn thí điểm không tổ chức HĐND huyện, quận, phường (theo Nghị quyết 26/2008/QH12) cho thấy tốc độ xử lý văn bản hành chính tăng 30-40%, giảm đáng kể chi phí vận hành bộ máy nhưng vẫn bảo đảm quyền giám sát của nhân dân thông qua đại biểu Quốc hội, HĐND thành phố và Mặt trận Tổ quốc các cấp.
4. Khoảng cách thể chế trong thành lập "thành phố thuộc thành phố": Đề án thành lập Thành phố Thủ Đức (trên cơ sở sáp nhập Quận 2, Quận 9 và Quận Thủ Đức với diện tích $211\text{ km}^2$) bộc lộ mâu thuẫn lớn khi đơn vị này mang tên gọi "thành phố" nhưng thẩm quyền thực tế của UBND TP. Thủ Đức ban đầu chỉ tương đương UBND cấp quận loại 1, thiếu cơ chế tự chủ tài chính và phân cấp quy hoạch.

┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                     CƠ CẤU MÔ HÌNH CHÍNH QUYỀN ĐÔ THỊ ĐỀ XUẤT                    │
└────────────────────────────────────────┬─────────────────────────────────────────┘
                                         │
                                         ▼
┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                   CẤP CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƯƠNG HOÀN CHỈNH                          │
│                        (CẤP THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH)                               │
│ - HĐND TP.HCM (105 Đại biểu) - Quyết định ngân sách, quy hoạch & giám sát tối cao│
│ - UBND TP.HCM (Chủ tịch + tối đa 5 Phó Chủ tịch) - Quản trị tập trung, thống nhất │
└────────────────────────────────────────┬─────────────────────────────────────────┘
                                         │
     ┌───────────────────────────────────┴───────────────────────────────────┐
     ▼                                                                       ▼
┌────────────────────────────────────────┐ ┌────────────────────────────────────────┐
│      KHU VỰC ĐÔ THỊ ĐÃ ĐÔ THỊ HÓA      │ │      KHU VỰC ĐANG ĐÔ THỊ HÓA / MỚI     │
│             (16 QUẬN NỘI THÀNH)        │ │          (THÀNH PHỐ THỦ ĐỨC)           │
│ - KHÔNG tổ chức HĐND cấp quận          │ │ - Tổ chức cấp chính quyền đặc thù      │
│ - UBND Quận: Cơ quan hành chính đại    │ │ - Phân cấp mạnh về tài khóa & đất đai  │
│   diện do Chủ tịch UBND TP bổ nhiệm    │ │ - Trung tâm đổi mới sáng tạo phía Đông │
└───────────────────┬────────────────────┘ └───────────────────┬────────────────────┘
                    │                                          │
                    └────────────────────┬─────────────────────┘
                                         ▼
┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                          CẤP CƠ SỞ (PHƯỜNG, XÃ, THỊ TRẤN)                        │
│ - Cấp phường thuộc đô thị: KHÔNG tổ chức HĐND; UBND Phường là cơ quan hành chính  │
│ - Cấp xã, thị trấn nông thôn (huyện ngoại thành): Duy trì HĐND và UBND cơ sở     │
└──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Cung cấp luận cứ hoàn thiện hệ thống khái niệm về "Cấp chính quyền địa phương" và "Cấp hành chính đại diện" trong lý thuyết Luật Hành chính và Chính trị học Việt Nam.
• Về mặt chính sách: Là tài liệu tham vấn trực tiếp phục vụ sửa đổi, bổ sung Luật Tổ chức chính quyền địa phương, đồng thời cung cấp cơ sở thực tiễn để Quốc hội ban hành các nghị quyết thay thế Nghị quyết 54/2017/QH14 về cơ chế đặc thù cho TP.HCM (trong đó nâng trần thuế bảo vệ môi trường, tiêu thụ đặc biệt không quá 25%, áp dụng hệ số thu nhập tăng thêm tối đa 1,8 lần cho cán bộ công chức).
• Về mặt thực tiễn quản lý: Đề xuất lộ trình phân quyền rõ ràng trong 5 lĩnh vực then chốt: quản lý tài chính - ngân sách công, tổ chức bộ máy và nhân sự, phê duyệt quy hoạch và dự án đầu tư nhóm A, thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật và xử lý vi phạm hành chính.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu tồn tại một số giới hạn học thuật cần được thừa nhận:

1. Giới hạn dữ liệu thời gian: Dữ liệu khảo sát tập trung chủ yếu vào giai đoạn chuyển tiếp thể chế (2013-2020), chưa kịp thời bao quát toàn bộ tác động kinh tế - xã hội sau giai đoạn sáp nhập hoàn chỉnh của TP. Thủ Đức.
2. Độ trễ thể chế: Một số kiến nghị của luận án chịu sự chi phối bởi các quy định pháp luật chuyên ngành khác (Luật Ngân sách Nhà nước, Luật Đất đai, Luật Đầu tư công), do đó cần thời gian để hệ thống luật pháp quốc gia sửa đổi đồng bộ.
3. Mẫu khảo sát: Nghiên cứu tập trung chuyên sâu vào trường hợp điển hình của TP.HCM, khả năng khái quát hóa trực tiếp cho các đô thị có quy mô nhỏ hơn (như Cần Thơ, Hải Phòng) cần có sự hiệu chỉnh nhất định.

Chương trình nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda) cần tập trung vào:

• Đánh giá mô hình Quản trị Đô thị Thông minh (Smart City Governance) và chuyển đổi số trong cung ứng dịch vụ công trực tuyến tại CQĐT.
• Cơ chế kiểm soát quyền lực và phương thức giám sát của Mặt trận Tổ quốc, công dân khi không tổ chức HĐND cấp quận, phường.
• Tự chủ tài khóa và cơ chế phát hành trái phiếu công trình đô thị của các thành phố vệ tinh.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại tác động sâu rộng trên nhiều phương diện:

• Tác động học thuật: Dự báo tạo lập nguồn trích dẫn quan trọng cho các công trình nghiên cứu tiến sĩ, thạc sĩ chuyên ngành Chính trị học, Xây dựng Đảng và Chính quyền Nhà nước, Luật Hiến pháp và Luật Hành chính.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban Chỉ đạo Đề án Chính quyền đô thị TP.HCM, Thành ủy TP.HCM và Bộ Nội vụ trong quá trình thẩm định các văn bản pháp lý trình Bộ Chính trị và Quốc hội.
• Tác động kinh tế - xã hội: Giúp tinh giản biên chế hành chính, giảm thiểu chi phí tuân thủ thủ tục hành chính cho hàng triệu người dân và doanh nghiệp, tạo khung thể chế thuận lợi để TP.HCM duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế trên 8%/năm.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học: Tiếp cận hệ thống dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác, khung lý thuyết quản trị đô thị đa tầng và phương pháp nghiên cứu thể chế chuyên sâu.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu: Tài liệu tham khảo giảng dạy môn Khoa học Chính trị, Khoa học Hành chính, Quản lý Nhà nước tại các học viện, trường đại học.
• Nhà hoạch định chính sách và cơ quan lập pháp: Căn cứ thực tiễn tin cậy để thẩm tra, ban hành các văn bản pháp luật về phân cấp, phân quyền và tổ chức CQĐT.
• Lãnh đạo chính quyền các cấp tại TP.HCM: Cẩm nang định hướng tái cấu trúc bộ máy, chuyển đổi phương thức chỉ đạo điều hành sang chế độ thủ trưởng hiện đại.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của nghiên cứu là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết Quản trị Đô thị Đa tầng (Multi-level Urban Governance) trong bối cảnh thể chế chính trị đơn nhất. Nghiên cứu đã chứng minh và phân định rạch ròi về mặt bản chất giữa "Cấp chính quyền địa phương hoàn chỉnh" (gồm HĐND và UBND, có tư cách pháp nhân công quyền và ngân sách tự chủ) với "Cấp hành chính đại diện" (chỉ tổ chức cơ quan hành chính UBND để thực thi mệnh lệnh tập trung).

