Chương I : Những vấn đề cơ bản về hoạt động quản lý rủi ro tín dụng của ngân hàng thương mại (NHTM) 1.1 Ngân hàng thương mại và hoạt động tín dụng của NHTM 1.1 Khái niệm ngân hàng thương mại Ngân hàng là một trung gian tài chính có vai trò vô cùng quan trọng trong nền kinh tế. Song, người ta vẫn gặp khó khăn trong việc đặt ra khái niệm ngân hàng và phân biệt nó với các tổ chức tài chính khác. Vấn đề này đã gây ra nhiều tranh cãi, ở đây, tôi xin đưa ra một định nghĩa trên phương diện những loại hình dịch vụ mà chúng cung cấp. Ngân hàng là loại hình tổ chức tài chính cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất – đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm và dịch vụ thanh toán – và thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế.Rose – Quản trị ngân hàng thương mại – NXB Tài chính 2004 – Trang 7 dòng thứ 4).
Như vậy, ngân hàng thương mại hiện đại được hiểu như một tổ chức tài chính cung cấp đầy đủ các dịch vụ liên quan đến tài chính. Ở Việt Nam, theo điều 20 sửa đổi bổ sung của Luật của Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam số 20/2004/QH11 ngày 15 tháng 6 năm 2004 về sửa đổi bổ sung một số điều của Luật các tổ chức tín dụng, ngân hàng được định nghĩa là loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động của ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan. Phân loại theo tính chất và mục tiêu hoạt động, ta có các loại hình ngân hàng như sau: Ngân hàng thương mại, ngân hàng phát triển, ngân hàng chính LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 sách, ngân hàng đầu tư, ngân hàng hợp tác và các loại hình khác… Ngân hàng thương mại là một loại hình ngân hàng hoạt động với mục tiêu lợi nhuận. Hệ thống các ngân hàng thương mại có vai trò vô cùng quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế của một quốc gia.
Vai trò này thể hiện ở nhiều khía cạnh, thứ nhất ngân hàng là nơi cung cấp vốn cho nền kinh tế, ngân hàng là cầu nối của doanh nghiệp và những nhà đầu tư, thông qua hoạt động tín dụng thu hút vốn và cung cấp vốn, đồng thời thông qua các hoạt động thanh toán, kinh doanh ngoại hối, các ngân hàng thương mại điều tiết tài chính trong nước theo sự vận động của nền tài chính quốc tế, thúc đẩy ngoại thương và nội thương, giúp đẩy mạnh phát triển kinh tế. Hệ thống các ngân hàng thương mại còn là một kênh quan trọng giúp Nhà nước điều tiết vĩ mô nền kinh tế bằng các nghiệp vụ thị trường mở.2 Hoạt động tín dụng của NHTM Tín dụng theo một định nghĩa đơn giản nhất là sự vay mượn lẫn nhau dựa trên nguyên tắc hoàn trả và sự tín nhiệm. Tín dụng bao gồm 6 loại hình quan hệ: tín dụng thương mại, tín dụng nhà nước, tín dụng ngân hàng, tín dụng thuê mua, tín dụng tiêu dùng, tín dụng quốc tế. Tín dụng là nghiệp vụ quan trọng bậc nhất trong các hoạt động của ngân hàng.
Hoạt động tín dụng của ngân hàng thương mại là việc NHTM sử dụng nguồn vốn tự có, nguồn vốn huy động để cấp tín dụng cho các tổ chức cá nhân dưới các hình thức cho vay, chiết khấu thương phiếu và các giấy tờ có giá khác, bảo lãnh, cho thuê tài chính, và các hình thức khác theo quy định của ngân hàng nhà nước, dựa trên một số nguyên tắc nhất định nhằm đảm bảo tính an toàn và khả năng sinh lời. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Các nguyên tắc tín dụng của NHTM - Khách hàng phải cam kết sẽ hoàn trả vốn gốc và lãi vay trong thời gian xác định đúng theo thỏa thuận trong hợp đồng tín dụng. Nguồn vốn của ngân hàng chủ yếu là từ các khoản tiền gửi và các khoản vay mượn của ngân hàng, nên người nhận tín dụng cũng phải thực hiện đúng theo cam kết, đây là điều kiện tiên quyết để ngân hàng tồn tại và hoạt động kinh doanh. - Khách hàng phải cam kết sử dụng tín dụng theo đúng mục đích đã thỏa thuận với ngân hàng, không trái quy định của pháp luật và thỏa thuận của ngân hàng cấp trên.
