MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài ở Việt Nam, từ xƣa đã có rất nhiều thuật ngữ để chỉ đô thị: đô thị, đô thành, thành thị. Ngày nay, tuỳ theo cấp hành chính mà cũng có rất nhiều từ chỉ đô thị: thành phố, thị xã, thị trấn, thị tứ. Ngày nay, trên thế giới các đô thị lớn là bộ mặt của mỗi quốc gia.
Quốc gia phát triển đồng nghĩa với việc có từ một đến nhiều các đô thị phát triển là trung tâm thế giới về kinh tế, văn hoá, du lịch…Nhắc đến các quốc gia đƣợc coi là phát triển, ngƣời ta luôn gắn kèm với những thành phố phát triển nhất của quốc gia đó: ở Mĩ, đó là New York, Anh - London, Pháp - Paris, úc - Sydney. Những thành phố nhƣ vậy trở thành biểu trƣng cho sự phồn thịnh và hùng mạnh của mỗi quốc gia. Mỗi đô thị lớn đều có những con đƣờng riêng của mình để đi đến sự giàu có, hiện đại. Có thành phố là do lịch sử để lại, có thành phố là do buôn bán, thƣơng mại, có thành phố là do phát triển công nghiệp, cũng có thành phố là do nhà nƣớc chủ động thúc đẩy phát triển.
Nhƣng nhìn chung, để phát triển đô thị, bên cạnh việc tập trung phát triển kinh tế, cũng cần phải tìm cho đô thị đó một mô hình quản lí thích hợp. Việt Nam, trên con đƣờng phát triển của mình, cũng đang cần phải xây dựng những đô thị lớn mạnh, giàu đẹp. Muốn làm đƣợc điều đó, thì nhiệm vụ vừa cấp bách vừa lâu dài là phải xây dựng đƣợc chính quyền đô thị vững mạnh và phù hợp. Từ khi chúng ta giành đƣợc chính quyền đến nay, đã có một vài mô hình tổ chức và hoạt động của chính quyền đô thị đƣợc áp dụng.
Chúng đã đóng góp nhất định vào việc xây dựng đô thị nói riêng và xây dựng đất nƣớc nói chung trong thời gian vừa qua. Tuy nhiên, có thể nói rằng vấn đề xây dựng và phát triển mô hình quản lí đô thị vẫn chƣa nhận đƣợc sự quan tâm đúng mức, và thêm vào đó, kinh nghiệm về xây dựng và phát triển những đô thị lớn, hiện đại của chúng ta vẫn còn quá ít. Hiện nay, với xu hƣớng phát triển kinh tế thị trƣờng, đô thị Việt Nam, đặc biệt là các thành phố trực thuộc trung ƣơng, cần phải tiếp tục có sự đổi mới về mô 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hình tổ chức và hoạt động của chính quyền để có thể bứt phá, vƣơn lên ngang tầm với những đô thị lớn của thế giới. Với nhận thức nhƣ vậy và với mong muốn đóng góp một phần vào công cuộc xây dựng, phát triển đô thị tại Việt Nam, tôi đã quyết định chọn đề tài “Đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền đô thị trực thuộc trung ương ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận văn thạc sỹ luật học.
Tình hình nghiên cứu đề tài Về tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phƣơng nói chung và tổ chức, hoạt động của chính quyền đô thị nói riêng đã có những công trình nghiên cứu nhất định. Tuy nhiên, số lƣợng công trình nghiên cứu chuyên sâu về đề tài này cũng không nhiều. Theo tìm hiểu của tôi, đã có một số công trình nghiên cứu về tổ chức và hoạt động của chính quyền đô thị trực thuộc trung ƣơng nhƣ sau: - TS. Lƣu Kiếm Thanh (2000), Tổ chức và hoạt động của bộ máy chính quyền thành phố trực thuộc trung ương, Nxb Thống kê, Hà Nội.