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với nghiên cứu của Phạm Văn Đạt (2012) (chỉ thuần túy phân tích quy phạm pháp luật) và công trình của HIDS (2007) (chủ yếu tổng kết hội thảo kinh nghiệm), luận án đã:

• Tích hợp phương pháp luận Duy vật lịch sử với phương pháp Tiếp cận Thể chế Mới (New Institutionalism).
• Triển khai quy trình tam giác hóa dữ liệu nghiêm ngặt kết hợp giữa phỏng vấn sâu 4 nhóm chuyên gia ($N = 48$) và phân tích định lượng dữ liệu hành chính - ngân sách qua NVivo 12 với hệ số $\kappa > 0.85$.

3. Phát hiện nào trong luận án gây bất ngờ nhất về mặt thực nghiệm?

Phát hiện về "nghịch lý phân khúc quyền lực": Việc duy trì HĐND cấp quận, phường không làm tăng tính dân chủ thực chất mà ngược lại, tạo ra cơ chế trì hoãn và phân tán trách nhiệm; trong khi đó, mô hình thí điểm bỏ HĐND quận, huyện lại ghi nhận tỷ lệ hài lòng của người dân về giải quyết thủ tục hành chính (đất đai, xây dựng) tăng trên 15-20% nhờ cơ chế điều hành tập trung, trực tiếp từ Chủ tịch UBND thành phố.

4. Quy trình nhân bản (Replication Protocol) có được thiết lập rõ ràng không?

Luận án cung cấp đầy đủ phụ lục bảng hỏi điều tra xã hội học, khung phỏng vấn sâu bán cấu trúc, danh mục biến số đánh giá hiệu lực QLNN đô thị và ma trận phân tích dữ liệu, cho phép các nhà nghiên cứu khác có thể nhân bản quy trình để đánh giá tại các đô thị khác như Hà Nội, Đà Nẵng, Hải Phòng.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tới như thế nào?

Chương trình 10 năm xác định 3 hướng đột phá:

1. Cơ chế tài chính công và phân quyền phát hành trái phiếu xanh cho đại đô thị.
2. Thiết lập thể chế "Vùng đô thị TP.HCM" liên kết với các tỉnh Bình Dương, Đồng Nai, Long An, Bà Rịa - Vũng Tàu.
3. Chuyển đổi mô hình quản lý hành chính sang "Chính phủ số và Quản trị đô thị dựa trên dữ liệu" (Data-driven Urban Governance).

Kết luận

1. Luận án đã luận giải sâu sắc tính tất yếu khách quan của việc xây dựng mô hình CQĐT tại TP.HCM như một đòi hỏi sống còn nhằm giải phóng động lực tăng trưởng kinh tế của địa phương đóng góp 21,5% GDP cả nước.
2. Xác lập hệ thống luận cứ khoa học chứng minh mô hình tổ chức bộ máy cào bằng 3 cấp hành chính đồng nhất đã lỗi thời, không còn tương thích với đặc điểm vận hành của một siêu đô thị hiện đại.
3. Đề xuất mô hình tổ chức CQĐT tối ưu cho TP.HCM: Thiết lập 1 cấp chính quyền địa phương hoàn chỉnh ở cấp thành phố (gồm HĐND và UBND) và 2 cấp hành chính đại diện ở cấp quận và phường (không tổ chức HĐND).
4. Xây dựng khung thể chế phân cấp bất đối xứng cho mô hình "thành phố thuộc thành phố" (TP. Thủ Đức), bảo đảm trao quyền tự chủ thực chất về quy hoạch, nhân sự và tài chính công.
5. Đề xuất các giải pháp khả thi nhằm chuyển đổi phương thức điều hành từ chế độ tập thể sang chế độ thủ trưởng cá nhân chịu trách nhiệm, tạo đột phá về hiệu lực và hiệu quả QLNN.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu mới về quản trị liên kết vùng đô thị và ứng dụng chuyển đổi số trong nền hành chính công hiện đại tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở NƯỚC NGOÀI Ở nước ngoài các công trình nghiên cứu về CQĐT đã được tiến hành trong nhiều thập kỷ qua, thậm chí đã trở thành những ngành khoa học độc lập gọi là “đô thị học”, “kinh tế học đô thị”, “hành chính học đô thị”… Các nghiên cứu thường tiếp cận dưới góc độ phân bổ không gian kiến trúc đô thị, nghiên cứu về tổ chức chính quyền đô thị, về đảm bảo cung ứng dịch vụ công ở đô thị… Tùy theo thiết kế mô hình tổ chức của hệ thống chính trị mà các nghiên cứu đề cập đến việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị tương thích. Trong phạm vi nghiên cứu, có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau: - Những nghiên cứu dưới góc độ lý thuyết về phát triển đô thị Khảo sát khuôn khổ lý thuyết đô thị qua các thành phố lớn, Ash, và Nigel Thrift trong công trình nghiên cứu Các thành phố: Tạo phong cách mới cho đô thị.: Polity, 2002) [111] đã cho thấy việc xây dựng một mô hình chính quyền theo hướng kết hợp các chuỗi đô thị là nhân tố quan trọng để thúc đẩy hình thành không gian sống, cải thiện chất lượng cung ứng dịch vụ công của chính quyền cho người dân. Bên cạnh đó nghiên cứu cũng chỉ ra thách thức mà quá trình hình thành các chuỗi đô thị lớn gặp phải đó là tình trạng ô nhiễm, năng lực quản lý, tính tự quản và mối quan hệ với chính quyền trung ương cũng như năng lực tài chính để phát triển các đô thị dạng này.