Các loại tín dụng ngân hàng : Tùy theo tiêu thức phân loại ta có: - Theo hình thức cấp tín dụng ta có cho vay, bao gồm cho vay thấu chi, cho vay trực tiếp từng lần. cho vay theo hạn mức tín dụng, cho vay luân chuyển, cho vay trả góp, cho vay gián tiếp…, ngoài ra còn có chiết khấu thương phiếu, cho thuê tài sản, bảo lãnh… - Theo thời gian ta có tín dụng ngắn hạn, tín dụng trung và dài hạn. - Theo sự đảm bảo ta có tín dụng không cần tài sản đảm bảo và tín dụng có tài sản đảm bảo. - Theo hình thức hoàn trả nợ vay ta có cho vay trả nợ 1 lần và cho vay trả góp, tức là có nhiều kỳ hạn trả nợ.
-Theo rủi ro ta có các khoản : nợ trong hạn và đã gia hạn, nợ quá hạn có khả năng thu hồi và nợ có khả năng mất vốn. Tín dụng là nghiệp vụ đóng góp một phần rất lớn vào doanh thu và thu nhập của các ngân hàng thương mại Việt Nam hiện nay, do vậy, yêu cầu quản lý tín dụng một cách khoa học hiện đại và lành mạnh để đạt được lợi nhuận tối đa từ hoạt động này là một vấn đề thời sự tại bất cứ ngân hàng nào. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Tổng quan về rủi ro trong NHTM 1.1 Khái niệm về rủi ro Rủi ro là những tổn thất có thể xảy ra ngoài dự kiến, là những bất trắc không thể lường trước được, có khả năng làm các chủ thể không đạt được mục tiêu chiến lược và mục tiêu hoạt động. Ngân hàng ra đời đồng thời với nền kinh tế hàng hóa, giải quyết nhu cầu phân phối điều tiết nguồn vốn trong xã hội, phục vụ cho sản xuất và phát triển.
Hoạt động của ngân hàng tiềm ẩn nhiều rủi ro, do hoạt động kinh doanh nhạy cảm, liên quan nhiều ngành nghề đối tượng, nhiều lĩnh vực khác nhau, và có ảnh hưởng sâu rộng khắp nền kinh tế. Rủi ro luôn song hành cùng hoạt động của ngân hàng. Bản chất của rủi ro là khách quan, không thể tránh khỏi.Chúng ta không thể loại trừ hoàn toàn rủi ro mà chỉ có thể hạn chế rủi ro ở mức thấp nhất có thể được.2 Nguyên nhân rủi ro 1. Do khách hàng Khách hàng có thể vì nhiều lý do chủ quan và khách quan mà gây ra rủi ro cho ngân hàng.