Phạm Hồng Thái (2003), Thiết lập mô hình tổ chức chính quyền đô thị, Đề tài khoa học cấp bộ, Học viện Hành chính quốc gia, Hà Nội. Nguyễn Đăng Dung (2001), Chuyên đề về tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương, Viện Nghiên cứu khoa học pháp lí Bộ Tƣ pháp, Hà Nội. Lê Minh Thông, PGS. Nguyễn Nhƣ Phát (2002), Những vấn đề lí luận và thực tiễn về chính quyền địa phương ở Việt Nam hiện nay, Nxb.
Chính trị quốc gia, Hà Nội. Lê Sỹ Thiệp (1996), Đổi mới thể chế và hoạt động của bộ máy quản lý nhà nước ở địa phơng, Đề tài khoa học cấp bộ mã số 93-98-397, Học viện Hành chính quốc gia, Hà Nội. - Tô Tử Hạ, TS. Nguyễn Hữu Trị, TS.
Nguyễn Hữu Đức (1998), Cải cách hành chính địa phương - Lý luận và thực tiễn, Hà Nội. - Đỗ Xuân Đông (1996), Đổi mới tổ chức bộ máy hành chính đô thị trong cải cách nền hành chính quốc gia hiện nay, Luận án phó tiến sỹ luật học, Hà Nội. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Lê Minh Thông (1999), “Đổi mới tổ chức và hoạt động của Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân các cấp”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, Số 6/1999. - Bùi Xuân Đức (2000)), “Một số vấn đề cần hoàn thiện trong tổ chức và hoạt động của Uỷ ban nhân dân các cấp”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, Số 7/2000.
- Đinh Văn Mậu, Phạm Hồng Thái (2001), “Vài nét về nền hành chính Việt Nam từ Cách mạng Tháng Tám đến nay”, Tạp chí Quản lý Nhà nước, Số 10/2001. Ngoài ra, trong thời gian gần đây còn một số bài báo, tham luận hội thảo, bài nghiên cứu khác của các học giả trong nƣớc bàn về vấn đề này. Các công trình nói trên đều nghiên cứu khá sâu sắc về tổ chức và hoạt động của chính quyền đô thị và đã có rất nhiều đề xuất, kiến nghị, giải pháp, mô hình tổ chức và hoạt động đƣợc đƣa ra. Tuy nhiên, với sự phát triển nhanh chóng của đô thị tại Việt Nam, thực tiễn đã đặt ra nhiều vấn đề mới mà các công trình này chƣa đề cập hoặc chƣa bao quát hết đƣợc, hơn nữa hầu hết các công trình nghiên cứu trong điều kiện trƣớc khi có Luật tổ chức Hội đồng nhân dân (HĐND) và Uỷ ban nhân dân (UBND) năm 2003.
Tôi hi vọng luận văn này có thể kế thừa những thành tựu mà những công trình nói trên đã đạt đƣợc, và sẽ tiếp nối những vấn đề mà các công trình này chƣa có điều kiện giải quyết. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu Đề tài tập trung nghiên cứu mô hình tổ chức và hoạt động của chính quyền đô thị trực thuộc trung ƣơng của Việt Nam theo qui định hiện hành của pháp luật, và nghiên cứu cả ba cấp chính quyền thành phố, quận - huyện - thị xã, phƣờng - xã - thị trấn. Nhằm đạt đƣợc kết quả cao trong khuôn khổ của một luận văn thạc sĩ, đề tài chỉ nghiên cứu các đô thị trực thuộc trung ƣơng. Phạm vi khảo sát của đề tài là cả 5 thành phố trực thuộc trung ƣơng của Việt Nam hiện nay là Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, và Cần Thơ, nhƣng sẽ tập trung nhiều nhất vào Hà Nội.
3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thời gian nghiên cứu chủ yếu là hiện tại, nhƣng đề tài cũng tham khảo cả thời kì phong kiến, thời kì kháng chiến chống Pháp, chống Mĩ. Ngoài mô hình của Việt Nam, đề tài cũng tham khảo cả mô hình của một số nƣớc trên thế giới. Phƣơng pháp nghiên cứu Trong quá trình nghiên cứu đề tài, tác giả đã sử dụng các phƣơng pháp sau: phƣơng pháp lịch sử cụ thể; so sánh; khảo sát, thống kê; qui nạp; diễn dịch; phân tích - tổng hợp. Mục đích của luận văn Đánh giá đƣợc thực trạng mô hình chính quyền đô thị trực thuộc trung ƣơng Việt Nam theo pháp luật hiện hành.