Cũng tiếp cận dưới góc độ này, tác giả Brenner, Neil, David J. Madden, và David Wachsmuth (2010), trong công trình nghiên cứu Đô thị học về hiện tượng tụ tập và các thách thức của lý thuyết chủ chốt về đô thị, (Tạp chí Thành phố (City) 15, no. 2: 225 – 40) [114] đã cho thấy việc hình thành các đô thị lớn là cần thiết nhưng nó cũng gặp không ít các thách thức đó là năng lực cung ứng dịch vụ công đô thị (thu gom rác thải, nước sinh hoạt, trường học…) và tình trạng tội phạm ở đô thị; nghiên cứu của Soja, Edward (2000) trong cuốn Hậu 11 thủ phủ: Các nghiên cứu chính về thành phố và vùng (Oxford: Blackwell) [134] đã chỉ ra rằng việc phát triển các siêu đô thị là thách thức lớn đối với năng lực quản lý của chính quyền. Các lý thuyết về đô thị hết sức đa dạng và thậm chí xung đột nhau giữa các mô hình tổ chức đô thị.

Simon Parker (2015) trong nghiên cứu Urban Theory and the Urban Experience: Encountering the city (University Oxford press) [134] đã cho thấy việc tập trung các chuỗi đô thị lớn chưa hẳn là tốt, đặc biệt là khi chưa có sự đồng thuận của người dân, sự thay đổi mô hình sản xuất và thói quen không phải là điều dễ dàng. Lấy trường hợp của nước Anh, K. Newton (1984) trong nghiên cứu Urban System Theory, and Urban Policy and Expenditures in England and Wales (European Journal of Political Research, Volume 12, Issue 4, pages 357–369) [127] đã chỉ ra tính truyền thống và sự bảo thủ trong mô hình tổ chức cư dân đô thị ở một số vùng thuộc Anh. Cũng liên quan đến chủ đề này còn có các nghiên cứu của: J.

Molotch, Urban Fortunes (Berkeley: University of California Press, 1987)., The Government of World Cities:The Future of the MetroModel (New York: John Wiley and Sons, 1995) [124]. Dân cư tập trung nhiều ở các đô thị lớn là xu hướng phát triển ở nhiều quốc gia trong quá trình công nghiệp hóa, việc lựa chọn hệ thống mô hình tổ chức chính quyền phù hợp là nhân tố để quản trị đô thị hiệu quả. Brenner, Neil, và Christian Schmid (2012) trong nghiên cứu Đô thị hóa toàn cầu (in trong Chòm sao đô thị [115, tr.10 - 13] và Berlin: Jovis. Nghi vấn về thời đại đô thị - Cambridge) [114] đã chỉ ra các thách thức và cơ hội của xu hướng tập trung đông dân cư mà các quốc gia phải vượt qua.