Những rủi ro chủ quan có thể được ngân hàng dự báo trước hay nhận thấy trong khi thẩm định tín dụng, song những rủi ro khách quan thường không thể dự trù, do vậy mỗi ngân hàng đều có một bộ phận dự phòng rủi ro. Những rủi ro khách quan như khách hàng gửi tiền vì lý do cá nhân có thể rút tiền trước hạn, gây rủi ro trong hoạt động nhận tiền gửi, khách hàng gặp rủi ro bất trắc không thể trả nợ đúng hạn. Những rủi ro chủ quan do khách hàng như trình độ kinh doanh kém, nên thua lỗ không thể trả nợ gốc và lãi, hay khách hàng có LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 mục đích lừa đảo từ đầu, chây ỳ không trả nợ, khách hàng do chạy theo ngành kinh doanh lợi nhuận cao nên chịu rủi ro cuối cùng không thể trả nợ… Những rủi ro này đều có thể dự đoán nếu công tác thẩm định tín dụng làm tốt đạt chất lượng, công tác quản lý tín dụng sâu sát theo đúng yêu cầu đề ra. Do ngân hàng Ngân hàng cũng thường tự gây ra rủi ro, phần nhiều là do nguyên nhân chủ quan.
Đó là sự kém cỏi trong công tác quản lý, kiểm tra giám sát các hoạt động của ngân hàng, cùng với đó là do nhân viên kém trình độ nghiệp vụ, hoặc không tuân thủ quy trình nghiệp vụ, những nhân viên này vì mưu lợi cá nhân nên móc ngoặc với khách hàng, ví dụ như giúp khách hàng đảo nợ, để khách hàng có thể trả món vay cũ, vay món mới, còn mình thì đạt khối lượng mục tiêu đề ra. Những nguyên nhân khách quan khác Đây là nhóm nguyên nhân mà ngân hàng ít khả năng khắc phục nhất, do việc đánh giá xu hướng của nó và vấn đề dự báo là rất khó khăn. Vấn đề đầu tiên là nền kinh tế luôn biến động theo chu kỳ, và những thay đổi trên thị trường, đặc biệt là những thay đổi ngắn hạn, về lãi suất và tỷ giá vượt quá khả năng phán đoán của ngân hàng, ngân hàng sẽ phải chịu nhiều rủi ro lãi suất và rủi ro tỷ giá nếu xảy ra phán đoán sai lầm. Những vấn đề chung của cả hệ thống tài chính như khủng hoảng nợ dây chuyền, hay những thay đổi trong quyết định của chính phủ thường gây áp lực và thay đổi hoàn toàn hoạt động thường kỳ của ngân hàng.
Những rủi ro này thường xảy ra khi nền kinh tế tài chính thế giới rơi vào khủng hoảng, và gây ra những thiệt hại vô cùng lớn. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 Ngoài ra còn có một nhóm các rủi ro mà bất kỳ cá nhân tổ chức nào cũng gặp như thiên tai, hỏa hoạn, hay rủi ro bị cướp tiền, thậm chí chỉ bị mất điện cũng có thể gây hậu quả nghiêm trọng với ngân hàng,… Cuối cùng là những rủi ro nhầm lẫn trong xử lý giấy tờ tài liệu, vấn đề lỗi công nghệ, phần mềm cũng là những nguyên nhân thường gặp. Các loại rủi ro 1.1 Phân loại theo nguyên nhân Phân loại theo nguyên nhân ta có bốn loại chính. Thứ nhất là rủi ro tín dụng, xảy ra khi người vay không trả đủ gốc và lãi cho ngân hàng, hay đã trả không đúng thời hạn đề ra.
Rủi ro thứ hai là rủi ro lãi suất, xảy ra khi lãi suất thay đổi không đúng dự đoán của ngân hàng, gây thiệt hại cho ngân hàng. Tương tự đó là rủi ro tỷ giá, khi tỷ giá thay đổi không theo dự báo của ngân hàng, những hoạt động thanh toán và kinh doanh ngoại tệ của ngân hàng sẽ bị ảnh hưởng lớn, có thể dẫn tới thiệt hại lớn về lợi nhuận. Cuối cùng là rủi ro do các nguyên nhân khác như do thiên tai hỏa hoạn, do bị cướp,… 1.2 Phân loại theo tài sản + Rủi ro trong quản lý và kinh doanh ngân quỹ Ngân hàng có thể gặp rủi ro thậm chí khi tiền ở tại quỹ.