Đề xuất mô hình mới về tổ chức của chính quyền đô thị trực thuộc trung ƣơng Việt Nam. Xác định hệ thống chức năng và nhiệm vụ của mỗi cấp chính quyền theo mô hình nói trên. Bố cục của luận văn Luận văn gồm có Lời nói đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lí luận về tổ chức và hoạt động của chính quyền đô thị trực thuộc trung ƣơng. Chƣơng 2: Thực trạng tổ chức và hoạt động của chính quyền đô thị trực thuộc trung ƣơng ở Việt Nam.
Chƣơng 3: Xu hƣớng phát triển đô thị và khuyến nghị đổi mới mô hình tổ chức và hoạt động của chính quyền đô thị trực thuộc trung ƣơng ở Việt Nam hiện nay. Mặc dù tác giả đã tập trung công sức nghiên cứu đề tài, nhƣng luận văn không tránh khỏi thiếu sót. Rất mong các thày, cô, bạn bè và đồng nghiệp cho ý kiến đóng góp để đề tài có thể tiếp tục phát triển hơn nữa. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA CHÍNH QUYỀN ĐÔ THỊ TRỰC THUỘC TRUNG ƢƠNG 1.
TỔ CHỨC QUYỀN LỰC NHÀ NƢỚC Ở ĐỊA PHƢƠNG Quyền lực nhà nƣớc là vấn đề muôn thủa để các nhà chính trị - pháp lí bàn luận. Tuy nhiên, nếu nhƣ quyền lực nhà nƣớc ở trung ƣơng đã tƣơng đối rõ ràng bởi nó có lãnh thổ quốc gia xác định, thì quyền lực nhà nƣớc ở địa phƣơng lại còn rất nhiều ý kiến khác biệt. Sự tranh cãi này là do bản chất của quyền lực nhà nƣớc ở địa phƣơng tự nó đã tỏ ra mâu thuẫn: một mặt đã là quyền lực nhà nƣớc thì tức là có hiệu lực trên khắp phạm vi lãnh thổ đất nƣớc; mặt khác, nó lại bị giới hạn vào một lãnh thổ địa phƣơng nhất định và nhỏ hẹp hơn nhiều so với lãnh thổ quốc gia. Hầu nhƣ chƣa bao giờ ngƣời ta đạt đƣợc một định nghĩa chung về quyền lực nhà nƣớc ở địa phƣơng.
Vấn đề phức tạp nhƣ vậy, nhƣng chúng ta hàng ngày vẫn sống và hoạt động cùng với nó. Chính chúng ta góp phần tạo nên nó, vận hành nó, và chịu sự điều khiển của nó. Chúng ta cũng nghiên cứu nó để nó có thể đƣợc tổ chức và hoạt động tốt hơn. Dù cho còn nhiều tranh cãi, nhƣng các nhà khoa học chính trị - pháp lí cũng đã đạt đƣợc những thành tựu đƣợc công nhận chung trong nghiên cứu về quyền lực nhà nƣớc ở địa phƣơng.
Phân chia đơn vị hành chính - lãnh thổ Một nhà nƣớc muốn quản lí đất nƣớc có hiệu quả, thì công việc không thể tránh khỏi là chia toàn bộ lãnh thổ đất nƣớc thành những đơn vị hay khu vực nhỏ. Ngay cả những quốc gia nhỏ bé, không chia thành các cấp hành chính - lãnh thổ xác định, thì cũng phải phân khu để quản lí. Lí do đơn giản cho việc phân chia này là để giúp cho quyền lực nhà nƣớc có thể tác động một cách tích cực nhất, hiệu quả nhất đến từng ngƣời dân. Một lí do khác là giúp cho ngƣời dân thực hiện các thủ tục hành chính - pháp lí cần thiết một cách thuận tiện.