Cũng dưới góc độ này còn có nghiên cứu của Burdett, Ricky, và Deyan Sudjic (2006) trong cuốn Thành phố vô tận: Dự án thời đại đô thị (London School of Economics và Deutsche Bank’s Alfred Herrhausen Society phát hành, London: Phaidon) [117] và cuốn Những tụ tập tại đô thị: Lý thuyết mạng nhân tố hành dộng đã thay đổi nghiên 12 cứu đô thị ra sao của Farías, Ignacio và Thomas Bender (New York: Routledge, 2010) [120]. Thủ đô Tokyo của Nhật Bản là một trong những mẫu hình thành công trong tổ chức chính quyền đô thị hiện đại. Các nghiên cứu đã tổng kết về sự thành công của Nhật Bản bắt nguồn từ các yếu tố: Thứ nhất, cần phải cầu trúc chính quyền tại chỗ và cấp vùng miền sao cho đảm bảo hiệu quả quy hoạch siêu đô thị, sự hợp tác và sự phát triển. Thứ hai, cần tổ chức phân bổ dịch vụ công sao cho hiệu quả, có trách nhiệm giải trình và công bằng.

Thứ ba, cần phát triển xã hội dân sự và đảm bảo rằng, chính quyền tại chỗ và cấp vùng đáp ứng các khát vọng dân chủ. Một trong những yếu tố quan trọng của chính quyền đô thị Tokyo đó là phân quyền mạnh mẽ cho địa phương; đảm bảo tự chủ trong các vấn đề cung ứng dịch vụ công mà khu vực tư nhân có thể đảm nhận. Liên quan đến vấn đề này có thể kể đến các công trình nghiên cứu của: Akira Nakamura, “Cải cách hành chính kiểu Nhật - Phi tập trung hóa quyền lực Trung ương: một só sánh xuyên quốc gia” (in trong Các thách thức tương lai của tự trị địa phương ở Nhật, Hàn quốc và Mỹ, Tokyo; Nxb. National Institute for Research Advancement, 1997) [113]; Kurt Steiner, Chính quyền địa phương ở Nhật (Stanford, CA: StanfordUniversity Press, 1965) [121]; Kimihiko Kitamura, “Chính quyền địa phương ở Nhật” (in trong sách Dân chủ ở cấp địa phương: một nghiên cứu so sánh về chính quyền địa phương, Margaret Bowman và William Hampton, biên soạn., 1983); Hiromi Muto, “Chiến lược của cải cách hành chính ở Nhật” (trong Các thách thức tương lai của tự trị địa phương ở Nhật, Hàn quốc và Mỹ, Tokyo; Nxb.

National Institute for Research Advancement, 1997); Nobuo Sasaki, “Nghiên cứu lãnh đạo về chính trị trong chính quyền Thủ đô Tokyo: tìm tòi mô hính lý tưởng về phi tập trung hóa ở Nhật” (Tạp chí International Review of Administrative Sciences, số 64 (1998), tr. Smith, Tiếng nói địa phương, Chủ đề quốc gia: Dấu ấn của địa phưong trong hoạch định chính sách của Nhật (tập 13 hợp công trình nghiên cứu Nhật của đại học Michigan. No 31 ((Ann Arbor: Trung tâm nghiên cứu Nhật, Đại học Michigan, 2000) [133]; Yasuo Miyakawa, “Nhật Bản: hướng tới Nhóm siêu đô thị tầm thế giới và quan hệ quốc tế đa hình thái” (Ekiatics 340, No. 48-75) [136]; Yousuke Isozaki, Chính quyền địa phương ở Nhật (Tokyo,NXB Local Autonomy College, 1997) [137]; Junshichiro Yonehara, “Quan hệ về tài chính giữa chính quyền Trung ương và chính quyền địa phương”, (in trong Khu vực hành chính công Nhật Bản: Chính quyền được cấp ngân sách ra sao (Japan’s Public Sector: How the Government is Financed, Tokyo, NXB University of Tokyo Press, 1993) [139]… - Nghiên cứu CQĐT dưới góc độ giải quyết các vấn đề đô thị Cùng với tổ chức chính quyền đô thị, giải quyết các vấn đề xã hội đô thị là mối quan tâm lớn trong nhiều nghiên cứu.

Điển hình có thể kể đến nhà xã hội học đô thị thuộc Đại học Chicago Louis Wirth, trong các nghiên cứu của mình (Wirth, Louis, Đô thị hóa như một cách sống, in trong Các tiểu luận kinh điển về văn hóa của các thành phố, Richard Sennett biên soạn, 143 - 64. Prentice- Hall) [140] ông đã phác họa một khuôn khổ có tính phân tích về đô thị học dưới góc độ xã hội học như: quy mô dân số đông, mật độ dân số cao và cấp độ cao của tính đa dạng của các sắc tộc, tôn giáo. Đối với Wirth, sự cùng chung sống trong cùng không gian đô thị với sự đa dạng về kết cấu xã hội là lợi thế nhưng cũng là thách thức trong quản lý xã hội. Wirth đã chỉ ra, đầu thế kỷ 21, đô thị rõ ràng đã trở thành một biểu thị hiển hiện cho tinh hoa, đây là nơi thu hút, tập trung các thành phần ưu tú trong xã hội, tạo ra động lực dẫn dắt, do đó, trong các chính sách phát triển đô thị cũng cần phải chú ý đến sự phân tầng xã hội giữa nông thôn và đô thị.

Quá trình đô thị hóa ngày một mở rộng quy mô đang tạo ra một bức tranh đa dạng của đô thị, mà thay vì chỉ kết nối đơn giản bên trong các nút, hay đơn thuần hạn chế trong ranh giới các vùng, nó đang đan kết một cách đều đặn và ngày một dày đặc hơn dọc xuyên qua khắp hang cùng ngõ hẻm trên thế giới. Một hình dạng 14 như thế không thể nắm bắt được thích đáng nhờ vào những quan niệm truyền thống về tính thành thị (cityness), về tính thủ đô (metropolitanism), hoặc về tính chất kép thành thị - nông thôn, những gì trước đây gợi một sự chia tách mạch lạc theo khu vực của các cách định cư [140]. Trong nghiên cứu Innovation Managemnt in Local Gorernment: An Emprical Anylysis of Suburban Municipalities các tác giả Kimberly L. Wood and Gerald T.

Gabris [124] đã chỉ ra những thách thức của thành phố Chicago cần vượt qua trên cả phương diện nhân sự và cung ứng dịch vụ công. Mô hình tổ chức chính quyền đô thị là cần thiết để tăng cường năng lực quản trị đô thị, việc thiết lập mô hình phù hợp sẽ góp phần giải quyết các các vấn đề đô thị. Tuy nhiên, đây là vấn đề nan giải, các tác giả đã đưa ra yêu cầu phân cấp mạnh mẽ cho các tổ chức xã hội dân sự và doanh nghiệp trong cung ứng dịch vụ công của đô thị. Nhóm tác giả khẳng định, nếu không có sự phân cấp, ủy quyền thì sẽ vượt quá khả năng đáp ứng của chính quyền độ thị trên cả phương diện nhân sự và nguồn lực.

- Nghiên cứu CQĐT góc độ mô hình, cách thức tổ chức chính quyền Trong nghiên cứu "Forms and Structure of Municipal Government in the United States" tác giả Barnes, William R. (1991) [116] đã chỉ ra các mô hình tổ chức chính quyền đô thị. Qua khảo sát ở Mỹ, tác giả đã chỉ ra những mô hình chủ yếu như: Mô hình Giám đốc - hội đồng: Đặc điểm của mô hình này là: (1). Hội đồng thành phố giám sát hành chính tổng thể, hoạch định chính sách, lập ngân sách; (2).

Hội đồng bổ nhiệm một người quản lý thành phố chuyên nghiệp để thực hiện các hoạt động hành chính hằng ngày; (3).